Hanes Cymru / Chwedlau

Ardudwy, Gwynedd

Blodeuwedd

Mae dau ddewin yn creu gwraig o flodau. Daw’n amlwg fod ganddi ewyllys ei hun.

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Roedd Lleu Llaw Gyffes dan dynged: ni châi byth wraig o unrhyw genedl ar y ddaear. Felly cymerodd y dewiniaid Math a Gwydion flodau’r deri, y banadl a’r erwain, a chreu ohonynt y ferch decaf a welodd neb erioed. Enwyd hi’n Blodeuwedd, a’i rhoi i Leu.

Nid oedd neb wedi gofyn i Flodeuwedd. Un diwrnod tra oedd Lleu oddi cartref, daeth heliwr o’r enw Gronw Pebr at y drws, a syrthiodd y ddau mewn cariad. Ni ellid lladd Lleu na liw dydd na liw nos, nac mewn tŷ nac allan, nac ar farch nac ar droed. Denodd Blodeuwedd y gyfrinach ohono: ni ellid ei ladd ond gyda’r hwyr, dan do gwellt heb furiau, ag un droed ar ymyl cafn ymolchi a’r llall ar gefn bwch gafr, â gwaywffon y bu blwyddyn yn ei gwneud. Trefnodd hi’r cyfan yn union felly. Trawodd gwaywffon Gronw, a hedfanodd Lleu ymaith yn eryr a diflannu.

Chwiliodd Gwydion nes cael hyd i’r eryr a’i ganu i lawr o dderwen, a gwneud Lleu’n ddyn eto. Bu raid i Gronw sefyll a derbyn gwaywffon yn ôl, ac aeth honno’n syth drwy’r llech y cuddiai y tu ôl iddi. Ni laddwyd Blodeuwedd. Trodd Gwydion hi’n dylluan, i hela ar ei phen ei hun liw nos, a phob aderyn arall yn ei herlid.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Math fab Mathonwy yw Pedwaredd Gainc y Mabinogi, ac wrth ei chalon mae Blodeuwedd, a wnaed gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain.

Mur y CastellTomen y Mur
Codi’r gaer Rufeinig78 OC
Darganfod Llech Ronw1934

Mur y Castell

Mae Lleu a Blodeuwedd yn byw ym Mur y Castell, llys Ardudwy. Tomen y Mur yw hwnnw, caer Rufeinig uwchben Llyn Trawsfynydd a godwyd yn 78 OC wrth Sarn Helen, gyda thomen gastell Normanaidd y tu mewn i’w chloddiau.

Llech Ronw

Gofynnodd Gronw am gael dal carreg rhyngddo a gwaywffon Lleu, ac aeth y waywffon drwyddi. Cafodd Frank Ward garreg o’r fath ger Cynfal yn 1934, a chafwyd llech tua 40 wrth 30 modfedd â thwll drwyddi, efallai’r un, ger nant Bryn Saeth tua 2000. Mae’n sefyll ar fferm Bryn Saeth.

Y dylluan

Ar ddiwedd y stori troir Blodeuwedd yn dylluan, ac mae Llyn y Morwynion, llyn ei morynion, yn rhan o’i stori.

Stori i lenorion newydd

Ysgrifennodd Saunders Lewis y ddrama Blodeuwedd, a thyfodd nofel Alan Garner, The Owl Service, o’r stori. Ar gyfer fersiwn teledu Granada yn 1969 cerfiodd y saer maen Edward Rowlands gopi o Lech Ronw.

Llun: Tylluan frech. Ffotograff: Andreas Trepte, CC BY-SA 2.5, Wikimedia Commons.

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf