Hanes Cymru / Chwedlau

Betws-y-Coed · Glaslyn, Eryri

Afanc Llyn yr Afanc

Mae anghenfil yn afon Conwy’n boddi’r dyffryn, nes i ferch ddewr ei suo i gysgu ac i ddau ych mawr ei lusgo dros y mynyddoedd.

Llun: Golwg o ymyl copa’r Wyddfa i lawr at Lyn Llydaw, gyda chrib Crib Goch · Julian Herzog (Website), CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Mewn pwll dwfn yn afon Conwy, ychydig uwchlaw Betws-y-Coed, roedd afanc yn byw: bwystfil dŵr anferth, cennog, hŷn nag y gallai neb gofio. Pryd bynnag y cyffroai ac y trawai yn y dŵr, torrai’r afon dros ei glannau a boddi caeau’r dyffryn. Neidiai’r gwaywffyn oddi ar ei groen. Ni allai neb ei ladd, felly penderfynodd pobl y dyffryn ei symud i rywle lle na allai wneud niwed.

Yn gyntaf rhaid oedd ei ddwyn o’r dŵr. Aeth merch ifanc o’r dyffryn, dewrach na’r un o’r dynion, i lawr at ymyl y pwll a chanu. Cododd yr afanc i wrando. Daeth i fyny ar y lan, a gosod ei ben mawr yn ei harffed, a chysgu. Yn dawel lapiodd y dynion gadwyni haearn amdano.

Deffrôdd yr afanc a rhuthro’n ôl tua’r pwll, a dechreuodd y cadwyni lithro. Felly daeth y bobl â’r Ychen Bannog, ychen corniog mawr Hu Gadarn, yr anifeiliaid cryfaf yn y wlad. Wedi’u bachu wrth y cadwyni, llusgasant yr afanc o’r afon ac i fyny i’r mynyddoedd, trwy fylchau Eryri. Ar un llethr serth tynnodd un o’r ychen mor galed nes i’w lygad neidio o’i ben, a Phwll Llygad yr Ych y gelwir y lle byth ers hynny.

O’r diwedd daethant at Lyn Glas, y llyn dwfn glas yn uchel dan gopa’r Wyddfa, a gollwng yr afanc iddo. Roedd y dŵr yn rhy ddwfn a muriau’r mynydd yn rhy serth iddo ddringo allan, ac mae yno o hyd. Ni foddwyd dyffryn Conwy ganddo byth wedyn.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Mae Llyn yr Afanc ger Betws-y-Coed wedi’i enwi ar ôl y creadur, ac yn y Gymraeg heddiw afanc yw’r gair am beaver.

Taith Gerallt1188
Colli’r afanc o Brydainy 1500au
Afancod yng Nghors Dyfiers 2021

Llynnoedd yr afanc

Adroddir y stori am lawer o lynnoedd Cymru. Mae’r Gymraeg Canol yn sôn am ‘avanc Llyn Barfog’, ac yn y 1400au soniodd y bardd Lewys Glyn Cothi am un yn Llyn Syfaddon, un o’r hanesion cynharaf.

Ychen Hu Gadarn

Mewn fersiwn a roddodd Iolo Morganwg, ychen Hu Gadarn a dynnodd yr afanc o Lyn Llion, ac yn Peredur fab Efrog mae’r arwr yn trechu ‘Addanc y Llyn’ â chymorth carreg.

Afancod ar y Teifi

Ysgrifennodd Gerallt Gymro mai Teifi oedd yr unig afon yng Nghymru, neu hyd yn oed yn Lloegr, lle’r oedd afancod.

Yr afanc yn dod adref

Collwyd yr afanc o Brydain yn y 1500au. Mae teulu wedi byw yng ngwarchodfa natur Cors Dyfi ers 2021, ac yn 2024 cadarnhaodd Cyfoeth Naturiol Cymru fod nifer fach yn byw’n rhydd yng Nghymru.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf