Hanes Cymru / Chwedlau

Caernarfon · Segontium

Breuddwyd Macsen Wledig

Mae ymerawdwr Rhufain yn breuddwydio am forwyn mewn caer ym mhen draw’r byd, ac yn ei chael yn Arfon.

Llun: Sylfeini wedi’u cloddio yng nghaer Rufeinig Segontium, Caernarfon · Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Macsen Wledig oedd ymerawdwr Rhufain. Un diwrnod poeth, wrth hela, gorweddodd ar lan afon i gysgu, a breuddwydiodd. Teithiodd i fyny’r afon at y mynydd uchaf yn y byd, croesi drosto, a dod i lawr trwy wlad fawr at aber afon lle’r oedd llynges yn disgwyl. Hwyliodd i’r decaf o’r ynysoedd, ei chroesi o fôr i fôr, a dod at gaer ar aber afon yn wynebu ynys arall dros y dŵr.

Yn y gaer roedd neuadd a tho aur arni. Eisteddai dau lanc yn chwarae gwyddbwyll ar glawr arian â gwerin aur. Eisteddai gŵr penwyn mewn cadair ifori yn naddu gwerin newydd. Ac mewn cadair o ruddaur eisteddai morwyn mor brydferth fel nad haws edrych arni nag ar yr haul. Cymerodd Macsen hi yn ei freichiau, ac yna cyfarthodd y cŵn a chlecian y gwaywffyn, a deffrôdd.

Ni allai fwyta, na chysgu, na llywodraethu, gan hiraeth. Chwiliodd ei negeswyr y byd am flwyddyn a dod adref heb ddim. Yna dilynasant y freuddwyd ei hun, i fyny’r afon a thros y mynydd, dros y môr i Ynys Prydain, a thrwy Eryri i Aber Seint yn Arfon. Yno roedd y gaer, y neuadd, y llanciau wrth eu chwarae, yr hen ŵr wrth ei naddu, a’r forwyn yn ei chadair aur. Elen oedd ei henw.

Elen Luyddog

Daeth Macsen i Brydain a’i phriodi. Yn rhodd briodas gofynnodd Elen am yr ynys i’w thad, a thair caer fawr, yn Arfon, Caerllion a Chaerfyrddin. Yna parodd wneud ffyrdd o gaer i gaer ar draws yr ynys, fel y gallai lluoedd Prydain symud o’r naill ben iddi i’r llall, a ffyrdd Elen Luyddog, Sarn Helen, y’u gelwir hyd heddiw.

Pan aeth Macsen yn ôl i ennill Rhufain, aeth brodyr Elen, Cynan a Gadeon, gydag ef â rhyfelwyr Prydain, a’u medr hwy a enillodd y ddinas. Wedyn nid aeth Cynan a’i wŷr adref. Ymsefydlasant yn Armorica, a Llydaw yw hi byth ers hynny.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Macsen Wledig yw Magnus Maximus, a gyhoeddwyd yn ymerawdwr gan y fyddin ym Mhrydain yn 383, ac a lywodraethodd Brydain, Gâl a Sbaen o Trier.

Ei gyhoeddi’n ymerawdwr383
PrifddinasTrier
Sefydlu SegontiumOC 77 neu 78

Rheolwr galluog

Galwodd yr hanesydd Orosius ef yn ‘ŵr egnïol a galluog’. O Trier bathodd arian a chyhoeddi deddfau i ad-drefnu taleithiau Gâl, a chydnabu Theodosius ef yn ymerawdwr tua 384.

Tad y llinachau brenhinol

Mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn dad sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent, ac mae Piler Eliseg, a godwyd gan Gyngen ap Cadell ger Glyn y Groes, yn ei enwi. Gydag Elen fe’i cyfrifir yn dad i Sant Peblig o Gaernarfon.

Segontium a Sarn Helen

Segontium, Cair Segeint, y gaer Rufeinig ar gyrion Caernarfon, yw caer tad Elen yn y stori. Mae Sarn Helen, y ffordd Rufeinig tua 160 milltir sy’n rhedeg tua’r de o Gaerhun, wedi’i henwi ar ôl Elen, a gafodd yn y stori ffyrdd wedi’u codi ar draws y wlad.

Yma o Hyd

Mae traddodiad Cymru’n galw Macsen yn dad y genedl Gymreig, ysgrifennodd Gwynfor Evans Macsen Wledig a Geni’r Genedl Gymreig yn 1983, ac mae Dafydd Iwan yn ei gofio yn Yma o Hyd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf