Hanes Cymru / Chwedlau

Abertawe · Swansea

Elidyr a’r Tylwyth Teg

Mae bachgen yn rhedeg i ffwrdd o’i wersi ac yn cael ei arwain dan ddaear i wlad y tylwyth teg.

Llun: Llyn Idwal dan Slabiau Idwal a chlogwyni Cwm Idwal · Ioanp1, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Pan oedd Elidyr yn ddeuddeg oed ac yn dysgu ei lythrennau, rhedodd i ffwrdd o’i wersi a chuddio mewn pant dan lan afon. Bu yno ddeuddydd heb fwyd pan ymddangosodd dau ddyn bach a dweud, ‘Tyrd gyda ni, ac fe awn â thi i wlad yn llawn chwaraeon a hyfrydwch.’

Arweiniasant ef ar hyd llwybr tywyll dan ddaear, ac allan i wlad hardd o afonydd a dolydd a choedydd. Ond gwlad dywyll oedd hi, oherwydd ni thywynnai’r haul yno byth, ac roedd y nosweithiau’n ddu heb leuad na sêr. Roedd y bobl yn fach iawn, â gwallt golau hir dros eu hysgwyddau, a marchogent geffylau bychain heb fod yn fwy na milgwn. Ni fwytaent na chig na physgod, ond byw ar laeth, wedi’i wneud yn seigiau â blas saffrwm arnynt. Ni thyngent lw byth, ac roedd yn gas ganddynt gelwydd yn fwy na dim.

Dygwyd Elidyr gerbron eu brenin, a chwaraeodd gyda mab y brenin, a dysgu eu hiaith. Yn aml âi yn ôl i fyny’r llwybr i ymweld â’i fam, a dweud y cwbl wrthi. Un diwrnod gofynnodd hi iddo ddod â pheth o’u haur iddi. Cymerodd bêl aur y chwaraeai mab y brenin â hi, a rhedeg â hi i fyny’r llwybr i dŷ ei fam. Rhedodd dau o’r bobl fach ar ei ôl, ac wrth ddrws ei fam baglodd. Cipiasant y bêl o’i law a diflannu, gan edrych arno’n ddirmygus.

Ni chafodd hyd i’r llwybr byth wedyn. Am flwyddyn gyfan chwiliodd lan yr afon am yr agoriad, ond roedd wedi mynd. Tyfodd Elidyr yn ddyn, a daeth yn offeiriad, a byw i fod yn hen ŵr. Ond pryd bynnag yr adroddai’r stori, wylai.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Cofnododd Gerallt Gymro’r stori hon am Elidyr yn ei Daith drwy Gymru, wedi iddo deithio drwy’r wlad yn 1188.

Taith Gerallt1188
Oed Elidyrdeuddeg
British Goblins1880

Elidyr a’r esgob

Llanc deuddeg oed yn dysgu darllen oedd Elidyr pan ddigwyddodd, ac yn ei henaint byddai Dafydd II, esgob Tyddewi, yn siarad ag ef am y peth.

Geiriau fel y Roeg

Cofiai Elidyr mai ‘Ydor ydorum’ a ddywedai’r bobl fach am ddŵr, a ‘Halgein ydorum’ am halen. Sylwodd Gerallt fod ydor yn eu hiaith, fel yn y Roeg, yn golygu dŵr.

Y Teulu Teg

Tylwyth Teg yw’r enw Cymraeg mwyaf cyffredin ar y bobl fach, ac yn y de fe’u gelwid hefyd yn Fendith y Mamau. Maent yn dawnsio mewn cylchoedd, a Gwragedd Annwn yw gwragedd y llynnoedd a’r nentydd.

Craig y Ddinas

Mae traddodiad Cymru’n gosod y Tylwyth Teg yng Nghraig y Ddinas ym mlaen Cwm Nedd, a rhannodd Wirt Sikes hwy’n bum math yn ei British Goblins yn 1880.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf