Hanes Cymru / Chwedlau

Dinas Emrys, Gwynedd

Y ddraig goch a’r ddraig wen

Pam y syrthiai tŵr y brenin o hyd, a sut y cafodd Cymru ei draig.

Llun: Bryn coediog Dinas Emrys ger Beddgelert, cartref y ddraig goch a’r ddraig wen yn y chwedl · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ffodd y Brenin Gwrtheyrn i fynyddoedd Eryri i ddianc rhag y Sacsoniaid yr oedd ef ei hun wedi’u gwahodd i Brydain. Ar fryn creigiog gorchmynnodd godi tŵr. Bob dydd codai ei seiri maen y muriau, a phob nos syrthiai’r muriau.

Dywedodd ei ddoethion fod rhaid taenellu’r tir â gwaed bachgen heb dad. Cafwyd hyd i fachgen felly a’i ddwyn i’r bryn. Ond nid oedd ofn ar y bachgen, a’i enw oedd Emrys. ‘Cloddiwch dan eich tŵr,’ meddai, ‘ac fe gewch lyn. Yn y llyn mae dwy ddraig, a’u hymladd hwy sy’n ysgwyd eich muriau i’r llawr.’

Cloddiwyd, ac felly y bu. Cododd draig goch a draig wen o’r dŵr ac ymladd ar draws yr awyr. Ar y dechrau’r ddraig wen oedd drechaf, ond ymwrolodd y ddraig goch a’i gyrru ymaith. ‘Y Sacsoniaid yw’r ddraig wen,’ meddai Emrys, ‘a’ch pobl chi yw’r ddraig goch, a fydd ryw ddydd yn codi ac yn eu gyrru’n ôl.’ Gadawodd y brenin y bryn i’r bachgen, a Dinas Emrys y’i gelwir byth ers hynny.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Mae’r ddwy ddraig yn ymddangos gyntaf yn yr Historia Brittonum, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829, lle mae’r ddraig goch yn sefyll dros y Brythoniaid, y tro cyntaf y rhoddir y ddraig yn sicr yn goch.

Historia Brittonumtua 829
Cloddio Dinas Emrys1910 a 1954–56
Baner y Ddraig Goch1959

Dinas Emrys

Bryn creigiog coediog ger Beddgelert yw Dinas Emrys, uwchben pen deheuol Llyn Dinas. Cafodd H. N. Savory furiau 2.5 i 3 m o drwch yn amgáu tua hectar, ac oddi mewn iddynt bwll gyda llwyfan uwch ei ben, fel y disgrifia’r Historia Brittonum.

Tri phorth a gorthwr

Mae’r ffordd i fyny’n troelli drwy dri phorth mewn tair llinell o furiau. Ar y copa saif gorthwr carreg hirsgwar, 13 m wrth 11 m, un o grŵp bach o gestyll carreg cynnar a godwyd yng Ngwynedd ar ddiwedd y 1100au, arwydd o rym un o dywysogion Gwynedd.

Y ddraig yn Bosworth

Glaniodd Harri Tudur yn Aberdaugleddau ar 7 Awst 1485 a chwifio’r ddraig goch ar ei daith, ac wedi Bosworth cariodd y faner mewn rhwysg i Eglwys Sant Paul.

Baner Cymru

Yn 1959, ar anogaeth Gorsedd y Beirdd, mabwysiadodd y llywodraeth y faner a chwifir heddiw, y ddraig goch ar wyrdd a gwyn y Tuduriaid.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf