Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

fl. 1st century

Bendigeidfran

Cawr-frenin Ail Gainc y Mabinogi, a orweddodd yn bont i’w fyddin. Mae traddodiad Cymru yn dal iddo ddod â ffydd Crist i’r Cymry o Rufain.

Llun: Tai crwn Oes yr Haearn wedi’u hailgodi yng Nghastell Henllys, Sir Benfro · Keith Ruffles, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 1st century (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350; Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801) Brenin Ynys y Cedyrn Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Y Ddau Frenin yn Harlech: Brân yn cario’i nai Gwern, gan Ivor Roberts-Jones
Y Ddau Frenin yn Harlech: Brân yn cario’i nai Gwern, gan Ivor Roberts-Jones · Llun: Wikimedia Commons · Oosoom, CC BY-SA 3.0

Ystyr yr enw

Bendigeidfran: Brân ‘y Bendigaid’

Bendigeidfran

  • Bendigeid bendigaid
  • fran Brân, enw sy’n golygu cigfrano brân (treiglad meddal: b → f)

Bendigeidfran fab Llŷr yw brenin coronog Ynys y Cedyrn yn Ail Gainc y Mabinogi: brenin mor fawr na allai’r un tŷ ei ddal na’r un llong ei gario. Cerddodd drwy’r môr i Iwerddon i achub ei chwaer Branwen, gwnaeth ei hun yn bont i’w fyddin, a hyd yn oed wedi marw gwarchodai ei ben yr ynys rhag pob gelyn.

Yn y chwedlauAil Gainc y Mabinogi, a’r Trioedd
TeuluMab Llŷr a Phenarddun; brawd Branwen a Manawydan
LlysHarlech, a Llundain
MabCaradog, a adawyd i gadw’r ynys tra bu yn Iwerddon
Ei eiriau‘A fo ben, bid bont’

Y brenin ar graig Harlech#

Mae’r Ail Gainc yn agor gyda Bendigeidfran yn eistedd ar graig Harlech uwchben y môr, gyda’i frawd Manawydan ac uchelwyr ei lys, pan ddaw tair llong ar ddeg i’r golwg o Iwerddon. Rhoddodd ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhaliwyd y briodas yn Aberffraw mewn pebyll, am na adeiladwyd tŷ erioed a allai ei ddal. Pan sarhaodd ei hanner brawd Efnysien frenin Iwerddon, gwnaeth Bendigeidfran iawn â haelioni a ddaeth yn enwog: march am bob march, ffon o arian, clawr o aur, a’r pair dadeni.

Dros y môr i Iwerddon#

Pan ddaeth drudwy Branwen â newydd ei dioddefaint, cododd lu Ynys y Cedyrn, o holl gantrefi Prydain, a gadael ei fab Caradog gyda chwe gŵr arall i gadw’r ynys. Hwyliodd y llynges, a cherddodd Bendigeidfran drwy’r môr wrth ei hochr, am na allai’r un llong ei gario. I feichiaid moch Iwerddon edrychai fel petai coedwig a mynydd yn symud ar draws y dŵr.

A fo ben, bid bont#

Croesodd y Gwyddyl afon Llinon a thorri’r bont y tu ôl iddynt. ‘A fo ben, bid bont,’ meddai Bendigeidfran, a gorweddodd ar draws yr afon, gosodwyd clwydi ar ei gefn, a chroesodd ei fyddin gyfan drosto. Mae’r ddihareb yn dal i gael ei defnyddio yng Nghymru heddiw.

Y pen rhyfeddol#

Yn y frwydr olaf fe’i clwyfwyd yn ei droed gan waywffon wenwynig. Dywedodd wrth y saith a oroesodd am dorri ei ben a’i gario i’r Gwynfryn yn Llundain a’i gladdu â’i wyneb tua Ffrainc. Am saith mlynedd buont yn gwledda yn Harlech, adar Rhiannon yn canu iddynt, a’r pen cystal cwmni ag y bu erioed. Yna am bedwar ugain mlynedd arhosasant ar ynys Gwales, heb heneiddio na chofio eu galar, nes i Heilyn fab Gwyn agor y drws tua Chernyw. Yna cariasant y pen i Lundain a’i gladdu yn y Gwynfryn, lle saif Tŵr Llundain heddiw.

Bendigaid#

Gwnaeth traddodiad diweddarach yng Nghymru Frân yn dad i Garadog, y brenin a ymladdodd yn erbyn Rhufain, a dal iddo fynd i Rufain yn wystl dros ei fab a dod â ffydd Crist adref i’r Cymry. Mae’r triawd a ddyfynnodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei alw’r un a ddaeth gyntaf â ffydd Crist i genedl y Cymry o Rufain, lle bu’n wystl am saith mlynedd dros ei fab Caradog, ac yn dweud i hyn ennill i’w deulu’r anrhydedd o gael ei gyfrif yn un o Dri Llwyth Sanctaidd yr ynys, gyda theuluoedd Cunedda Wledig a Brychan. Dyna pam y’i gelwir yn Fendigaid.

Gwales heddiw#

Gwales yw Grassholm, ynys fechan wyth milltir oddi ar arfordir Sir Benfro, y tir mwyaf gorllewinol yng Nghymru ar wahân i greigiau’r Smalls. Heddiw mae’n warchodfa adar, yn gartref i ddegau o filoedd o huganod.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ar y llinell amser

  1. Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)

    Mae traddodiad Cymru, yn y trioedd a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology, yn dal i Frân Fendigaid, tad Caradog, dreulio saith mlynedd yn Rhufain yn wystl dros ei fab a dod adref â ffydd Crist i’r Cymry.

    Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf