Hanes Cymru / Chwedlau

Arberth, Dyfed

Manawydan a hud ar Ddyfed

Daw niwl, mae Dyfed gyfan yn wag, ac mae tywysog amyneddgar yn ei hennill yn ôl â dim ond ei synnwyr.

Llun: Cylch o feini isel Gors Fawr dan fryniau’r Preseli · Helge Klaus Rieder, CC0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Wedi’r rhyfel yn Iwerddon, daeth Manawydan fab Llŷr, brawd Bendigeidfran, adref gyda’i gyfaill Pryderi. Rhoddodd Pryderi iddo saith cantref Dyfed a’i fam, Rhiannon, yn wraig, a bu’r pedwar ohonynt, gyda Chigfa gwraig Pryderi, yn byw’n ddedwydd yn Arberth.

Un noson eisteddent ar Orsedd Arberth. Daeth taran a niwl mor drwchus fel na welai neb y lleill. Pan gododd, roedd Dyfed yn wag. Nid oedd na phobl na gwartheg na mwg o’r un tŷ: dim ond y pedwar ohonynt, a’r anifeiliaid gwyllt. Aethant i Loegr ac ennill eu bara fel cyfrwywyr, yna fel gwneuthurwyr tarianau, yna fel cryddion, ac roeddent mor fedrus nes i grefftwyr y lle gynllwynio i’w lladd. Roedd Pryderi am ymladd. Ni fynnai Manawydan. ‘Caem enw drwg,’ meddai, ac aethant ymlaen.

Yn ôl yn Nyfed, ymlidiodd cŵn Pryderi faedd gwyn disglair i mewn i gaer na fu yno erioed o’r blaen. Yn groes i gyngor Manawydan aeth Pryderi i mewn. Cafodd yno ffiol aur yn hongian ar gadwyni a godai o’r golwg, a phan gyffyrddodd hi glynodd ei ddwylo wrthi, a’i draed, ac ni allai siarad. Aeth Rhiannon i chwilio amdano a chafodd ei dal yn yr un modd. Gyda tharan diflannodd y gaer, a hwythau gyda hi.

Y llygoden ar y crocbren

Arhosodd Manawydan a Chigfa. Heuodd dri chae o wenith, ac wrth i bob un aeddfedu fe’i diosgwyd mewn noson. Gwyliodd, a gwelodd fyddin o lygod. Daliodd yr arafaf, a chodi crocbren fach ar Orsedd Arberth i’w chrogi. Marchogodd ysgolhaig tlawd heibio a chynnig punt am ei bywyd. Cynigiodd offeiriad dair. Cynigiodd esgob â’i holl osgordd bedair punt ar hugain, yna meirch, yna beth bynnag a fynnai. Daliodd Manawydan ei dir nes i’r esgob ddweud y gwir: Llwyd fab Cil Coed ydoedd, ei wraig oedd y llygoden, a dial am hen gam a wnaed i’w gyfaill yng ngwledd briodas Rhiannon oedd yr hud ar Ddyfed.

Yna enwodd Manawydan ei bris: rhyddhau Rhiannon a Phryderi, codi’r hud oddi ar y saith cantref, ac addewid na ddielid ar yr un ohonynt byth eto. Cytunodd Llwyd. Edrychodd Manawydan i fyny, a gwelodd dai a gyrroedd a phobl Dyfed, i gyd fel y buont.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Manawydan fab Llŷr yw Trydedd Gainc y Mabinogi, lle mae tywysog amyneddgar yn ennill Dyfed gyfan yn ôl â’i ddoethineb a medr ei ddwylo.

Y darnau cynharafail hanner y 1200au
Yn y Trioeddun o Dri Lledf Unben
ArberthSir Benfro

Y tir gwag

Mae’r stori’n rhedeg o’r niwl ar Orsedd Arberth a’r wlad a wagiwyd, drwy’r crefftau a ddilyn Manawydan yn Lloegr, at y gaer, y fowlen aur a’r llygoden ar y crocbren.

Unben lledf

Mae’r Trioedd yn cyfrif Manawydan fab Llŷr ymhlith Tri Lledf Unben Ynys Prydain.

Y tudalennau hynaf

Mae’r darnau cynharaf o Manawydan ac o Branwen yn Llawysgrif Peniarth 6, 48 o dudalennau o ail hanner y 1200au, sydd bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Arberth heddiw

Tyfodd Arberth o gwmpas llys Cymreig, ac ailagorodd ei chastell i’r cyhoedd yn 2005.

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf