Hanes Cymru / Chwedlau / Y Mabinogion

Y Gainc Gyntaf

Pwyll Pendefig Dyfed

Mae tywysog Dyfed yn teyrnasu yn Annwn am flwyddyn ym mhryd gŵr arall, yn ennill Rhiannon y march gwyn, yn colli eu mab y noson y’i ganed, ac yn ei gael eto yng Ngwent.

Llun: Adfeilion Castell Arberth, lle mae traddodiad yn gosod llys Pwyll · WestWalesP, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Y chwedlCainc Gyntaf y Mabinogi
Ei phoblPwyll, Arawn brenin Annwn, Rhiannon, Gwawl fab Clud, Teyrnon, Pryderi
Ei gwladDyfed: Arberth, Glyn Cuch a’r Preseli; a Gwent Is Coed
Fe’i cedwir ynLlyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest
Ei hysgrifennuRhwng tua 1050 a 1120, gyda’r tair cainc arall
Ei darllen wedi’i hadroddPwyll a Rhiannon, ar ein tudalen Chwedlau

1. Yr helfa yng Nglyn Cuch

Roedd Pwyll, tywysog Dyfed, arglwydd y saith cantref, yn ei lys yn Arberth pan ddaeth i’w fryd fynd i hela yng Nglyn Cuch, dyffryn afon Cuch ar ffin Dyfed. Dilynodd ei gŵn a cholli ei gymdeithion, ac mewn llannerch gwelodd haid ddieithr yn tynnu carw i’r llawr. Roeddent yn wyn disglair, a’u clustiau’n goch. Gyrrodd Pwyll hwy ymaith a gosod ei gŵn ei hun ar yr ysglyfaeth. Yna daeth marchog ar farch llwyd mawr o’r coed: Arawn, brenin Annwn, a dywedodd na welsai erioed fwy o anghwrteisi.

I ennill ei gyfeillgarwch yn ôl, cytunodd Pwyll i fargen. Cymerai wyneb a phryd Arawn a llywodraethu Annwn yn ei le am flwyddyn a diwrnod, ac ar ei diwedd ymladdai â gelyn Arawn, Hafgan, brenin arall yn Annwn, wrth y rhyd. ‘Tro ef un ergyd yn unig,’ meddai Arawn. ‘Ni fydd fyw ar ei hôl. Faint bynnag a erfyn, paid â’i daro eilwaith: pan drewais i ail ergyd, roedd cystal ag erioed.’

2. Blwyddyn yn Annwn

Llywodraethodd Pwyll Annwn mor dda fel na amheuodd neb. Llys Arawn oedd y gorau a welsai erioed, a’i frenhines y wraig harddaf. Ond bob nos, wedi iddynt fynd i’r gwely, trôi Pwyll ei wyneb at y pared heb ddweud gair wrthi na’i chyffwrdd, er mwyn ei gyfaill. Ar ddiwedd y flwyddyn cyfarfu â Hafgan wrth y rhyd, a’i daro un ergyd a holltodd ei darian a’i daflu dros bedrain ei farch, ac ni fynnai ei daro eto. Felly daeth dwy deyrnas Arawn yn un.

Aeth Pwyll yn ôl i Lyn Cuch a rhoi ei bryd ei hun yn ôl i Arawn. Pan glywodd Arawn mor ffyddlon fu ei gyfaill, dywedodd iddo gael cydymaith cywir. Bu’r ddau’n cyfnewid rhoddion o feirch, cŵn a hebogau weddill eu hoes, ac o’r flwyddyn honno ni elwid Pwyll yn Bendefig Dyfed mwyach ond yn Ben Annwn.

3. Y wraig ar y march gwyn

Ger y llys yn Arberth roedd twmpath o’r enw Gorsedd Arberth. Pwy bynnag a eisteddai arni, meddid, câi naill ai ddyrnodau neu weld rhyfeddod. Eisteddodd Pwyll arni, a gwelodd wraig mewn gwisg o eurwe disglair yn marchogaeth heibio ar farch canwelw tal ar gam araf, gwastad. Anfonodd farchog ar ei hôl. Po galetaf yr ysbardunai’r marchog ei farch, pellaf yn y byd oedd hi, er na newidiodd ei march ei hun ei gam. Digwyddodd yr un peth drannoeth. Ar y trydydd dydd marchogodd Pwyll ar ei hôl ei hun, a phan na allai gau’r bwlch galwodd: ‘Forwyn, er mwyn y gŵr a geri fwyaf, aros fi.’

‘Arhosaf yn llawen,’ meddai hi, ‘a gwell fuasai i’th farch pe gofynnaset ers meitin.’ Rhiannon oedd hi, merch Hefeydd Hen, ac roedd i’w rhoi o’i hanfodd i ŵr nad oedd arni ei eisiau. Daethai i chwilio am Bwyll, oherwydd ef oedd y gŵr a fynnai. Cytunasant i gwrdd ymhen blwyddyn yn llys ei thad, a byddai hi’n eiddo iddo.

4. Broch yng nghod

Ymhen blwyddyn daeth Pwyll i’r wledd yn llys Hefeydd. Ar ei chanol gofynnodd gŵr ifanc tal, gwinau ei wallt, am rodd, ac addawodd Pwyll yn ddifeddwl beth bynnag a ofynnai. Gwawl fab Clud oedd ef, y gŵr yr addawyd Rhiannon iddo, a gofynnodd am Riannon. ‘Ni bu ŵr arafach ei synnwyr nag y buost ti,’ meddai Rhiannon. Ond roedd ganddi gynllun. Rhoddodd god fach i Bwyll, ac ymhen blwyddyn, pan gynhaliodd Gwawl ei wledd briodas, daeth Pwyll i mewn wedi’i wisgo fel cardotyn mewn carpiau a gofyn yn unig am lenwi’r god â bwyd.

Faint bynnag a roddid ynddi, nid oedd byth yn llawn. ‘Ni bydd byth yn llawn,’ meddai Pwyll, ‘nes i ŵr bonheddig o diroedd mawr sathru’r bwyd â’i ddeudroed a dweud: Digon a ddodwyd yma.’ Camodd Gwawl i mewn i wneud hynny, a thynnodd Pwyll y god dros ei ben a’i chlymu. Daeth ei wŷr i mewn o’r berllan, a phob un a ddeuai i mewn a drawai’r god a gofyn, ‘Beth sydd yma?’ ‘Broch,’ meddent. Dyna’r chwarae Broch yng Nghod cyntaf. Gollyngwyd Gwawl yn rhydd dim ond wedi iddo addo na cheisiai ddial byth, a phriodwyd Pwyll a Rhiannon.

5. Y plentyn coll

Am ddwy flynedd ni bu plentyn i Bwyll a Rhiannon, a phwysodd uchelwyr Dyfed ar Bwyll i gymryd gwraig arall. Gofynnodd iddynt aros blwyddyn, ac o fewn y flwyddyn ganed mab yn Arberth. Y noson honno gosodwyd chwe gwraig i wylio’r fam a’r plentyn. Syrthiasant i gysgu, a phan ddeffroesant tua’r wawr roedd y bachgen wedi mynd. Rhag ofn eu llosgi am y peth, lladdasant gi bach, iro’i waed ar wyneb a dwylo Rhiannon yn ei chwsg, a thyngu iddi ddifetha ei mab ei hun.

Ni fynnai Rhiannon ddadlau â chwe gwraig. Derbyniodd ei phenyd. Am saith mlynedd roedd i eistedd bob dydd wrth yr esgynfaen ger porth y llys yn Arberth, adrodd ei hanes wrth bob dieithryn a ddeuai, a chynnig eu cario i’r llys ar ei chefn. Ychydig a adawai iddi eu cario.

6. Teyrnon a’r ebol

Yng Ngwent Is Coed trigai’r arglwydd Teyrnon Twrf Liant. Ganddo ef roedd y gaseg orau yn y deyrnas, a phob Nos Galan Mai byddai’n bwrw ebol, ac ni wyddai neb byth beth a ddeuai o’r ebol. Un Nos Galan Mai arfogodd Teyrnon ei hun a gwylio. Bwriodd y gaseg ebol mawr, hardd, ac ar unwaith daeth crafanc fawr i mewn drwy’r ffenestr a gafael yn yr ebol gerfydd ei fwng. Torrodd Teyrnon y fraich wrth y penelin a rhedeg allan ar ôl y twrw, a phan ddaeth yn ôl roedd bachgen bach yn gorwedd wrth y drws, wedi’i lapio mewn llen o bali.

Magodd Teyrnon a’i wraig y bachgen fel eu plentyn eu hunain a’i alw’n Wri Wallt Euryn. Tyfai fel tri phlentyn, a phan oedd yn bedair oed rhoddwyd iddo’r ebol a aned y noson y’i cafwyd. Yna clywodd Teyrnon hanes Rhiannon, edrychodd ar y bachgen, a gwelodd wyneb Pwyll. Marchogodd gyda’r bachgen i Arberth. Gwrthododd Rhiannon adael iddo gael ei gario. Yn y wledd adroddodd ei stori, a dywedodd Rhiannon: ‘Oedd esgor fy mhryder i, pe gwir hynny.’ ‘Arglwyddes,’ meddai Pendaran Dyfed, ‘da yr enwaist dy fab: Pryderi.’

7. Pryderi, arglwydd Dyfed

Cynigiwyd gwobrau cyfoethog i Teyrnon, ac ni chymerodd ddim ond cyfeillgarwch Pwyll a Rhiannon. Magwyd Pryderi gan Bendaran Dyfed. Pan fu farw Pwyll, llywodraethodd Pryderi saith cantref Dyfed yn dda. Enillodd dri chantref Ystrad Tywi a phedwar Ceredigion, a elwir gyda’i gilydd yn saith cantref Seisyllwg, a phriododd Gigfa, merch Gwyn Gloyw. ‘Ac felly y terfyna’r gainc hon o’r Mabinogi.’

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Cantrefi’r chwedl yw rhaniadau go iawn hen deyrnas Dyfed, ac roedd Arberth yn ganolfan frenhinol. Mae Annwn o gwmpas ymylon traddodiad Cymru i gyd: mae gan Lyfr Taliesin gerdd am fordaith Arthur i Annwn, a Gwyn ap Nudd yw ei brenin mewn chwedlau eraill. Mae llawer o ysgolheigion yn clywed yn Rhiannon yr hen enw Brythonig Rigantona, ‘brenhines fawr’, ac yn gweld yn ei march gwyn a’i phenyd wrth yr esgynfaen adlais o dduwies y Brythoniaid a anrhydeddwyd ymhell cyn ysgrifennu’r chwedl.

Forwyn, er mwyn y gŵr a geri fwyaf, aros fi.

Pwyll wrth Riannon ar y ffordd o Arberth

Lluniau’r chwedl

Rhiannon yn marchogaeth heibio ar ei march gwyn. John D. Batten, 1894
Rhiannon yn marchogaeth heibio ar ei march gwyn. John D. Batten, 1894 · Llun: John D. Batten, Public domain, Wikimedia Commons

Lleoedd y chwedl

6 o leoedd yng Nghymru lle mae’r chwedl yn digwydd. Tapiwch rif i ddarllen amdano.

  1. Arberth a Gorsedd Arberth

    Tref Arberth yn Sir Benfro, prif lys Pwyll. Safai twmpath y rhyfeddodau gerllaw; mae rhai’n ei osod ar fryn castell Arberth, eraill y tu allan i’r dref.

  2. Glyn Cuch

    Dyffryn coediog afon Cuch, sy’n llifo i’r Teifi yn Abercuch ar hen ffin Dyfed, lle cyfarfu Pwyll ag Arawn.

  3. Y Preseli

    Preseleu, calon Dyfed, lle daeth uchelwyr y wlad at Bwyll i ofyn am etifedd.

  4. Gwent Is Coed

    Gwent islaw’r coed, rhwng Wysg a Gwy, lle cafodd Teyrnon y plentyn wrth ddrws ei stabl. Caer-went oedd ei hen brifddinas.Gwent Is Coed

  5. Ystrad Tywi

    Dyffryn Tywi, yr ychwanegodd Pryderi ei dri chantref at Ddyfed. Saif Dinefwr, a fu’n ddiweddarach yn sedd brenhinoedd Deheubarth, uwch ei ben.Ystrad Tywi

  6. Ceredigion

    Ei bedwar cantref hi, gyda thri Ystrad Tywi, oedd saith cantref Seisyllwg a enillodd Pryderi.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf