
Betws-y-Coed · Glaslyn, Eryri
Afanc Llyn yr Afanc
Mae anghenfil yn afon Conwy’n boddi’r dyffryn, nes i ferch ddewr ei suo i gysgu ac i ddau ych mawr ei lusgo dros y mynyddoedd.
Llun: Golwg o ymyl copa’r Wyddfa i lawr at Lyn Llydaw, gyda chrib Crib Goch · Julian Herzog (Website), CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Mewn pwll dwfn yn afon Conwy, ychydig uwchlaw Betws-y-Coed, roedd afanc yn byw: bwystfil dŵr anferth, cennog, hŷn nag y gallai neb gofio. Pryd bynnag y cyffroai ac y trawai yn y dŵr, torrai’r afon dros ei glannau a boddi caeau’r dyffryn. Neidiai’r gwaywffyn oddi ar ei groen. Ni allai neb ei ladd, felly penderfynodd pobl y dyffryn ei symud i rywle lle na allai wneud niwed.
Yn gyntaf rhaid oedd ei ddwyn o’r dŵr. Aeth merch ifanc o’r dyffryn, dewrach na’r un o’r dynion, i lawr at ymyl y pwll a chanu. Cododd yr afanc i wrando. Daeth i fyny ar y lan, a gosod ei ben mawr yn ei harffed, a chysgu. Yn dawel lapiodd y dynion gadwyni haearn amdano.
Deffrôdd yr afanc a rhuthro’n ôl tua’r pwll, a dechreuodd y cadwyni lithro. Felly daeth y bobl â’r Ychen Bannog, ychen corniog mawr Hu Gadarn, yr anifeiliaid cryfaf yn y wlad. Wedi’u bachu wrth y cadwyni, llusgasant yr afanc o’r afon ac i fyny i’r mynyddoedd, trwy fylchau Eryri. Ar un llethr serth tynnodd un o’r ychen mor galed nes i’w lygad neidio o’i ben, a Phwll Llygad yr Ych y gelwir y lle byth ers hynny.
O’r diwedd daethant at Lyn Glas, y llyn dwfn glas yn uchel dan gopa’r Wyddfa, a gollwng yr afanc iddo. Roedd y dŵr yn rhy ddwfn a muriau’r mynydd yn rhy serth iddo ddringo allan, ac mae yno o hyd. Ni foddwyd dyffryn Conwy ganddo byth wedyn.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Mae Llyn yr Afanc ger Betws-y-Coed wedi’i enwi ar ôl y creadur, ac yn y Gymraeg heddiw afanc yw’r gair am beaver.FfynhonnellAfanc ↗Wikipedia (Saesneg)Creadur llynnoedd Cymru: mae Llyn yr Afanc ger Betws-y-Coed wedi’i enwi ar ei ôl; ‘avanc Llyn Barfog’ y Gymraeg Canol; mae’r bardd Lewys Glyn Cothi yn y 15fed ganrif yn sôn am un yn Llyn Syfaddon, un o’r hanesion cynharaf; mewn fersiwn a roddodd Iolo Morganwg, ychen Hu Gadarn a’i tynnodd o Lyn Llion; yn Peredur fab Efrog mae Peredur yn trechu ‘Addanc y Llyn’ â chymorth carreg; yn y Gymraeg heddiw ystyr afanc yw ‘beaver’.
| Taith Gerallt | 1188FfynhonnellGerald of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1146 yng Nghastell Maenorbŷr; roedd ei fam Angharad yn ferch i Nest ferch Rhys, felly roedd yn or-ŵyr i’r brenin Rhys ap Tewdwr; yn 1188 aeth gyda’r Archesgob Baldwin o Forde drwy Gymru i godi gwŷr i’r Drydedd Groesgad, ac ysgrifennodd yr Itinerarium Cambriae (1191) a’r Descriptio Cambriae (1194); yn y Descriptio dywed hen ŵr Pencader wrth Harri II mai Cymru, ar ddydd y farn fawr gerbron y Barnwr Goruchaf, a etyb dros y gornel hon o’r ddaear; fe’i dewiswyd ddwywaith i Dyddewi, yn 1176 ac 1198, ond collodd yr achos yn 1203; bu farw tua 1223. |
|---|---|
| Colli’r afanc o Brydain | y 1500auFfynhonnellEurasian beaver ↗Wikipedia (Saesneg)Collwyd yr afanc o Brydain yn yr 16eg ganrif; mae teulu wedi byw yng ngwarchodfa natur Cors Dyfi ym Mhowys ers 2021; yn 2024 cadarnhaodd Cyfoeth Naturiol Cymru fod nifer fach yn byw’n rhydd, ac ym mis Medi 2024 cefnogodd Llywodraeth Cymru eu gwarchod a rheoli rhyddhau rhagor. |
| Afancod yng Nghors Dyfi | ers 2021FfynhonnellEurasian beaver ↗Wikipedia (Saesneg)Collwyd yr afanc o Brydain yn yr 16eg ganrif; mae teulu wedi byw yng ngwarchodfa natur Cors Dyfi ym Mhowys ers 2021; yn 2024 cadarnhaodd Cyfoeth Naturiol Cymru fod nifer fach yn byw’n rhydd, ac ym mis Medi 2024 cefnogodd Llywodraeth Cymru eu gwarchod a rheoli rhyddhau rhagor. |
Llynnoedd yr afanc
Adroddir y stori am lawer o lynnoedd Cymru. Mae’r Gymraeg Canol yn sôn am ‘avanc Llyn Barfog’, ac yn y 1400au soniodd y bardd Lewys Glyn Cothi am un yn Llyn Syfaddon, un o’r hanesion cynharaf.FfynhonnellAfanc ↗Wikipedia (Saesneg)Creadur llynnoedd Cymru: mae Llyn yr Afanc ger Betws-y-Coed wedi’i enwi ar ei ôl; ‘avanc Llyn Barfog’ y Gymraeg Canol; mae’r bardd Lewys Glyn Cothi yn y 15fed ganrif yn sôn am un yn Llyn Syfaddon, un o’r hanesion cynharaf; mewn fersiwn a roddodd Iolo Morganwg, ychen Hu Gadarn a’i tynnodd o Lyn Llion; yn Peredur fab Efrog mae Peredur yn trechu ‘Addanc y Llyn’ â chymorth carreg; yn y Gymraeg heddiw ystyr afanc yw ‘beaver’.
Ychen Hu Gadarn
Mewn fersiwn a roddodd Iolo Morganwg, ychen Hu Gadarn a dynnodd yr afanc o Lyn Llion, ac yn Peredur fab Efrog mae’r arwr yn trechu ‘Addanc y Llyn’ â chymorth carreg.FfynhonnellAfanc ↗Wikipedia (Saesneg)Creadur llynnoedd Cymru: mae Llyn yr Afanc ger Betws-y-Coed wedi’i enwi ar ei ôl; ‘avanc Llyn Barfog’ y Gymraeg Canol; mae’r bardd Lewys Glyn Cothi yn y 15fed ganrif yn sôn am un yn Llyn Syfaddon, un o’r hanesion cynharaf; mewn fersiwn a roddodd Iolo Morganwg, ychen Hu Gadarn a’i tynnodd o Lyn Llion; yn Peredur fab Efrog mae Peredur yn trechu ‘Addanc y Llyn’ â chymorth carreg; yn y Gymraeg heddiw ystyr afanc yw ‘beaver’.
Afancod ar y Teifi
Ysgrifennodd Gerallt Gymro mai Teifi oedd yr unig afon yng Nghymru, neu hyd yn oed yn Lloegr, lle’r oedd afancod.FfynhonnellJourney Through Wales, book II, chapter 3: the Teifi ↗Gerallt Gymro, 1191; ar wefan Building History (Saesneg)Am afon Teifi: yr unig afon yng Nghymru, neu hyd yn oed yn Lloegr, sydd ag afancod; ychwanega y dywedir eu bod yn byw mewn un afon yn yr Alban, ond eu bod yn brin iawn yno.
Yr afanc yn dod adref
Collwyd yr afanc o Brydain yn y 1500au. Mae teulu wedi byw yng ngwarchodfa natur Cors Dyfi ers 2021, ac yn 2024 cadarnhaodd Cyfoeth Naturiol Cymru fod nifer fach yn byw’n rhydd yng Nghymru.FfynhonnellEurasian beaver ↗Wikipedia (Saesneg)Collwyd yr afanc o Brydain yn yr 16eg ganrif; mae teulu wedi byw yng ngwarchodfa natur Cors Dyfi ym Mhowys ers 2021; yn 2024 cadarnhaodd Cyfoeth Naturiol Cymru fod nifer fach yn byw’n rhydd, ac ym mis Medi 2024 cefnogodd Llywodraeth Cymru eu gwarchod a rheoli rhyddhau rhagor.
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Llynnoedd, cewri a’r Tylwyth Teg
0 / 7Tiroedd dan y dŵr, morynion y llyn, angenfilod a chadair ar fynydd.
1/7Cantre’r Gwaelod Bae Ceredigion · Cardigan BayLF
2/7Morwyn Llyn y Fan Fach Llyn y Fan Fach, Sir GaerfyrddinET
3/7Elidyr a’r Tylwyth Teg Abertawe · SwanseaAA
4/7Afanc Llyn yr Afanc Betws-y-Coed · Glaslyn, EryriCI
5/7Cadair Idris Cadair Idris, MeirionnyddGH
6/7Gelert, y ci ffyddlon Beddgelert, GwyneddTH
7/7Twm Siôn Cati Tregaron · RhandirmwynYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf