
Llundain · Dinas Emrys
Cyfranc Lludd a Llefelys
Mae tair gormes yn disgyn ar Ynys Prydain, ac mae dau frawd brenhinol yn eu trechu i gyd. Dyma sut y daeth y dreigiau i Ddinas Emrys.
Llun: Bryn coediog Dinas Emrys ger Beddgelert, cartref y ddraig goch a’r ddraig wen yn y chwedl · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Lludd fab Beli oedd brenin Ynys Prydain. Ailgododd furiau Llundain, a galwyd y ddinas yn Gaer Ludd ar ei ôl. Ei frawd Llefelys oedd brenin Ffrainc, ac roedd y ddau’n caru’i gilydd yn fawr. Yn amser Lludd syrthiodd tair gormes ar yr ynys.
Y gyntaf oedd pobl a elwid y Coraniaid, a glywai bob gair a leferid yn unrhyw le yn yr ynys os cludai’r gwynt ef atynt, fel na ellid gwneud dim cynllun yn eu herbyn. Yr ail oedd sgrech a glywid bob Nos Galan Mai uwch pob aelwyd ym Mhrydain, mor ofnadwy nes i’r cryfion golli eu nerth, a gadael y tir a’r dyfroedd yn ddiffrwyth. Y drydedd oedd na pharhâi dim bwyd a gedwid yn llys y brenin fwy nag un noson, er cymaint ohono oedd, ac ni wyddai neb i ble yr âi.
Hwyliodd Lludd i Ffrainc i ofyn cyngor ei frawd. Rhag i’r Coraniaid glywed, siaradent trwy gorn hir o efydd. Er hynny aeth ysbryd i mewn i’r corn a throi eu geiriau caredig yn rhai caled, nes iddynt olchi’r corn â gwin a’i yrru allan.
Yr atebion
Rhoddodd Llefelys bryfed i’w frawd i’w malu mewn dŵr. Lladdai’r dŵr y Coraniaid heb niweidio neb o’r ynys. Galwodd Lludd yr holl bobl ynghyd a’u taenellu, a bu farw’r Coraniaid.
‘Y sgrech,’ meddai Llefelys, ‘yw draig dy ynys di’n ymladd â draig estron sy’n ceisio’i gorchfygu.’ Mesurodd Lludd yr ynys a chael ei chanol yn union. Yno cloddiodd bwll, gosod ynddo gerwyn o’r medd gorau a’i gorchuddio â llen o sidan, a chadw gwyliadwriaeth. Daeth y dreigiau ac ymladd yn yr awyr, a syrthio’n lluddedig ar y sidan yn ddau borchell, ac yfed y medd, a chysgu. Lapiodd Lludd hwy yn y sidan, eu cau mewn cist faen, a’u claddu yn y lle diogelaf yn ei deyrnas: Dinas Emrys yn Eryri. Ni chlywyd y sgrech byth wedyn.
Lleidr y llys oedd swynwr nerthol a suai bawb i gysgu â cherddoriaeth. Cadwodd Lludd wyliadwriaeth â thwba o ddŵr oer wrth ei ymyl, a phryd bynnag y deuai cwsg drosto camai i mewn iddo. Am hanner nos daeth y swynwr â’i gawell mawr, ac ymladdodd Lludd ag ef, a’i drechu, a’i wneud yn ŵr ffyddlon iddo. Felly y rhyddhawyd yr ynys o’r tair gormes.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Mae Lludd a Llefelys yn adrodd am feibion Beli, tair gormes Prydain a’r dreigiau a gladdwyd yn Ninas Emrys, ac mae wedi goroesi yn Llyfr Gwyn Rhydderch, Llyfr Coch Hergest a’r Brut Cymraeg.FfynhonnellLludd and Llefelys ↗Wikipedia (Saesneg)Chwedl meibion Beli: tair gormes Prydain, y corn efydd, y dreigiau a gladdwyd yn Ninas Emrys, a threchu’r cawr; yn Llyfr Gwyn, Llyfr Coch a’r Brut Cymraeg.
| Llyfr Gwyn | tua 1350FfynhonnellWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350, y casgliad cynharaf o destunau rhyddiaith Cymraeg; pum copïydd, a oedd yn gweithio yn Abaty Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; fe’i gwnaed mae’n debyg i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, ym mhlwyf Llangeitho, awdurdod ar gyfraith frodorol Cymru; mae Peniarth 4 yn dal y storïau a elwir heddiw’n Fabinogion; yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru fel Llawysgrifau Peniarth 4 a 5, a fu unwaith yn llyfrgell Robert Vaughan yn Hengwrt ger Dolgellau. |
|---|---|
| Teml Nodens | diwedd y 300auFfynhonnellLydney Park ↗Wikipedia (Saesneg)Yn niwedd y 4edd ganrif cododd y Rhufeiniaid deml i Nodens o fewn bryngaer o Oes yr Haearn uwchben Hafren; cloddiodd Tessa a Mortimer Wheeler yno yn 1928–29, ac ysgrifennodd J. R. R. Tolkien atodiad ar yr enw Nodens i’w hadroddiad; mae delwau cŵn a gafwyd yno’n dangos mai cysegr iacháu ydoedd; adlewyrchir Nodens yn Nudd a Lludd diweddarach Cymru. |
| Cloddio Lydney | 1928–29FfynhonnellLydney Park ↗Wikipedia (Saesneg)Yn niwedd y 4edd ganrif cododd y Rhufeiniaid deml i Nodens o fewn bryngaer o Oes yr Haearn uwchben Hafren; cloddiodd Tessa a Mortimer Wheeler yno yn 1928–29, ac ysgrifennodd J. R. R. Tolkien atodiad ar yr enw Nodens i’w hadroddiad; mae delwau cŵn a gafwyd yno’n dangos mai cysegr iacháu ydoedd; adlewyrchir Nodens yn Nudd a Lludd diweddarach Cymru. |
Dau lyfr mawr
Ysgrifennwyd y Llyfr Gwyn tua 1350, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, a’r Llyfr Coch yn fuan wedi 1382 gan Hywel Fychan a dau gopïydd arall i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan.FfynonellauWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350, y casgliad cynharaf o destunau rhyddiaith Cymraeg; pum copïydd, a oedd yn gweithio yn Abaty Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; fe’i gwnaed mae’n debyg i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, ym mhlwyf Llangeitho, awdurdod ar gyfraith frodorol Cymru; mae Peniarth 4 yn dal y storïau a elwir heddiw’n Fabinogion; yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru fel Llawysgrifau Peniarth 4 a 5, a fu unwaith yn llyfrgell Robert Vaughan yn Hengwrt ger Dolgellau.Red Book of Hergest ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn fuan wedi 1382, erbyn tua 1410, gan Hywel Fychan fab Hywel Goch o Fuellt a dau gopïydd arall; gweithiai Hywel Fychan i Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan ger Abertawe; mae’n dal y Mabinogion a storïau eraill, Historia Regum Britanniae Gymraeg, Trioedd, barddoniaeth y tywysogion, Canu Llywarch Hen, Canu Urien a Chanu Heledd, a meddyginiaethau Rhiwallon Feddyg; 362 o ddail, 34 wrth 21 cm, y trymaf o bell ffordd o lyfrau canoloesol Cymraeg; Coleg Iesu, Rhydychen, Llsgr. 111, a roddwyd i’r coleg yn 1701, ar adnau yn Llyfrgell Bodley.
Caer Ludd a Ludgate
Lludd fab Beli yw brenin Prydain y cedwir ei enw yng Nghaer Ludd ac yn Ludgate yn Llundain yng ngwaith Sieffre o Fynwy a’r Brut Cymraeg.FfynhonnellLludd Llaw Eraint ↗Wikipedia (Saesneg)Lludd fab Beli, brenin Prydain; Caer Ludd a Ludgate yn Sieffre a’r Brut; yr enw a Nodens, a anrhydeddwyd yn y deml yn Lydney.
Teml Nodens
Yn niwedd y 300au codwyd teml i Nodens o fewn bryngaer o Oes yr Haearn yn Lydney uwchben Hafren. Cloddiodd Tessa a Mortimer Wheeler yno yn 1928–29, ysgrifennodd J. R. R. Tolkien am yr enw i’w hadroddiad, ac mae delwau cŵn a gafwyd yno’n dangos mai lle iacháu ydoedd. Adlewyrchir Nodens yn Nudd a Lludd diweddarach Cymru.FfynonellauLydney Park ↗Wikipedia (Saesneg)Yn niwedd y 4edd ganrif cododd y Rhufeiniaid deml i Nodens o fewn bryngaer o Oes yr Haearn uwchben Hafren; cloddiodd Tessa a Mortimer Wheeler yno yn 1928–29, ac ysgrifennodd J. R. R. Tolkien atodiad ar yr enw Nodens i’w hadroddiad; mae delwau cŵn a gafwyd yno’n dangos mai cysegr iacháu ydoedd; adlewyrchir Nodens yn Nudd a Lludd diweddarach Cymru.Lludd Llaw Eraint ↗Wikipedia (Saesneg)Lludd fab Beli, brenin Prydain; Caer Ludd a Ludgate yn Sieffre a’r Brut; yr enw a Nodens, a anrhydeddwyd yn y deml yn Lydney.
Dreigiau Dinas Emrys
Yn y stori mae Lludd yn claddu’r ddwy ddraig yn y lle a elwid bryd hynny’n Ddinas Ffaraon Dandde, a enwyd wedyn yn Ddinas Emrys, lle byddai’r bachgen Emrys un dydd yn eu dangos i Wrtheyrn.FfynhonnellDinas Emrys ↗Wikipedia (Saesneg)Dinas Emrys, caer Emrys, bryn creigiog coediog ger Beddgelert, yn codi tua 76 m uwch dyffryn Glaslyn uwchben pen deheuol Llyn Dinas; erys rhagfuriau cerrig a sylfaen gorthwr; cafodd cloddio yn 1910 a 1954–56 sawl cyfnod o fyw ar y bryn, y cynharaf yn Oes yr Haearn, efallai’r ganrif 1af neu’r 2il, ac eraill hyd y 5ed ganrif, oes Gwrtheyrn ac Emrys; cafodd H. N. Savory furiau 2.5 i 3 m o drwch yn amgáu tua hectar, a llyn y tu mewn gyda llwyfan uwch ei ben, fel y disgrifia’r Historia Brittonum; yn yr Historia Brittonum ni safai tŵr Gwrtheyrn nes i’r bachgen Emrys ddangos iddo’r llyn a’r ddwy ddraig oddi tano, draig goch y Brythoniaid a draig wen y goresgynwyr; yn Lludd a Llefelys claddodd y Brenin Lludd y ddwy ddraig yn y lle hwn, a elwid bryd hynny yn Ddinas Ffaraon Dandde, ac yn ddiweddarach yn Ddinas Emreis; credir yn gyffredinol fod y tŵr hirsgwar yn rhan o gastell tywysogion Gwynedd.
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Arthur a’r hen chwedlau
0 / 7Y brenin sy’n cysgu, breuddwyd yr ymerawdwr a hela’r twrch mawr.
1/7Y Brenin Arthur, y brenin sy’n cysgu Craig y Ddinas · Cefn Bryn · Bannau BrycheiniogOD
2/7Owain Glyndŵr, na fu farw Moel Hebog · Glyn y GroesCT
3/7Culhwch ac Olwen, a hela’r Twrch Trwyth Preseli · Porth Clais · Afon HafrenDW
4/7Breuddwyd Macsen Wledig Caernarfon · SegontiumCT
5/7Pair Ceridwen a geni Taliesin Llyn Tegid · Y BalaLL
6/7Cyfranc Lludd a Llefelys Llundain · Dinas EmrysRW
7/7Y ddraig goch a’r ddraig wen Dinas Emrys, GwyneddYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf