
Llyn y Fan Fach, Sir Gaerfyrddin
Morwyn Llyn y Fan Fach
Mae ffermwr yn ennill gwraig o’r llyn, ar un amod.
Roedd ffermwr ifanc yn pori gwartheg ei fam ar lan Llyn y Fan Fach, dan y Mynydd Du, pan welodd ferch yn eistedd ar wyneb y llyn yn cribo’i gwallt. Cynigiodd ei fara iddi. Ddwywaith gwrthododd hi ef, unwaith am ei fod wedi’i grasu’n rhy galed ac unwaith am ei fod yn rhy feddal. Y trydydd tro roedd yn berffaith, a chytunodd hi i’w briodi. Ond rhoddodd rybudd: pe trawai ef hi dair gwaith heb achos, dychwelai hi i’r llyn am byth.
Buont fyw’n hapus am flynyddoedd lawer a chawsant dri mab. Ond deirgwaith, heb feddwl, fe’i cyffyrddodd: unwaith i’w brysio i fedydd, unwaith pan wylodd mewn priodas, unwaith pan chwarddodd mewn angladd. Ar y trydydd cyffyrddiad cerddodd hi’n ôl i’r llyn, gan alw ei gwartheg ar ei hôl wrth eu henwau, a dilynodd pob anifail hi dan y dŵr.
Cerddai ei meibion yn aml ar lan y llyn gan obeithio’i gweld. Un diwrnod cododd hi a’u cyfarfod, a dysgodd i’r hynaf, Rhiwallon, rym iachaol pob llysieuyn a dyfai ar y mynydd. Daeth ef a’i feibion yn feddygon enwocaf Cymru.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Rhiwallon a’i feibion Cadwgan, Gruffudd ac Einion oedd Meddygon Myddfai, meddygon i Rys Gryg, y daeth eu medr yn ddihareb yng Nghymru’r Oesoedd Canol.FfynhonnellPhysicians of Myddfai ↗Wikipedia (Saesneg)Rhiwallon Feddyg a’i feibion Cadwgan, Gruffudd ac Einion, meddygon Rhys Gryg, y daeth eu medr yn ddihareb yng Nghymru’r Oesoedd Canol; mae casgliad o draethodau ar y gwlybyroedd a llysiau meddyginiaethol dan enw Rhiwallon yn Llyfr Coch Hergest dan y teitl Meddygon Myddfai; etifeddodd Morgan Owen, Esgob Llandaf (bu farw 1645), lawer o ystad y meddygon; nodwyd hanes Llyn y Fan Fach gyntaf gan Richard Fenton yn 1808 a’i gofnodi gan William Rees o’r Ton, Llanymddyfri, gan dri o hen bobl y plwyf yn 1841: daeth y ferch â gwaddol o wartheg, y dywedir eu bod yn cael eu cadw yn Ninefwr o hyd; ymddangosodd i’w mab hynaf Rhiwallon wrth y llyn, rhoi iddo gasgliad o feddyginiaethau, dweud wrtho mai iachawyr fyddai ef a’i ddisgynyddion, a’i ddysgu’n ddiweddarach am lysiau a phlanhigion; aeth Rhiwallon i lys Rhys Gryg a dod yn feddyg enwog, fel ei feibion; coffeir David Jones o Fyddfai, llawfeddyg (bu farw 1719), a’i fab John Jones (bu farw 1739) ar garreg fedd ym mhorth eglwys Sant Mihangel, Myddfai; roedd disgynyddion yn feddygon o hyd yn yr 20g; casglodd llyfr John Pughe, Meddygon Myddvai (1861), y testunau; yn y 18g gwnaed copïau gan Edward Lhuyd ac eraill; daeth ail gasgliad i’r golau drwy Iolo Morganwg.
| Uchder y llyn | tua 506 mFfynhonnellLlyn y Fan Fach ↗Wikipedia (Saesneg)‘Llyn bach y ban’, ar ymyl ogleddol y Mynydd Du yn Sir Gaerfyrddin, dan Fannau Sir Gâr; tua 506 m uwch y môr, tua 10 hectar, a 29 m o ddyfnder; mae afon Sawdde yn cario’i ddŵr i’r Tywi; codwyd argae rhwng 1914 a 1919 i’w ehangu i roi dŵr i Lanelli; yn y stori mae mab i weddw o Flaen Sawdde yn priodi morwyn y llyn, sy’n dod â’i gwartheg ac yn dychwelyd i’r llyn gyda hwy, ac yn dod yn ôl wedyn i ddysgu ei meibion, yn enwedig Rhiwallon, a aeth i lys Rhys Gryg a dod yn feddyg enwog. |
|---|---|
| Dyfnder | 29 mFfynhonnellLlyn y Fan Fach ↗Wikipedia (Saesneg)‘Llyn bach y ban’, ar ymyl ogleddol y Mynydd Du yn Sir Gaerfyrddin, dan Fannau Sir Gâr; tua 506 m uwch y môr, tua 10 hectar, a 29 m o ddyfnder; mae afon Sawdde yn cario’i ddŵr i’r Tywi; codwyd argae rhwng 1914 a 1919 i’w ehangu i roi dŵr i Lanelli; yn y stori mae mab i weddw o Flaen Sawdde yn priodi morwyn y llyn, sy’n dod â’i gwartheg ac yn dychwelyd i’r llyn gyda hwy, ac yn dod yn ôl wedyn i ddysgu ei meibion, yn enwedig Rhiwallon, a aeth i lys Rhys Gryg a dod yn feddyg enwog. |
| Cofnodi’r stori | 1841FfynhonnellPhysicians of Myddfai ↗Wikipedia (Saesneg)Rhiwallon Feddyg a’i feibion Cadwgan, Gruffudd ac Einion, meddygon Rhys Gryg, y daeth eu medr yn ddihareb yng Nghymru’r Oesoedd Canol; mae casgliad o draethodau ar y gwlybyroedd a llysiau meddyginiaethol dan enw Rhiwallon yn Llyfr Coch Hergest dan y teitl Meddygon Myddfai; etifeddodd Morgan Owen, Esgob Llandaf (bu farw 1645), lawer o ystad y meddygon; nodwyd hanes Llyn y Fan Fach gyntaf gan Richard Fenton yn 1808 a’i gofnodi gan William Rees o’r Ton, Llanymddyfri, gan dri o hen bobl y plwyf yn 1841: daeth y ferch â gwaddol o wartheg, y dywedir eu bod yn cael eu cadw yn Ninefwr o hyd; ymddangosodd i’w mab hynaf Rhiwallon wrth y llyn, rhoi iddo gasgliad o feddyginiaethau, dweud wrtho mai iachawyr fyddai ef a’i ddisgynyddion, a’i ddysgu’n ddiweddarach am lysiau a phlanhigion; aeth Rhiwallon i lys Rhys Gryg a dod yn feddyg enwog, fel ei feibion; coffeir David Jones o Fyddfai, llawfeddyg (bu farw 1719), a’i fab John Jones (bu farw 1739) ar garreg fedd ym mhorth eglwys Sant Mihangel, Myddfai; roedd disgynyddion yn feddygon o hyd yn yr 20g; casglodd llyfr John Pughe, Meddygon Myddvai (1861), y testunau; yn y 18g gwnaed copïau gan Edward Lhuyd ac eraill; daeth ail gasgliad i’r golau drwy Iolo Morganwg. |
Y llyn
Mae Llyn y Fan Fach ar ymyl ogleddol y Mynydd Du dan Fannau Sir Gâr, ac mae afon Sawdde yn cario’i ddŵr i lawr i’r Tywi. Codwyd argae rhwng 1914 a 1919 i’w ehangu i roi dŵr i Lanelli.FfynhonnellLlyn y Fan Fach ↗Wikipedia (Saesneg)‘Llyn bach y ban’, ar ymyl ogleddol y Mynydd Du yn Sir Gaerfyrddin, dan Fannau Sir Gâr; tua 506 m uwch y môr, tua 10 hectar, a 29 m o ddyfnder; mae afon Sawdde yn cario’i ddŵr i’r Tywi; codwyd argae rhwng 1914 a 1919 i’w ehangu i roi dŵr i Lanelli; yn y stori mae mab i weddw o Flaen Sawdde yn priodi morwyn y llyn, sy’n dod â’i gwartheg ac yn dychwelyd i’r llyn gyda hwy, ac yn dod yn ôl wedyn i ddysgu ei meibion, yn enwedig Rhiwallon, a aeth i lys Rhys Gryg a dod yn feddyg enwog.
Llyfr y meddygon
Cedwir eu traethodau ar lysiau meddyginiaethol yn Llyfr Coch Hergest dan y teitl Meddygon Myddfai, a chasglodd John Pughe y testunau yn ei lyfr Meddygon Myddvai yn 1861.FfynhonnellPhysicians of Myddfai ↗Wikipedia (Saesneg)Rhiwallon Feddyg a’i feibion Cadwgan, Gruffudd ac Einion, meddygon Rhys Gryg, y daeth eu medr yn ddihareb yng Nghymru’r Oesoedd Canol; mae casgliad o draethodau ar y gwlybyroedd a llysiau meddyginiaethol dan enw Rhiwallon yn Llyfr Coch Hergest dan y teitl Meddygon Myddfai; etifeddodd Morgan Owen, Esgob Llandaf (bu farw 1645), lawer o ystad y meddygon; nodwyd hanes Llyn y Fan Fach gyntaf gan Richard Fenton yn 1808 a’i gofnodi gan William Rees o’r Ton, Llanymddyfri, gan dri o hen bobl y plwyf yn 1841: daeth y ferch â gwaddol o wartheg, y dywedir eu bod yn cael eu cadw yn Ninefwr o hyd; ymddangosodd i’w mab hynaf Rhiwallon wrth y llyn, rhoi iddo gasgliad o feddyginiaethau, dweud wrtho mai iachawyr fyddai ef a’i ddisgynyddion, a’i ddysgu’n ddiweddarach am lysiau a phlanhigion; aeth Rhiwallon i lys Rhys Gryg a dod yn feddyg enwog, fel ei feibion; coffeir David Jones o Fyddfai, llawfeddyg (bu farw 1719), a’i fab John Jones (bu farw 1739) ar garreg fedd ym mhorth eglwys Sant Mihangel, Myddfai; roedd disgynyddion yn feddygon o hyd yn yr 20g; casglodd llyfr John Pughe, Meddygon Myddvai (1861), y testunau; yn y 18g gwnaed copïau gan Edward Lhuyd ac eraill; daeth ail gasgliad i’r golau drwy Iolo Morganwg.
Sut y cadwyd y stori
Nododd Richard Fenton y stori gyntaf yn 1808, a’i chofnododd William Rees o’r Tonn, Llanymddyfri, yn 1841 gan dri o hen bobl y plwyf.FfynhonnellPhysicians of Myddfai ↗Wikipedia (Saesneg)Rhiwallon Feddyg a’i feibion Cadwgan, Gruffudd ac Einion, meddygon Rhys Gryg, y daeth eu medr yn ddihareb yng Nghymru’r Oesoedd Canol; mae casgliad o draethodau ar y gwlybyroedd a llysiau meddyginiaethol dan enw Rhiwallon yn Llyfr Coch Hergest dan y teitl Meddygon Myddfai; etifeddodd Morgan Owen, Esgob Llandaf (bu farw 1645), lawer o ystad y meddygon; nodwyd hanes Llyn y Fan Fach gyntaf gan Richard Fenton yn 1808 a’i gofnodi gan William Rees o’r Ton, Llanymddyfri, gan dri o hen bobl y plwyf yn 1841: daeth y ferch â gwaddol o wartheg, y dywedir eu bod yn cael eu cadw yn Ninefwr o hyd; ymddangosodd i’w mab hynaf Rhiwallon wrth y llyn, rhoi iddo gasgliad o feddyginiaethau, dweud wrtho mai iachawyr fyddai ef a’i ddisgynyddion, a’i ddysgu’n ddiweddarach am lysiau a phlanhigion; aeth Rhiwallon i lys Rhys Gryg a dod yn feddyg enwog, fel ei feibion; coffeir David Jones o Fyddfai, llawfeddyg (bu farw 1719), a’i fab John Jones (bu farw 1739) ar garreg fedd ym mhorth eglwys Sant Mihangel, Myddfai; roedd disgynyddion yn feddygon o hyd yn yr 20g; casglodd llyfr John Pughe, Meddygon Myddvai (1861), y testunau; yn y 18g gwnaed copïau gan Edward Lhuyd ac eraill; daeth ail gasgliad i’r golau drwy Iolo Morganwg.
Teulu o feddygon
Cofir David Jones o Fyddfai, llawfeddyg, a’i fab John Jones ar garreg fedd ym mhorth eglwys Sant Mihangel, Myddfai, ac roedd disgynyddion y meddygon yn dal i ymarfer meddygaeth yn y 1900au.FfynhonnellPhysicians of Myddfai ↗Wikipedia (Saesneg)Rhiwallon Feddyg a’i feibion Cadwgan, Gruffudd ac Einion, meddygon Rhys Gryg, y daeth eu medr yn ddihareb yng Nghymru’r Oesoedd Canol; mae casgliad o draethodau ar y gwlybyroedd a llysiau meddyginiaethol dan enw Rhiwallon yn Llyfr Coch Hergest dan y teitl Meddygon Myddfai; etifeddodd Morgan Owen, Esgob Llandaf (bu farw 1645), lawer o ystad y meddygon; nodwyd hanes Llyn y Fan Fach gyntaf gan Richard Fenton yn 1808 a’i gofnodi gan William Rees o’r Ton, Llanymddyfri, gan dri o hen bobl y plwyf yn 1841: daeth y ferch â gwaddol o wartheg, y dywedir eu bod yn cael eu cadw yn Ninefwr o hyd; ymddangosodd i’w mab hynaf Rhiwallon wrth y llyn, rhoi iddo gasgliad o feddyginiaethau, dweud wrtho mai iachawyr fyddai ef a’i ddisgynyddion, a’i ddysgu’n ddiweddarach am lysiau a phlanhigion; aeth Rhiwallon i lys Rhys Gryg a dod yn feddyg enwog, fel ei feibion; coffeir David Jones o Fyddfai, llawfeddyg (bu farw 1719), a’i fab John Jones (bu farw 1739) ar garreg fedd ym mhorth eglwys Sant Mihangel, Myddfai; roedd disgynyddion yn feddygon o hyd yn yr 20g; casglodd llyfr John Pughe, Meddygon Myddvai (1861), y testunau; yn y 18g gwnaed copïau gan Edward Lhuyd ac eraill; daeth ail gasgliad i’r golau drwy Iolo Morganwg.
Llun: Llyn y Fan Fach. Ffotograff: Andrew17899, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Llynnoedd, cewri a’r Tylwyth Teg
0 / 7Tiroedd dan y dŵr, morynion y llyn, angenfilod a chadair ar fynydd.
1/7Cantre’r Gwaelod Bae Ceredigion · Cardigan BayLF
2/7Morwyn Llyn y Fan Fach Llyn y Fan Fach, Sir GaerfyrddinET
3/7Elidyr a’r Tylwyth Teg Abertawe · SwanseaAA
4/7Afanc Llyn yr Afanc Betws-y-Coed · Glaslyn, EryriCI
5/7Cadair Idris Cadair Idris, MeirionnyddGH
6/7Gelert, y ci ffyddlon Beddgelert, GwyneddTH
7/7Twm Siôn Cati Tregaron · RhandirmwynYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf