Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

y 12fed ganrif

Rhonabwy

Gŵr o Bowys yn amser Madog ap Maredudd a gysgodd, ym Mreuddwyd Rhonabwy, dair noson ar groen dyniawed melyn a gweld llys yr Ymerawdwr Arthur ar drothwy brwydr Baddon.

Llun: Castell Powys uwchben ei erddi teras ger y Trallwng · Mike Peel, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
y 12fed ganrif (wedi’i gofnodi) Breuddwydiwr Powys Oes y Tywysogion Beirdd ac awduron
Dechrau Breuddwyd Rhonabwy yn Llyfr Coch Hergest
Dechrau Breuddwyd Rhonabwy yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Gŵr o Bowys yn nyddiau Madog ap Maredudd, brenin Powys, oedd Rhonabwy, a breuddwydiwr Breuddwyd Rhonabwy, y fwyaf lliwgar a chlyfar o holl chwedlau Cymraeg yr Oesoedd Canol. Wrth gysgu ar groen ych melyn mewn neuadd dlawd ger Hafren, breuddwydiodd ei hun yn ôl i oes Arthur, a gwelodd yr ymerawdwr a’i fyddinoedd ar drothwy brwydr Baddon. Efallai mai dyma un o’r straeon cynharaf erioed am daith i’r gorffennol.

PrydTeyrnasiad Madog ap Maredudd, 1132 hyd 1160
Ei arglwyddMadog ap Maredudd, brenin Powys
Ei dywysydd yn y freuddwydIddog Cordd Prydain
Cedwir y chwedl ynLlyfr Coch Hergest

Wedi ei anfon gan Fadog#

Mae’r chwedl yn dechrau ym Mhowys. Mae’r Brenin Madog ap Maredudd yn anfon Rhonabwy a dau gydymaith i chwilio am ei frawd Iorwerth. Un noson ceisiant loches yn nhŷ Heilyn Goch yn Nidlystwn. Maent yn ei gael yn fyglyd ac yn fudr, ei feinciau’n foel a’i welyau’n fyw o chwain. Ni all Rhonabwy gysgu, nes iddo orwedd ar groen ych melyn.

Y freuddwyd#

Cyn gynted ag y cwsg, mae Rhonabwy’n ei gael ei hun yn marchogaeth ar draws maes Argyngroeg tua Rhyd-y-groes ar Hafren. Daw marchog ato, Iddog Cordd Prydain, a’i arwain at yr ynys yn yr afon lle mae’r Ymerawdwr Arthur yn eistedd. Mae Arthur yn edrych ar Rhonabwy a’i gyfeillion ac yn gofidio bod Cymru bellach wedi ei gadael i ddynion mor fychain.

Arthur ac Owain wrth y bwrdd#

Mae byddinoedd Arthur yn ymgasglu i gwrdd â’r Saeson ym Maddon, ac eto mae’n eistedd i chwarae gwyddbwyll, yr hen gêm fwrdd Gymreig, gydag Owain fab Urien. Daw negeswyr dro ar ôl tro: mae gweision ifanc Arthur yn poeni brain Owain; yna mae brain Owain yn rhwygo gwŷr Arthur. Bob tro dim ond ‘Chwarae’r gêm’ yw’r ateb. Yn y diwedd mae Arthur yn gwasgu’r darnau yn llwch, a gwneir heddwch rhwng y ddau lu. Mae’r Saeson yn anfon i ofyn am gadoediad, mae Arthur yn ei roi wedi cymryd cyngor, ac mae Cai yn galw pawb a fynnai ddilyn Arthur i Gernyw.

Deffro#

Mae sŵn y fyddin fawr yn symud yn deffro Rhonabwy, ac mae’n canfod iddo gysgu ar y croen ych melyn am dair nos a thri diwrnod. Disgrifir lliwiau ac arfau gosgorddion Arthur mor fanwl nes bod y chwedl yn gorffen drwy ddweud na all na bardd na chyfarwydd wybod y Freuddwyd heb lyfr.

Y chwedl#

Dim ond yn Llyfr Coch Hergest y mae Breuddwyd Rhonabwy wedi goroesi, ac er Arglwyddes Charlotte Guest fe’i cyfrifwyd ymhlith chwedlau’r Mabinogion. Mae ysgolheigion yn ei dyddio rhwng diwedd y ddeuddegfed ganrif a’r bedwaredd ganrif ar ddeg. Hi yw’r fwyaf llenyddol o chwedlau Cymraeg yr Oesoedd Canol, yr olaf ohonynt i’w hysgrifennu efallai, ac mae’n llawn ffraethineb. Golygodd yr ysgolhaig mawr Melville Richards hi yn 1948, ac mae ei breuddwyd am ŵr a gludwyd yn ôl i ddyddiau Arthur yn dal i swyno darllenwyr heddiw.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf