Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Merch Hefeydd Hen, gwraig Pwyll ac wedyn Manawydan, a mam Pryderi. Gwraig ddoethaf ac amyneddgaraf y Pedair Cainc, y deffrôi ei hadar y meirw.
Llun: Copa creigiog Carn Ingli uwchben Trefdraeth, a muriau bryngaer Oes yr Haearn ymhlith y grug · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Rhiannon: ‘brenhines fawr’ yn ôl pob tebyg, o’r Frythoneg Rigantona
Rhiannon ferch Hefeydd Hen yw arglwyddes fawr y Mabinogi. Mae’n marchogaeth i’r Gainc Gyntaf ar farch tal gwyn na all yr un marchog ei ddal, yn dewis ei gŵr ei hun, yn trechu ei gwrthwynebydd, yn dioddef saith mlynedd o fai ar gam yn amyneddgar, ac yn dod drwy bob cam â’i hurddas yn gyfan.FfynonellauRhiannon ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Hefeydd Hen; ei cheffyl gwyn, ei phriodas â Pwyll, ei phenyd yn Arberth, ei phriodas â Manawydan, a’i hadar yn Branwen ac yn Culhwch ac Olwen.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
| Yn y chwedlau | Y Gainc Gyntaf a’r Drydedd, a’i henwi yn yr Ail |
|---|---|
| Tad | Hefeydd Hen |
| Gwŷr | Pwyll o Ddyfed, yna Manawydan fab Llŷr |
| Mab | Pryderi |
Gwelodd Pwyll hi gyntaf o dwmpath Gorsedd Arberth, yn marchogaeth yn araf heibio mewn gwisg o eurwe disglair. Ni allai ei farchogion cyflymaf gau’r bwlch, er nad oedd ei march fel petai’n brysio. Pan ofynnodd Pwyll iddi aros o’r diwedd, gwnaeth hynny ar unwaith, a dweud wrtho pam y daethai: roedd ei thad am ei rhoi i ŵr nad oedd hi’n ei ddymuno, ac ni fynnai neb ond Pwyll.FfynonellauRhiannon ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Hefeydd Hen; ei cheffyl gwyn, ei phriodas â Pwyll, ei phenyd yn Arberth, ei phriodas â Manawydan, a’i hadar yn Branwen ac yn Culhwch ac Olwen.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Pan addawodd Pwyll hi’n ddiofal i Wawl fab Clud yn eu gwledd briodas eu hunain, ni ddigalonnodd Rhiannon. Rhoddodd god fach iddo a dweud wrtho’n union beth i’w wneud flwyddyn yn ddiweddarach: dod i wledd Gwawl mewn carpiau, gofyn am lenwi’r god, a phan gamai Gwawl iddi i’w gwasgu i lawr, tynnu’r llinynnau ynghau. Gweithiodd y cynllun i’r llythyren, a phriododd y gŵr a ddewisodd.FfynonellauRhiannon ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Hefeydd Hen; ei cheffyl gwyn, ei phriodas â Pwyll, ei phenyd yn Arberth, ei phriodas â Manawydan, a’i hadar yn Branwen ac yn Culhwch ac Olwen.Pwyll ↗Wikipedia (Saesneg)Tywysog Dyfed yn y Gainc Gyntaf; ei flwyddyn yn Annwn ar ffurf Arawn, ei fuddugoliaeth ar Hafgan, ei deitl Pen Annwn, ei garwriaeth â Rhiannon a cholli ac adfer eu mab.
Ar y noson y ganed ei mab diflannodd tra cysgai’r gwragedd a osodwyd i’w wylio. Mewn ofn drostynt eu hunain, lladdasant dorllwyth o gŵn bach, iro Rhiannon â’r gwaed, a thyngu ei bod wedi difetha ei phlentyn. Ni fynnai ddadlau â hwy. Ei phenyd oedd eistedd bob dydd am saith mlynedd wrth yr esgynfaen ym mhorth Arberth, adrodd ei hanes wrth bob dieithryn, a chynnig eu cario ar ei chefn i’r llys. Ychydig a adawodd iddi.FfynonellauRhiannon ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Hefeydd Hen; ei cheffyl gwyn, ei phriodas â Pwyll, ei phenyd yn Arberth, ei phriodas â Manawydan, a’i hadar yn Branwen ac yn Culhwch ac Olwen.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Pan ddaeth Teyrnon o Went â’r bachgen adref o’r diwedd, meddai: ‘Oedd esgor fy mhryder i, pe bai gwir hynny.’ O’r gair pryder, enwyd y bachgen yn Pryderi.FfynhonnellPryderi ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Pwyll a Rhiannon, yr unig un sydd yn y pedair Cainc; magwyd fel Gwri Wallt Euryn gan Teyrnon; lladdwyd gan Wydion yn y Felenrhyd a’i gladdu ym Maentwrog.
Yn y Drydedd Gainc rhoddodd ei mab hi’n wraig i’w gyfaill Manawydan fab Llŷr, a daeth y ddau i garu ei gilydd yn fawr. Pan ddaeth hud ar Ddyfed, aeth Rhiannon ar ôl ei mab i gaer a gododd dros nos, gosod ei dwylo ar yr un ffiol aur a’i daliai’n gaeth, a diflannu gydag ef. Enillodd Manawydan hwy ill dau yn ôl, a dywed y chwedl i Riannon, tra’r oeddent yn gaeth, wisgo coleri asynnod wedi iddynt fod yn cario gwair.FfynonellauManawydan fab Llŷr (the Third Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drydedd Gainc: y niwl ar Orsedd Arberth, y wlad wag, y crefftau yn Lloegr, y gaer a’r ffiol aur, a’r llygoden ar y crocbren.Manawydan ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llŷr, arwr y Drydedd Gainc: ei grefftau yn Lloegr, y llygoden a’r esgob, a’r Trioedd sy’n ei alw’n un o Dri Lledyf Unben.
Mae ei hadar yn enwog yn nhraddodiad Cymru. Yn yr Ail Gainc bu’r saith gŵr a gariodd ben Bendigeidfran adref yn gwledda yn Harlech am saith mlynedd tra canai tri aderyn Rhiannon iddynt o bell dros y môr. Yn Culhwch ac Olwen maent yn adar sy’n ‘deffro’r meirw ac yn suo’r byw i gysgu’.FfynhonnellRhiannon ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Hefeydd Hen; ei cheffyl gwyn, ei phriodas â Pwyll, ei phenyd yn Arberth, ei phriodas â Manawydan, a’i hadar yn Branwen ac yn Culhwch ac Olwen.
Mae llawer o ysgolheigion yn clywed yn ei henw yr hen enw Brythoneg Rigantona, y ‘frenhines fawr’, ac yn gweld yn ei march a’i hamynedd gof am arglwyddes fawr y Brythoniaid. Cariodd cân Fleetwood Mac, Rhiannon, a ysgrifennwyd gan Stevie Nicks wedi iddi ddod ar draws yr enw mewn nofel, yr enw o amgylch y byd, ac yn ddiweddarach darllenodd Nicks y Mabinogi a chael bod ei chân yn gweddu i Riannon Cymru.FfynhonnellRhiannon (song) ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennodd Stevie Nicks y gân yn 1973 wedi darllen y nofel Triad gan Mary Bartlet Leader, a dim ond wedyn y clywodd am Riannon y Mabinogi.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Pwyll Pendefig Dyfed → Y chwedl: Manawydan fab Llŷr → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf