Hanes Cymru / Chwedlau

Llundain · Dinas Emrys

Cyfranc Lludd a Llefelys

Mae tair gormes yn disgyn ar Ynys Prydain, ac mae dau frawd brenhinol yn eu trechu i gyd. Dyma sut y daeth y dreigiau i Ddinas Emrys.

Llun: Bryn coediog Dinas Emrys ger Beddgelert, cartref y ddraig goch a’r ddraig wen yn y chwedl · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Lludd fab Beli oedd brenin Ynys Prydain. Ailgododd furiau Llundain, a galwyd y ddinas yn Gaer Ludd ar ei ôl. Ei frawd Llefelys oedd brenin Ffrainc, ac roedd y ddau’n caru’i gilydd yn fawr. Yn amser Lludd syrthiodd tair gormes ar yr ynys.

Y gyntaf oedd pobl a elwid y Coraniaid, a glywai bob gair a leferid yn unrhyw le yn yr ynys os cludai’r gwynt ef atynt, fel na ellid gwneud dim cynllun yn eu herbyn. Yr ail oedd sgrech a glywid bob Nos Galan Mai uwch pob aelwyd ym Mhrydain, mor ofnadwy nes i’r cryfion golli eu nerth, a gadael y tir a’r dyfroedd yn ddiffrwyth. Y drydedd oedd na pharhâi dim bwyd a gedwid yn llys y brenin fwy nag un noson, er cymaint ohono oedd, ac ni wyddai neb i ble yr âi.

Hwyliodd Lludd i Ffrainc i ofyn cyngor ei frawd. Rhag i’r Coraniaid glywed, siaradent trwy gorn hir o efydd. Er hynny aeth ysbryd i mewn i’r corn a throi eu geiriau caredig yn rhai caled, nes iddynt olchi’r corn â gwin a’i yrru allan.

Yr atebion

Rhoddodd Llefelys bryfed i’w frawd i’w malu mewn dŵr. Lladdai’r dŵr y Coraniaid heb niweidio neb o’r ynys. Galwodd Lludd yr holl bobl ynghyd a’u taenellu, a bu farw’r Coraniaid.

‘Y sgrech,’ meddai Llefelys, ‘yw draig dy ynys di’n ymladd â draig estron sy’n ceisio’i gorchfygu.’ Mesurodd Lludd yr ynys a chael ei chanol yn union. Yno cloddiodd bwll, gosod ynddo gerwyn o’r medd gorau a’i gorchuddio â llen o sidan, a chadw gwyliadwriaeth. Daeth y dreigiau ac ymladd yn yr awyr, a syrthio’n lluddedig ar y sidan yn ddau borchell, ac yfed y medd, a chysgu. Lapiodd Lludd hwy yn y sidan, eu cau mewn cist faen, a’u claddu yn y lle diogelaf yn ei deyrnas: Dinas Emrys yn Eryri. Ni chlywyd y sgrech byth wedyn.

Lleidr y llys oedd swynwr nerthol a suai bawb i gysgu â cherddoriaeth. Cadwodd Lludd wyliadwriaeth â thwba o ddŵr oer wrth ei ymyl, a phryd bynnag y deuai cwsg drosto camai i mewn iddo. Am hanner nos daeth y swynwr â’i gawell mawr, ac ymladdodd Lludd ag ef, a’i drechu, a’i wneud yn ŵr ffyddlon iddo. Felly y rhyddhawyd yr ynys o’r tair gormes.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Mae Lludd a Llefelys yn adrodd am feibion Beli, tair gormes Prydain a’r dreigiau a gladdwyd yn Ninas Emrys, ac mae wedi goroesi yn Llyfr Gwyn Rhydderch, Llyfr Coch Hergest a’r Brut Cymraeg.

Llyfr Gwyntua 1350
Teml Nodensdiwedd y 300au
Cloddio Lydney1928–29

Dau lyfr mawr

Ysgrifennwyd y Llyfr Gwyn tua 1350, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, a’r Llyfr Coch yn fuan wedi 1382 gan Hywel Fychan a dau gopïydd arall i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan.

Caer Ludd a Ludgate

Lludd fab Beli yw brenin Prydain y cedwir ei enw yng Nghaer Ludd ac yn Ludgate yn Llundain yng ngwaith Sieffre o Fynwy a’r Brut Cymraeg.

Teml Nodens

Yn niwedd y 300au codwyd teml i Nodens o fewn bryngaer o Oes yr Haearn yn Lydney uwchben Hafren. Cloddiodd Tessa a Mortimer Wheeler yno yn 1928–29, ysgrifennodd J. R. R. Tolkien am yr enw i’w hadroddiad, ac mae delwau cŵn a gafwyd yno’n dangos mai lle iacháu ydoedd. Adlewyrchir Nodens yn Nudd a Lludd diweddarach Cymru.

Dreigiau Dinas Emrys

Yn y stori mae Lludd yn claddu’r ddwy ddraig yn y lle a elwid bryd hynny’n Ddinas Ffaraon Dandde, a enwyd wedyn yn Ddinas Emrys, lle byddai’r bachgen Emrys un dydd yn eu dangos i Wrtheyrn.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf