Hanes Cymru / Chwedlau

Llyn y Fan Fach, Sir Gaerfyrddin

Morwyn Llyn y Fan Fach

Mae ffermwr yn ennill gwraig o’r llyn, ar un amod.

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Roedd ffermwr ifanc yn pori gwartheg ei fam ar lan Llyn y Fan Fach, dan y Mynydd Du, pan welodd ferch yn eistedd ar wyneb y llyn yn cribo’i gwallt. Cynigiodd ei fara iddi. Ddwywaith gwrthododd hi ef, unwaith am ei fod wedi’i grasu’n rhy galed ac unwaith am ei fod yn rhy feddal. Y trydydd tro roedd yn berffaith, a chytunodd hi i’w briodi. Ond rhoddodd rybudd: pe trawai ef hi dair gwaith heb achos, dychwelai hi i’r llyn am byth.

Buont fyw’n hapus am flynyddoedd lawer a chawsant dri mab. Ond deirgwaith, heb feddwl, fe’i cyffyrddodd: unwaith i’w brysio i fedydd, unwaith pan wylodd mewn priodas, unwaith pan chwarddodd mewn angladd. Ar y trydydd cyffyrddiad cerddodd hi’n ôl i’r llyn, gan alw ei gwartheg ar ei hôl wrth eu henwau, a dilynodd pob anifail hi dan y dŵr.

Cerddai ei meibion yn aml ar lan y llyn gan obeithio’i gweld. Un diwrnod cododd hi a’u cyfarfod, a dysgodd i’r hynaf, Rhiwallon, rym iachaol pob llysieuyn a dyfai ar y mynydd. Daeth ef a’i feibion yn feddygon enwocaf Cymru.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Rhiwallon a’i feibion Cadwgan, Gruffudd ac Einion oedd Meddygon Myddfai, meddygon i Rys Gryg, y daeth eu medr yn ddihareb yng Nghymru’r Oesoedd Canol.

Uchder y llyntua 506 m
Dyfnder29 m
Cofnodi’r stori1841

Y llyn

Mae Llyn y Fan Fach ar ymyl ogleddol y Mynydd Du dan Fannau Sir Gâr, ac mae afon Sawdde yn cario’i ddŵr i lawr i’r Tywi. Codwyd argae rhwng 1914 a 1919 i’w ehangu i roi dŵr i Lanelli.

Llyfr y meddygon

Cedwir eu traethodau ar lysiau meddyginiaethol yn Llyfr Coch Hergest dan y teitl Meddygon Myddfai, a chasglodd John Pughe y testunau yn ei lyfr Meddygon Myddvai yn 1861.

Sut y cadwyd y stori

Nododd Richard Fenton y stori gyntaf yn 1808, a’i chofnododd William Rees o’r Tonn, Llanymddyfri, yn 1841 gan dri o hen bobl y plwyf.

Teulu o feddygon

Cofir David Jones o Fyddfai, llawfeddyg, a’i fab John Jones ar garreg fedd ym mhorth eglwys Sant Mihangel, Myddfai, ac roedd disgynyddion y meddygon yn dal i ymarfer meddygaeth yn y 1900au.

Llun: Llyn y Fan Fach. Ffotograff: Andrew17899, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf