Hanes Cymru / Chwedlau

Harlech · Ynys Môn

Branwen a’r ddrudwen

Mae priodas a oedd i ddod â heddwch rhwng Cymru ac Iwerddon yn gorffen mewn distryw i’r ddwy.

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Bendigeidfran oedd brenin Ynys y Cedyrn, ac yr oedd mor fawr fel na allai’r un tŷ ei gynnwys. O graig Harlech gwelodd longau Matholwch, brenin Iwerddon, a ddaethai i ofyn am law ei chwaer Branwen. Trefnwyd y briodas. Ond yn ei gynddaredd am na ofynnwyd ei ganiatâd, anffurfiodd Efnysien, hanner brawd Branwen, feirch brenin Iwerddon, ac er i Frân dalu iawn am y sarhad ag anrhegion, nid anghofiwyd mohono.

Yn Iwerddon, ganed mab i Franwen. Yna codwyd yr hen gŵyn drachefn, ac fe’i gyrrwyd i weithio yn y gegin, lle trawai’r cigydd hi bob dydd. Dioddefodd hynny am dair blynedd. Magodd ddrudwen ar ymyl ei chafn tylino, dysgodd iddi siarad, clymodd lythyr dan ei hadain a’i hanfon dros y môr.

Daeth Brân â’i holl fyddin, gan gerdded drwy’r dŵr wrth ochr ei longau. Lle’r oedd afon yn rhwystr, gorweddodd ar ei thraws a cherddodd ei wŷr dros ei gorff, gan ddweud, ‘A fo ben, bid bont’. Dinistriodd y rhyfel a ddilynodd Iwerddon. O wŷr Prydain, saith yn unig a ddaeth adref. Edrychodd Branwen yn ôl ar y ddwy ynys a ddifethwyd o’i hachos, a thorrodd ei chalon ar lan afon Alaw.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Branwen ferch Llŷr yw Ail Gainc y Mabinogi, ac mae’r darnau cynharaf ohoni wedi goroesi mewn llawysgrif o ail hanner y 1200au.

Y darnau cynharafail hanner y 1200au
Bedd BranwenOes yr Efydd
Darganfod yr wrn1813

Y briodas yn Aberffraw

Cynhelir gwledd briodas Branwen a Matholwch, brenin Iwerddon, yn Aberffraw, mewn pebyll, am na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran.

Bedd Branwen

Ar lan Alaw ym Môn mae crug claddu o Oes yr Efydd tua 30 metr ar ei draws. Yn 1813 cafwyd yno wrn o esgyrn llosg mewn cist garreg, a chymharodd clerigwyr y lle â bedd Branwen yn y stori.

Cloddio 1967

Pan gloddiwyd y crug yn 1967, cafwyd wyth wrn arall a darnau o dri arall, ac roedd llinyn o fwclis muchudd ac ambr yn un ohonynt. Mae dyddiadau radiocarbon yn gosod y claddedigaethau rhwng tua 1400 a 1270 CC.

Brân Fendigaid

Mae’r Trioedd yn cofio Brân fab Llŷr fel y gŵr a ddaeth â ffydd Crist i’r Cymry gyntaf o Rufain, ac yn cyfrif ei deulu ymhlith Tri Llwyth Saint Ynys Prydain, gyda theuluoedd Cunedda Wledig a Brychan Brycheiniog.

Llun: Drudwen. Ffotograff: Frank Schulenburg, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf