Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. 6th century

Elffin ap Gwyddno

Mab Gwyddno Garanhir, a gafodd y baban Taliesin yng nghored ei dad a’i fagu. Pan ddaliwyd Elffin yn llys Maelgwn Gwynedd, rhyddhaodd Taliesin ef drwy rym ei farddoniaeth.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 6th century (cronicl cynnar:Elis Gruffydd, Hanes Taliesin, yr 16eg ganrif) Y tywysog a gafodd Daliesin Oes y Seintiau Arwyr gwerin
Elffin yn cael y baban Taliesin yn y gored, gan F. H. Townsend
Elffin yn cael y baban Taliesin yn y gored, gan F. H. Townsend · Llun: Wikimedia Commons · F. H. Townsend, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Elffin ap Gwyddno: Elffin, mab Gwyddno (Gwyddno Garanhir)

Elffin ap Gwyddno

  • Elffin ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Gwyddno enw ei dad: Gwyddno Garanhir

Elffin fab Gwyddno yw’r gŵr a gafodd Daliesin. Ar fore Calan Mai yng nghored ei dad ger Aberdyfi tynnodd allan gwd lledr a chael ynddo blentyn â thalcen disglair, a rhoddodd ei enw i’r plentyn a’i fagu fel ei fab ei hun. Talodd Taliesin iddo â chaneuon y mae Cymru wedi eu canu byth oddi ar hynny, a phan gedwid Elffin mewn cadwyni yn llys Maelgwn Gwynedd, barddoniaeth Taliesin a’i rhyddhaodd.

PrydY chweched ganrif
Ei dadGwyddno Garanhir
Ei frodyrCann, Idris Arw ac Edeyrn
Ei fab maethTaliesin
Cafodd Daliesin ynNghored Wyddno, ger Aberdyfi

Mab Gwyddno#

Roedd Elffin yn fab i Wyddno Garanhir, arglwydd Cantre’r Gwaelod a Cheredigion. Mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn olrhain ei linach drwy Wyddno, Cawrdaf a Garmonion yn ôl at Ddyfnwal Hen, ac mae rhai ysgolheigion yn credu mai arwr o’r Hen Ogledd ydoedd yn gyntaf, a’r Cymry wedi cludo ei stori tua’r de. Mae hen lawysgrif yn enwi ei frodyr yn Cann ac Idris Arw, ac un arall yn enwi Edeyrn fab Gwyddno. Ceir ei enw eisoes yn Llyfr Taliesin, wedi ei sillafu’n Elphin.

Y plentyn yn y gored#

Daliai cored Gwyddno eogiaid bob Nos Galan Mai, a’r flwyddyn honno rhoddodd Gwyddno ei helfa i’w fab. Ni chafodd Elffin yr un eog, dim ond cwd lledr yn hongian ar bolyn. Pan agorodd ef a gweld talcen y plentyn llefodd, ‘Llyma dal iesin!’, a’r plentyn a atebodd, ‘Taliesin bid!’ Wrth i Elffin farchogaeth adref gydag ef, canodd y baban i’w gysuro’r gân a elwir Dyhuddiant Elffin:

Elffin teg, taw a’th wylo; ni wna lles drwg obeithio; ni chad yng nghored Wyddno erioed gystal â henno.

Dyhuddiant Elffin, Hanes Taliesin

Elffin yn Negannwy#

Flynyddoedd yn ddiweddarach aeth Elffin i lys Maelgwn Gwynedd yn Negannwy, ac yno datganodd fod ei wraig mor gywir ag unrhyw arglwyddes o’r llys a bod ei fardd yn ddoethach na holl feirdd y brenin. Am ei hyfdra fe’i cadwyd mewn cadwyni nes y gellid profi’r ymffrost. Profwyd ffyddlondeb ei wraig, a daeth Taliesin i’r llys i brofi’r gweddill.

Ei ryddhau gan gân#

Yn Negannwy ymrysonodd Taliesin â beirdd Maelgwn, ac ni allai’r un ohonynt ei ateb. Wrth iddo ganu, cododd gwynt mawr ac ysgwyd y neuadd, ac ar ei gân nesaf syrthiodd y cadwyni oddi ar Elffin. Yna marchogodd Taliesin hen geffyl yn erbyn meirch cyflymaf y brenin ac ennill, ac ar ddiwedd y cwrs cafodd Elffin grochan yn llawn aur, y tâl, medd y chwedl, am dderbyn y plentyn o’r gored. Galwai Taliesin ei hun yn brifardd i Elffin byth wedyn.

The Misfortunes of Elphin#

Cofir Elffin mewn dau o Englynion y Beddau, ac aeth ei stori ymlaen i gael ei hadrodd. Yn 1829 ailadroddodd Thomas Love Peacock hi yn ei nofel The Misfortunes of Elphin, o gael y plentyn yn y gored hyd at ryddhau Elffin gan ganeuon Taliesin.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf