Hanes Cymru / Chwedlau

Moel Hebog · Glyn y Groes

Owain Glyndŵr, na fu farw

Ni ddaliwyd tywysog brodorol olaf Cymru erioed. I ble yr aeth?

Llun: Eglwys adfeiliedig a rhes ddwyreiniol Abaty Glyn y Groes ger Llangollen, oddi uchod · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Pan oedd y gwrthryfel mawr ar ei anterth, erlidiwyd Owain Glyndŵr trwy fynyddoedd Eryri. Unwaith, meddir, daeth ei elynion arno ger Beddgelert, a dihangodd rhagddynt drwy ddringo’r hollt serth ar wyneb Moel Hebog na feiddiai neb arall ei dringo. Yr ochr draw i’r mynydd cuddiodd mewn ogof yn y clogwyn am fisoedd, a dygai prior Beddgelert fwyd iddo. Ogof Owain Glyndŵr y gelwir hi o hyd.

Flynyddoedd wedyn, wedi i’r rhyfel ddod i ben, roedd Owain yn cerdded ar ei ben ei hun ar doriad gwawr ym mryniau’r Berwyn a chyfarfu ag abad Glyn y Groes. ‘Rydych yn codi’n fore, abad,’ meddai Owain. ‘Na,’ meddai’r abad, ‘chi a gododd yn rhy fore, o gan mlynedd.’ Deallodd Owain ef, a cherdded ymlaen i’r niwl, ac ni welodd yr abad ef byth wedyn. Cyn diwedd y ganrif, cymerodd gŵr o waed Cymreig, Harri Tudur, goron Lloegr dan y ddraig goch.

Ynghwsg yn y mynydd

Ni ddaliwyd Owain erioed ac ni chafodd ei fradychu. Cynigiodd y brenin bardwn iddo, ddwywaith, ac ni dderbyniodd ef byth. Ac ni chafodd neb hyd i’w fedd. Felly dywedodd pobl Cymru nad oedd wedi marw o gwbl. Mae ef a’i wŷr, meddent, yn cysgu mewn ogof yn y mynyddoedd, yn eu harfwisg, a phan fydd ar Gymru ei angen eto, fe ddeffry Owain, a dod allan, ac arwain ei bobl.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Cyhoeddwyd Owain Glyndŵr, etifedd tai brenhinol Powys a Deheubarth, yn Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400, ac mae’r Bywgraffiadur yn ei alw’r ffigur amlycaf yn hanes Cymru cyn y Diwygiad Methodistaidd.

Ei gyhoeddi16 Medi 1400
SeneddauMachynlleth a Harlech, 1404
Llythyr Pennal1406

Sycharth

Sycharth, ger Llansilin yn nyffryn Cynllaith, oedd prif gartref Owain a’r lle y’i ganwyd. Canodd Iolo Goch am ei naw neuadd, gyda thoeau teils a simneiau.

Gwladwriaeth Gymreig

Yn 1404 cipiodd Aberystwyth a Harlech, a chynhaliodd seneddau ym Machynlleth a Harlech, gyda chenhadon o Ffrainc, yr Alban a León. Ar ei sêl fawr fe’i gelwid yn ‘Owynus Dei Gratia Princeps Walliae’, Owain trwy ras Duw Tywysog Cymru.

Llythyr Pennal

Ar 31 Mawrth 1406 ysgrifennodd o Bennal at Siarl VI, brenin Ffrainc, gan osod allan Gymru â’i heglwys ei hun, clerigwyr a fedrai’r Gymraeg, a dwy brifysgol. Cedwir y llythyr yn archifau cenedlaethol Ffrainc dan ei sêl wreiddiol.

Ogof Owain

Ar Foel yr Ogof, ysgwydd o Foel Hebog uwchben Beddgelert, mae ogof a gysylltir yn draddodiadol ag Owain Glyndŵr. Ni atebodd erioed y cynigion o bardwn a wnaed iddo.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf