Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Arglwydd Gwent Is Coed yn y Gainc Gyntaf, a achubodd fachgen newydd-anedig rhag crafanc anferth Nos Galan Mai, a’i fagu, a dod ag ef adref at Riannon.
Llun: Muriau tref Rufeinig Caer-went (Venta Silurum) a’u bastiynau · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Teyrnon Twrf Liant: Teyrnon ‘Twrf Lliant’
Teyrnon Twrf Liant
Teyrnon Twrf Liant oedd arglwydd Gwent Is Coed, y wlad rhwng Wysg a Gwy, ac mae Cainc Gyntaf y Mabinogi yn ei alw’n ‘ŵr gorau yn y byd’. Cafodd blentyn coll wrth ddrws ei stabl, ei fagu’n gariadus, a’i roi’n ôl yr eiliad y gwyddai pwy oedd biau ef.FfynonellauPwyll Pendefig Dyfed (the First Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gainc Gyntaf: Teyrnon Twrf Liant o Went Is Coed a’r ebol a gollid bob nos Galan Mai; y plentyn a gafwyd wrth y drws; priodas Pryderi â Chigfa ferch Gwyn Gloyw.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
| Yn y chwedlau | Cainc Gyntaf y Mabinogi |
|---|---|
| Tiroedd | Gwent Is Coed, rhwng Wysg a Gwy |
| Mab maeth | Gwri Wallt Euryn, sef Pryderi |
| Ei enw | O’r Frythoneg Tigernonos, ‘arglwydd mawr’ |
Roedd gan Teyrnon gaseg, y orau yn ei deyrnas, a ebolai bob nos Galan Mai, a phob blwyddyn diflannai’r ebol yn y nos. Un flwyddyn tyngodd y câi wybod pam. Daeth â’r gaseg i’r tŷ, arfogi, a gwylio. Ebolodd y gaseg ebol mawr braf, ac ar unwaith bu twrw mawr a daeth crafanc anferth drwy’r ffenestr a gafael yn yr ebol gerfydd ei fwng. Tynnodd Teyrnon ei gleddyf a thorri’r fraich wrth y penelin.FfynonellauPwyll Pendefig Dyfed (the First Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gainc Gyntaf: Teyrnon Twrf Liant o Went Is Coed a’r ebol a gollid bob nos Galan Mai; y plentyn a gafwyd wrth y drws; priodas Pryderi â Chigfa ferch Gwyn Gloyw.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Rhedodd allan i’r tywyllwch ar ôl y twrw, ond ni welai ddim. Pan ddaeth yn ôl, wrth y drws gorweddai bachgen bach wedi’i lapio mewn mantell o bali. Nid oedd gan wraig Teyrnon blant, ac erfyniodd am gael cadw’r bachgen yn eiddo iddi. Bedyddiwyd ef yn Gwri Wallt Euryn, am fod ei wallt mor felyn ag aur. Rhoddwyd yr ebol a aned y noson honno i’r bachgen.FfynhonnellPwyll Pendefig Dyfed (the First Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gainc Gyntaf: Teyrnon Twrf Liant o Went Is Coed a’r ebol a gollid bob nos Galan Mai; y plentyn a gafwyd wrth y drws; priodas Pryderi â Chigfa ferch Gwyn Gloyw.
Bu Teyrnon yn ŵr i Bwyll, a phan ddaeth hanes penyd Rhiannon yn Arberth, edrychodd yn fanwl ar y bachgen a gweld bod wyneb Pwyll arno. Nid oedodd, er mai colli’r mab a garai fyddai hynny. Marchogodd gyda’r bachgen i Arberth, eistedd wrth fwrdd Pwyll, ac adrodd yr holl hanes, ac unionwyd cam Rhiannon y noson honno.FfynonellauPwyll Pendefig Dyfed (the First Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gainc Gyntaf: Teyrnon Twrf Liant o Went Is Coed a’r ebol a gollid bob nos Galan Mai; y plentyn a gafwyd wrth y drws; priodas Pryderi â Chigfa ferch Gwyn Gloyw.Pryderi ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Pwyll a Rhiannon, yr unig un sydd yn y pedair Cainc; magwyd fel Gwri Wallt Euryn gan Teyrnon; lladdwyd gan Wydion yn y Felenrhyd a’i gladdu ym Maentwrog.
Diolchodd Pwyll a Rhiannon iddo â’u holl galon, a marchogodd Teyrnon adref i Went gyda chyfeillgarwch parhaol llys Dyfed. Mewn chwedl sy’n llawn ystrywiau a hud, mae ei onestrwydd yn disgleirio.FfynhonnellPedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Gwent Is Coed oedd rhan ddeheuol hen deyrnas Gwent, y tir islaw coedwig fawr Gwent rhwng Caerllion a Chas-gwent. Teyrnon yw un o’r arglwyddi cyntaf a enwir yn y wlad honno, ac mae’r chwedl yn dangos y cyfeillgarwch rhwng llysoedd Gwent a Dyfed ar draws de Cymru i gyd.FfynhonnellPwyll Pendefig Dyfed (the First Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gainc Gyntaf: Teyrnon Twrf Liant o Went Is Coed a’r ebol a gollid bob nos Galan Mai; y plentyn a gafwyd wrth y drws; priodas Pryderi â Chigfa ferch Gwyn Gloyw.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Pwyll Pendefig Dyfed → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf