
Dinas Emrys, Gwynedd
Y ddraig goch a’r ddraig wen
Pam y syrthiai tŵr y brenin o hyd, a sut y cafodd Cymru ei draig.
Llun: Bryn coediog Dinas Emrys ger Beddgelert, cartref y ddraig goch a’r ddraig wen yn y chwedl · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ffodd y Brenin Gwrtheyrn i fynyddoedd Eryri i ddianc rhag y Sacsoniaid yr oedd ef ei hun wedi’u gwahodd i Brydain. Ar fryn creigiog gorchmynnodd godi tŵr. Bob dydd codai ei seiri maen y muriau, a phob nos syrthiai’r muriau.
Dywedodd ei ddoethion fod rhaid taenellu’r tir â gwaed bachgen heb dad. Cafwyd hyd i fachgen felly a’i ddwyn i’r bryn. Ond nid oedd ofn ar y bachgen, a’i enw oedd Emrys. ‘Cloddiwch dan eich tŵr,’ meddai, ‘ac fe gewch lyn. Yn y llyn mae dwy ddraig, a’u hymladd hwy sy’n ysgwyd eich muriau i’r llawr.’
Cloddiwyd, ac felly y bu. Cododd draig goch a draig wen o’r dŵr ac ymladd ar draws yr awyr. Ar y dechrau’r ddraig wen oedd drechaf, ond ymwrolodd y ddraig goch a’i gyrru ymaith. ‘Y Sacsoniaid yw’r ddraig wen,’ meddai Emrys, ‘a’ch pobl chi yw’r ddraig goch, a fydd ryw ddydd yn codi ac yn eu gyrru’n ôl.’ Gadawodd y brenin y bryn i’r bachgen, a Dinas Emrys y’i gelwir byth ers hynny.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Mae’r ddwy ddraig yn ymddangos gyntaf yn yr Historia Brittonum, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829, lle mae’r ddraig goch yn sefyll dros y Brythoniaid, y tro cyntaf y rhoddir y ddraig yn sicr yn goch.FfynonellauHistoria Brittonum ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 829–30, heb fod yn gynharach na phedwaredd flwyddyn teyrnasiad y brenin Mermenus, sef Merfyn Frych o Wynedd yn ôl y farn gyffredin; mae rhagair yn enw Nennius mewn rhai fersiynau; o leiaf bum llawysgrif, yr Harleian (tua 1100, y Llyfrgell Brydeinig) yw’r gyflawnaf; mae’n sôn am Brutus, Gwrtheyrn a’r Saeson, Padrig, brwydrau Arthur a rhyfeddodau Prydain; Arthur yw’r dux bellorum, yr arweinydd mewn brwydr, ac yn Baddon syrthiodd 960 o wŷr mewn un diwrnod mewn un rhuthr gan Arthur.Flag of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Yn yr Historia Brittonum, a ysgrifennwyd tua 828, codir dwy ddraig, un goch ac un wen, yn Ninas Emrys, a’r goch yn sefyll dros y Brythoniaid, y tro cyntaf y gellir dangos bod y ddraig yn goch; glaniodd Harri Tudur yn Aberdaugleddau ar 7 Awst 1485 a chwifio’r ddraig goch ar ei daith, ac wedi Bosworth cariodd y faner mewn rhwysg i Eglwys Sant Paul; gwyrdd a gwyn yw lliwiau’r Tuduriaid; yn 1953 ychwanegwyd yr arwyddair “Y Ddraig Goch Ddyry Cychwyn”, o gerdd gan Deio ab Ieuan Du, at fathodyn brenhinol Cymru a’i osod ar faner werdd a gwyn; yn 1959, ar anogaeth Gorsedd y Beirdd, rhoddodd y llywodraeth y gorau i’r faner honno o blaid yr un bresennol, y ddraig goch ar wyrdd a gwyn.
| Historia Brittonum | tua 829FfynhonnellHistoria Brittonum ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 829–30, heb fod yn gynharach na phedwaredd flwyddyn teyrnasiad y brenin Mermenus, sef Merfyn Frych o Wynedd yn ôl y farn gyffredin; mae rhagair yn enw Nennius mewn rhai fersiynau; o leiaf bum llawysgrif, yr Harleian (tua 1100, y Llyfrgell Brydeinig) yw’r gyflawnaf; mae’n sôn am Brutus, Gwrtheyrn a’r Saeson, Padrig, brwydrau Arthur a rhyfeddodau Prydain; Arthur yw’r dux bellorum, yr arweinydd mewn brwydr, ac yn Baddon syrthiodd 960 o wŷr mewn un diwrnod mewn un rhuthr gan Arthur. |
|---|---|
| Cloddio Dinas Emrys | 1910 a 1954–56FfynhonnellDinas Emrys ↗Wikipedia (Saesneg)Dinas Emrys, caer Emrys, bryn creigiog coediog ger Beddgelert, yn codi tua 76 m uwch dyffryn Glaslyn uwchben pen deheuol Llyn Dinas; erys rhagfuriau cerrig a sylfaen gorthwr; cafodd cloddio yn 1910 a 1954–56 sawl cyfnod o fyw ar y bryn, y cynharaf yn Oes yr Haearn, efallai’r ganrif 1af neu’r 2il, ac eraill hyd y 5ed ganrif, oes Gwrtheyrn ac Emrys; cafodd H. N. Savory furiau 2.5 i 3 m o drwch yn amgáu tua hectar, a llyn y tu mewn gyda llwyfan uwch ei ben, fel y disgrifia’r Historia Brittonum; yn yr Historia Brittonum ni safai tŵr Gwrtheyrn nes i’r bachgen Emrys ddangos iddo’r llyn a’r ddwy ddraig oddi tano, draig goch y Brythoniaid a draig wen y goresgynwyr; yn Lludd a Llefelys claddodd y Brenin Lludd y ddwy ddraig yn y lle hwn, a elwid bryd hynny yn Ddinas Ffaraon Dandde, ac yn ddiweddarach yn Ddinas Emreis; credir yn gyffredinol fod y tŵr hirsgwar yn rhan o gastell tywysogion Gwynedd. |
| Baner y Ddraig Goch | 1959FfynhonnellFlag of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Yn yr Historia Brittonum, a ysgrifennwyd tua 828, codir dwy ddraig, un goch ac un wen, yn Ninas Emrys, a’r goch yn sefyll dros y Brythoniaid, y tro cyntaf y gellir dangos bod y ddraig yn goch; glaniodd Harri Tudur yn Aberdaugleddau ar 7 Awst 1485 a chwifio’r ddraig goch ar ei daith, ac wedi Bosworth cariodd y faner mewn rhwysg i Eglwys Sant Paul; gwyrdd a gwyn yw lliwiau’r Tuduriaid; yn 1953 ychwanegwyd yr arwyddair “Y Ddraig Goch Ddyry Cychwyn”, o gerdd gan Deio ab Ieuan Du, at fathodyn brenhinol Cymru a’i osod ar faner werdd a gwyn; yn 1959, ar anogaeth Gorsedd y Beirdd, rhoddodd y llywodraeth y gorau i’r faner honno o blaid yr un bresennol, y ddraig goch ar wyrdd a gwyn. |
Dinas Emrys
Bryn creigiog coediog ger Beddgelert yw Dinas Emrys, uwchben pen deheuol Llyn Dinas. Cafodd H. N. Savory furiau 2.5 i 3 m o drwch yn amgáu tua hectar, ac oddi mewn iddynt bwll gyda llwyfan uwch ei ben, fel y disgrifia’r Historia Brittonum.FfynhonnellDinas Emrys ↗Wikipedia (Saesneg)Dinas Emrys, caer Emrys, bryn creigiog coediog ger Beddgelert, yn codi tua 76 m uwch dyffryn Glaslyn uwchben pen deheuol Llyn Dinas; erys rhagfuriau cerrig a sylfaen gorthwr; cafodd cloddio yn 1910 a 1954–56 sawl cyfnod o fyw ar y bryn, y cynharaf yn Oes yr Haearn, efallai’r ganrif 1af neu’r 2il, ac eraill hyd y 5ed ganrif, oes Gwrtheyrn ac Emrys; cafodd H. N. Savory furiau 2.5 i 3 m o drwch yn amgáu tua hectar, a llyn y tu mewn gyda llwyfan uwch ei ben, fel y disgrifia’r Historia Brittonum; yn yr Historia Brittonum ni safai tŵr Gwrtheyrn nes i’r bachgen Emrys ddangos iddo’r llyn a’r ddwy ddraig oddi tano, draig goch y Brythoniaid a draig wen y goresgynwyr; yn Lludd a Llefelys claddodd y Brenin Lludd y ddwy ddraig yn y lle hwn, a elwid bryd hynny yn Ddinas Ffaraon Dandde, ac yn ddiweddarach yn Ddinas Emreis; credir yn gyffredinol fod y tŵr hirsgwar yn rhan o gastell tywysogion Gwynedd.
Tri phorth a gorthwr
Mae’r ffordd i fyny’n troelli drwy dri phorth mewn tair llinell o furiau. Ar y copa saif gorthwr carreg hirsgwar, 13 m wrth 11 m, un o grŵp bach o gestyll carreg cynnar a godwyd yng Ngwynedd ar ddiwedd y 1100au, arwydd o rym un o dywysogion Gwynedd.FfynhonnellDinas Emrys ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95284): caer gymhleth â muriau cerrig ar graig folcanig uwchben dyffryn Gwynant, tua 200 m wrth 100 m; yn ôl traddodiad y lle y ceisiodd Gwrtheyrn godi caer ac y proffwydodd y bachgen Myrddin am y dreigiau; cafodd cloddio yn 1910 a 1954–6 olion o Oes yr Haearn, y cyfnod Rhufeinig a’r Oesoedd Canol cynnar; mae’r ffordd i fyny’n troelli drwy dair porth mewn tair llinell o furiau, gyda llwybrau dall a igam-ogam; ar y copa gorthwr cerrig hirsgwar 13 m wrth 11 m, un o grŵp bach o gestyll cerrig cynnar a godwyd yng Ngwynedd ddiwedd y 12fed ganrif, mynegiant o rym ac arglwyddiaeth tywysog; dechreuodd yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol adfer gwaith cerrig y gorthwr yn 2012.
Y ddraig yn Bosworth
Glaniodd Harri Tudur yn Aberdaugleddau ar 7 Awst 1485 a chwifio’r ddraig goch ar ei daith, ac wedi Bosworth cariodd y faner mewn rhwysg i Eglwys Sant Paul.FfynhonnellFlag of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Yn yr Historia Brittonum, a ysgrifennwyd tua 828, codir dwy ddraig, un goch ac un wen, yn Ninas Emrys, a’r goch yn sefyll dros y Brythoniaid, y tro cyntaf y gellir dangos bod y ddraig yn goch; glaniodd Harri Tudur yn Aberdaugleddau ar 7 Awst 1485 a chwifio’r ddraig goch ar ei daith, ac wedi Bosworth cariodd y faner mewn rhwysg i Eglwys Sant Paul; gwyrdd a gwyn yw lliwiau’r Tuduriaid; yn 1953 ychwanegwyd yr arwyddair “Y Ddraig Goch Ddyry Cychwyn”, o gerdd gan Deio ab Ieuan Du, at fathodyn brenhinol Cymru a’i osod ar faner werdd a gwyn; yn 1959, ar anogaeth Gorsedd y Beirdd, rhoddodd y llywodraeth y gorau i’r faner honno o blaid yr un bresennol, y ddraig goch ar wyrdd a gwyn.
Baner Cymru
Yn 1959, ar anogaeth Gorsedd y Beirdd, mabwysiadodd y llywodraeth y faner a chwifir heddiw, y ddraig goch ar wyrdd a gwyn y Tuduriaid.FfynhonnellFlag of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Yn yr Historia Brittonum, a ysgrifennwyd tua 828, codir dwy ddraig, un goch ac un wen, yn Ninas Emrys, a’r goch yn sefyll dros y Brythoniaid, y tro cyntaf y gellir dangos bod y ddraig yn goch; glaniodd Harri Tudur yn Aberdaugleddau ar 7 Awst 1485 a chwifio’r ddraig goch ar ei daith, ac wedi Bosworth cariodd y faner mewn rhwysg i Eglwys Sant Paul; gwyrdd a gwyn yw lliwiau’r Tuduriaid; yn 1953 ychwanegwyd yr arwyddair “Y Ddraig Goch Ddyry Cychwyn”, o gerdd gan Deio ab Ieuan Du, at fathodyn brenhinol Cymru a’i osod ar faner werdd a gwyn; yn 1959, ar anogaeth Gorsedd y Beirdd, rhoddodd y llywodraeth y gorau i’r faner honno o blaid yr un bresennol, y ddraig goch ar wyrdd a gwyn.
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Arthur a’r hen chwedlau
0 / 7Y brenin sy’n cysgu, breuddwyd yr ymerawdwr a hela’r twrch mawr.
1/7Y Brenin Arthur, y brenin sy’n cysgu Craig y Ddinas · Cefn Bryn · Bannau BrycheiniogOD
2/7Owain Glyndŵr, na fu farw Moel Hebog · Glyn y GroesCT
3/7Culhwch ac Olwen, a hela’r Twrch Trwyth Preseli · Porth Clais · Afon HafrenDW
4/7Breuddwyd Macsen Wledig Caernarfon · SegontiumCT
5/7Pair Ceridwen a geni Taliesin Llyn Tegid · Y BalaLL
6/7Cyfranc Lludd a Llefelys Llundain · Dinas EmrysRW
7/7Y ddraig goch a’r ddraig wen Dinas Emrys, GwyneddYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf