Hanes Cymru / Chwedlau

Arberth · Glyn Cuch, Dyfed

Pwyll a Rhiannon

Mae tywysog Dyfed yn teyrnasu yn Annwn am flwyddyn, yna’n ymlid arglwyddes ar farch gwyn na all neb ei dal.

Llun: Copa creigiog Carn Ingli uwchben Trefdraeth, a muriau bryngaer Oes yr Haearn ymhlith y grug · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Roedd Pwyll, tywysog Dyfed, yn hela yng Nglyn Cuch pan welodd haid o gŵn dieithr yn tynnu carw i’r llawr. Roeddent yn wyn disglair, a’u clustiau’n goch. Gyrrodd hwy ymaith a gosod ei gŵn ei hun ar yr ysglyfaeth. Yna daeth marchog llwyd o’r coed: Arawn, brenin Annwn. I wneud iawn, cytunodd Pwyll i gymryd pryd a gwedd Arawn a llywodraethu ei deyrnas am flwyddyn, a chwrdd â gelyn Arawn, Hafgan, wrth y rhyd.

Am flwyddyn rheolodd Pwyll Annwn mor dda fel na amheuodd neb ddim. Bob nos gorweddai wrth ochr brenhines Arawn, a phob nos trôi ei wyneb at y pared heb ei chyffwrdd. Wrth y rhyd trawodd Hafgan un ergyd ac ni fynnai daro’r ail, oherwydd byddai ail ergyd yn ei iacháu. Ar ddiwedd y flwyddyn cafodd Arawn ei deyrnas yn gyfan a’i anrhydedd yn ddianaf. Buont yn gyfeillion am oes, a galwyd Pwyll yn Ben Annwn.

Y farchoges ar y march gwyn

Ger ei lys yn Arberth roedd twmpath, Gorsedd Arberth. Dywedid y câi pwy bynnag a eisteddai arni naill ai ei guro neu weld rhyfeddod. Eisteddodd Pwyll, a gwelodd wraig mewn eurwisg ddisglair ar farch gwyn tal, yn marchogaeth yn araf ar hyd y ffordd. Anfonodd ei farchog cyflymaf ar ei hôl, ond po gyflymaf y marchogai, pellaf yn y byd oedd hi, er na newidiodd ei march ei gam hamddenol. Ar y trydydd dydd marchogodd Pwyll ar ei hôl ei hun, a phan na allai gau’r bwlch, galwodd: ‘Forwyn, er mwyn y gŵr a geri fwyaf, aros amdanaf.’

‘Arhosaf yn llawen,’ meddai hi, ‘a gwell fuasai i’th farch pe gofynnaset ers meitin.’ Rhiannon oedd hi, merch Hefeydd Hen, ac roedd wedi dod i chwilio amdano, oherwydd ef a fynnai o blith pob gŵr. Ymhen blwyddyn, a chryn dipyn o gyfrwystra yn eu gwledd briodas, priodwyd hwy.

Diflannodd eu mab y noson y’i ganed, a rhoddwyd y bai ar gam ar Riannon. Am flynyddoedd eisteddai wrth yr esgynfaen ger porth Arberth gan gynnig cario pob ymwelydd i’r llys ar ei chefn. Ond yng Ngwent roedd arglwydd o’r enw Teyrnon wedi cael bachgen bach yn ei stabl Nos Galan Mai, y noson y bwriodd ei gaseg ebol, ac wedi’i fagu. Pan welodd mor debyg i Bwyll yr oedd y bachgen yn tyfu, daeth ag ef adref. ‘Dyna ben ar fy mhryder,’ meddai Rhiannon, ac o’r gair hwnnw, pryder, cafodd y bachgen yr enw Pryderi.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Pwyll a Rhiannon yw Cainc Gyntaf y Mabinogi, pedair stori a luniwyd yn yr 1000au neu’r 1100au mae’n debyg, lle mae Pryderi, mab coll y stori hon, yr unig un sy’n ymddangos yn y pedair.

Eu llunioyr 1000au neu’r 1100au
Llyfr Gwyn Rhydderchtua 1350
Llyfr Coch Hergesttua 1382–1410

Dau lyfr mawr

Copïwyd y stori i Lyfr Gwyn Rhydderch tua 1350, gan gopïwyr yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch ger Llangeitho. Fe’i copïwyd eto i Lyfr Coch Hergest gan Hywel Fychan a dau gopïydd arall, a weithiai i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan ger Abertawe.

Arberth

Arberth, prif lys Pwyll, Pendefig Dyfed, yw’r dref o’r un enw yn Sir Benfro. Tyfodd y dref o gwmpas llys Cymreig, ac mae Arberth yn lleoliad yn y Gainc Gyntaf a’r Drydedd Gainc.

Pwy a’i hysgrifennodd

Ni ŵyr neb pwy a gofnododd y Pedair Cainc gyntaf. Mae ysgolheigion wedi cynnig Rhygyfarch a Gwenllian ferch Gruffudd ymhlith eraill, a chyhoeddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest ei fersiwn Saesneg yn 1845.

Rhiannon a’i hadar

Daw Rhiannon, merch Hefeydd Hen, yn ôl yn Branwen ac yn Culhwch ac Olwen gyda’i hadar yn canu. Ysgrifennodd Stevie Nicks ei chân Rhiannon yn 1973 a dim ond wedyn y clywodd am Riannon y Mabinogi.

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf