Hanes Cymru / Chwedlau

Craig y Ddinas · Cefn Bryn · Bannau Brycheiniog

Y Brenin Arthur, y brenin sy’n cysgu

Brenin Gwent a Glywysing, a’r straeon y mae Cymru’n eu hadrodd amdano: carreg o’i esgid, ôl pawen ei gi, a’r ogof lle mae’n cysgu.

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig oedd Arthur, brenin Gwent a Glywysing, a arweiniodd y Brythoniaid yn eu rhyfeloedd ar ddiwedd oes y Rhufeiniaid. Ni adawodd yr un brenin ei enw ar fwy o’r tir. O Benrhyn Gŵyr i Eryri mae bryniau, meini, ffynhonnau ac ogofâu sy’n dwyn ei enw, ac mae stori i bob un.

Y garreg o’i esgid

Unwaith, meddir, roedd Arthur yn ymdeithio drwy sir Gaerfyrddin pan deimlodd garreg fach yn ei esgid. Ysgydwodd hi allan a’i thaflu, a hedfanodd saith milltir dros aber Llwchwr a disgyn ar Gefn Bryn yng Ngŵyr. Llech fawr o garreg oedd hi, ac mae yno o hyd, yn gorffwys ar ei meini: Maen Ceti, Carreg Arthur.

Cadair Arthur ac ôl pawen y ci

Cadair Arthur oedd enw dau gopa Bannau Brycheiniog, Pen y Fan a Chorn Du, oherwydd oddi yno gallai’r brenin edrych dros ei holl dir. A phan heliai Arthur y baedd mawr Twrch Trwyth ar draws Buellt, rhoddodd ei gi Cafall ei bawen ar faen a gadael ei hôl arno. Cododd Arthur garnedd dros y maen, ac os cludai neb y maen ymaith, byddai’n ôl ar y garnedd erbyn y bore.

Y brenin dan Graig y Ddinas

Unwaith aeth llanc o Ddyffryn Nedd â gwartheg i Lundain, a ffon gollen yn ei law a dorrodd ger craig fawr Craig y Ddinas. Ar Bont Llundain stopiodd dieithryn ef. ‘Ble torraist ti’r ffon yna?’ gofynnodd. ‘Dan y pren y tyfodd arno mae trysor dirifedi.’ Aeth y ddau yn ôl i Gymru gyda’i gilydd. Dan wreiddiau’r gollen cawsant faen llydan, a than y maen lwybr yn arwain i mewn i’r mynydd.

Yn y llwybr crogai cloch. ‘Paid â’i chyffwrdd,’ meddai’r dieithryn, ‘ond os gwnei, a bod rhywun yn gofyn a yw hi’n ddydd, ateb: Nage, cysga di.’ Y tu hwnt i’r gloch roedd ogof fawr dan olau tyner. O’i chwmpas gorweddai llu o ryfelwyr mewn arfwisg ddisglair, ynghwsg, a chleddyf pob un wrth ei ochr. Yn eu canol gorweddai brenin â choron ar ei ben, ac wrth ei ymyl bentwr o aur. Arthur a’i wŷr oeddent.

Llanwodd y llanc ei freichiau ag aur, ac ar ei ffordd allan cyffyrddodd â’r gloch. Canodd hithau. Cododd un rhyfelwr ei ben a galw, ‘A yw hi’n ddydd?’ ‘Nage,’ meddai’r llanc, ‘cysga di.’ A gorweddodd y rhyfelwr i lawr eto. Daeth y llanc allan i olau dydd, ac ni chafodd hyd i’r ffordd i mewn byth wedyn. Ond mae Arthur a’i ryfelwyr yno o hyd, dan y mynydd. A phan ddaw’r dydd y bydd ar y Brythoniaid eu hangen, fe gân y gloch, ac fe ddeffry’r brenin.

Y brenin y tu ôl i’r straeon

Mae traddodiad Cymru’n dal mai Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Glywysing, oedd Arthur, a saif ei enw yn siartrau Llyfr Llandaf.

Llyfr Llandaflluniwyd tua 1125
Historia Brittonumtua 829
Baddon516, buddugoliaeth i’r Brythoniaid

Siartrau Llandaf

Lluniwyd Llyfr Llandaf tua 1125 yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, gyda 149 o siartrau o ddiwedd y chweched ganrif hyd ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg, a’i brynu gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1959. Enwir Athrwys fab Meurig yn y siartrau hynny.

Arthur yn y cronicl cynnar

Mae’r Historia Brittonum, a gasglwyd tua 829, yn galw Arthur yn arweinydd mewn brwydr, ac yn dweud i 960 o wŷr gwympo ym Maddon mewn un rhuthr gan Arthur. Mae Annales Cambriae yn cofnodi Baddon dan y flwyddyn 516, pan oedd ‘y Brythoniaid yn fuddugol’.

Maen Ceti

Beddrod siambr o Oes Newydd y Cerrig yw Maen Ceti ar Gefn Bryn ym Mro Gŵyr. Mae triawd o’r 1500au yn rhestru codi’r maen ymhlith tri chadarn orchest Ynys Prydain, a chlywodd Edward Lhuyd yn 1695 am garreg o esgid Arthur a daflwyd o Lanelli. Pwyswyd y maen capan yn 30 i 35 tunnell.

Craig y Ddinas a Chadair Arthur

Mae Craig y Ddinas, clogwyn calchfaen gyda bryngaer o Oes yr Haearn ym mlaen Cwm Nedd, yn un o’r mannau lle dywedir bod rhyfelwyr Arthur yn aros, a gelwir ei hogof hir, Twll Wil, yn Ogof Arthur hefyd. Ysgrifennodd Gerallt Gymro, a deithiodd drwy Gymru yn 1188, mai Cadair Arthur oedd pennaf y mynyddoedd i’r de o Aberhonddu, am fod dau gopa yno’n codi fel cadair.

Llun: Llyn Ogwen dan y Llwybr Llaethog. Ffotograff: John Badham, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf