
Caernarfon · Segontium
Breuddwyd Macsen Wledig
Mae ymerawdwr Rhufain yn breuddwydio am forwyn mewn caer ym mhen draw’r byd, ac yn ei chael yn Arfon.
Llun: Sylfeini wedi’u cloddio yng nghaer Rufeinig Segontium, Caernarfon · Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Macsen Wledig oedd ymerawdwr Rhufain. Un diwrnod poeth, wrth hela, gorweddodd ar lan afon i gysgu, a breuddwydiodd. Teithiodd i fyny’r afon at y mynydd uchaf yn y byd, croesi drosto, a dod i lawr trwy wlad fawr at aber afon lle’r oedd llynges yn disgwyl. Hwyliodd i’r decaf o’r ynysoedd, ei chroesi o fôr i fôr, a dod at gaer ar aber afon yn wynebu ynys arall dros y dŵr.
Yn y gaer roedd neuadd a tho aur arni. Eisteddai dau lanc yn chwarae gwyddbwyll ar glawr arian â gwerin aur. Eisteddai gŵr penwyn mewn cadair ifori yn naddu gwerin newydd. Ac mewn cadair o ruddaur eisteddai morwyn mor brydferth fel nad haws edrych arni nag ar yr haul. Cymerodd Macsen hi yn ei freichiau, ac yna cyfarthodd y cŵn a chlecian y gwaywffyn, a deffrôdd.
Ni allai fwyta, na chysgu, na llywodraethu, gan hiraeth. Chwiliodd ei negeswyr y byd am flwyddyn a dod adref heb ddim. Yna dilynasant y freuddwyd ei hun, i fyny’r afon a thros y mynydd, dros y môr i Ynys Prydain, a thrwy Eryri i Aber Seint yn Arfon. Yno roedd y gaer, y neuadd, y llanciau wrth eu chwarae, yr hen ŵr wrth ei naddu, a’r forwyn yn ei chadair aur. Elen oedd ei henw.
Elen Luyddog
Daeth Macsen i Brydain a’i phriodi. Yn rhodd briodas gofynnodd Elen am yr ynys i’w thad, a thair caer fawr, yn Arfon, Caerllion a Chaerfyrddin. Yna parodd wneud ffyrdd o gaer i gaer ar draws yr ynys, fel y gallai lluoedd Prydain symud o’r naill ben iddi i’r llall, a ffyrdd Elen Luyddog, Sarn Helen, y’u gelwir hyd heddiw.
Pan aeth Macsen yn ôl i ennill Rhufain, aeth brodyr Elen, Cynan a Gadeon, gydag ef â rhyfelwyr Prydain, a’u medr hwy a enillodd y ddinas. Wedyn nid aeth Cynan a’i wŷr adref. Ymsefydlasant yn Armorica, a Llydaw yw hi byth ers hynny.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Macsen Wledig yw Magnus Maximus, a gyhoeddwyd yn ymerawdwr gan y fyddin ym Mhrydain yn 383, ac a lywodraethodd Brydain, Gâl a Sbaen o Trier.FfynhonnellMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio.
| Ei gyhoeddi’n ymerawdwr | 383FfynhonnellMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio. |
|---|---|
| Prifddinas | TrierFfynhonnellMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio. |
| Sefydlu Segontium | OC 77 neu 78FfynhonnellSegontium ↗Wikipedia (Saesneg)Segontium (Hen Gymraeg Cair Segeint), caer Rufeinig ar gyrion Caernarfon; enwyd o afon Seiont neu anheddiad Brythonig a enwyd ar ei hôl, o’r Frythoneg *seg-ontio, ‘lle cryf’ efallai; sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 wedi iddo oresgyn yr Ordoficiaid, prif gaer Rufeinig gogledd Cymru, i tua mil o filwyr traed cynorthwyol, wedi’i chysylltu â ffordd i Gaer; ar dir uwch i’r dwyrain o’r castell diweddarach, â golwg dda dros y Fenai; ailgodwyd yr amddiffynfeydd pren mewn carreg yn hanner cyntaf yr 2il ganrif, pan godwyd tŷ cwrt mawr â’i faddondy bach ei hun y tu mewn, efallai i swyddog yng ngofal mwyngloddio; dengys arysgrif o oes Septimius Severus fod 500 o wŷr y Gatrawd Gyntaf o Sunici yno erbyn y 3edd ganrif; yn ddiweddarach ei phrif waith oedd gwarchod yr arfordir rhag ysbeilwyr o Iwerddon; dengys darnau arian iddi gael ei dal hyd 394 o leiaf; fe’i cyfrifir yn gyffredinol ymhlith 28 dinas Prydain yn Hanes y Brythoniaid, fel Cair Segeint; ym Mreuddwyd Macsen Wledig, breuddwydia Macsen am wraig hardd, Elen, a geir yn ‘y gaer yn aber Seiont’; mae’r A4085 yn torri drwy’r safle ond mae’r rhan fwyaf o’r sylfeini wedi goroesi; mae anheddiad sifil, teml i Mithras a mynwent o gwmpas y gaer. |
Rheolwr galluog
Galwodd yr hanesydd Orosius ef yn ‘ŵr egnïol a galluog’. O Trier bathodd arian a chyhoeddi deddfau i ad-drefnu taleithiau Gâl, a chydnabu Theodosius ef yn ymerawdwr tua 384.FfynonellauMagnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Orosius ef yn ‘ŵr egnïol a galluog’; gwnaeth ei brifddinas yn Trier, bathodd arian a chyhoeddodd ddeddfau i ad-drefnu taleithiau Gâl; ceisiodd ei wraig gyngor ysbrydol gan Sant Martin o Tours yn Trier; ‘wedi’i anfarwoli yn chwedloniaeth Cymru’; enwir ei ferch Sefira ar Golofn Eliseg yn wraig i Wrtheyrn.Magnus Maximus ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd yn Gallaecia yn Sbaen; ym Mhrydain o tua 380, trechodd y Pictiaid a’r Sgotiaid yn 381; yn 383 cyhoeddodd y fyddin ef yn ymerawdwr yn lle Gratian, a chroesodd i Âl gydag o leiaf ran o warchodlu Prydain; lladdwyd Gratian yn Lyon ar 25 Awst 383; rheolodd Macsen Brydain, Gâl a Sbaen o Trier a chafodd ei gydnabod gan Theodosius tua 384; goresgynnodd yr Eidal yn 387, fe’i trechwyd yn Poetovio, ildiodd yn Aquileia a’i ddienyddio yn 388. Fel Macsen Wledig mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; mae Colofn Eliseg yn ei enwi; dywed yr Historia Brittonum iddo roi tiroedd yng Ngâl i’w filwyr Brythonig; mae Yma o Hyd Dafydd Iwan (1981) yn ei gofio.
Tad y llinachau brenhinol
Mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn dad sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent, ac mae Piler Eliseg, a godwyd gan Gyngen ap Cadell ger Glyn y Groes, yn ei enwi. Gydag Elen fe’i cyfrifir yn dad i Sant Peblig o Gaernarfon.FfynonellauMagnus Maximus ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Bu farw yn Aquileia, 28 Awst 388. Fel Macsen Wledig, mae’r achau Cymreig cynharaf yn ei wneud yn dad sylfaenydd llinachau Powys, Gwynedd a Gwent; gydag Elen mae’n draddodiadol yn dad i Sant Peblig o Gaernarfon.Pillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.
Segontium a Sarn Helen
Segontium, Cair Segeint, y gaer Rufeinig ar gyrion Caernarfon, yw caer tad Elen yn y stori. Mae Sarn Helen, y ffordd Rufeinig tua 160 milltir sy’n rhedeg tua’r de o Gaerhun, wedi’i henwi ar ôl Elen, a gafodd yn y stori ffyrdd wedi’u codi ar draws y wlad.FfynonellauSegontium ↗Wikipedia (Saesneg)Segontium (Hen Gymraeg Cair Segeint), caer Rufeinig ar gyrion Caernarfon; enwyd o afon Seiont neu anheddiad Brythonig a enwyd ar ei hôl, o’r Frythoneg *seg-ontio, ‘lle cryf’ efallai; sefydlwyd gan Agricola yn OC 77 neu 78 wedi iddo oresgyn yr Ordoficiaid, prif gaer Rufeinig gogledd Cymru, i tua mil o filwyr traed cynorthwyol, wedi’i chysylltu â ffordd i Gaer; ar dir uwch i’r dwyrain o’r castell diweddarach, â golwg dda dros y Fenai; ailgodwyd yr amddiffynfeydd pren mewn carreg yn hanner cyntaf yr 2il ganrif, pan godwyd tŷ cwrt mawr â’i faddondy bach ei hun y tu mewn, efallai i swyddog yng ngofal mwyngloddio; dengys arysgrif o oes Septimius Severus fod 500 o wŷr y Gatrawd Gyntaf o Sunici yno erbyn y 3edd ganrif; yn ddiweddarach ei phrif waith oedd gwarchod yr arfordir rhag ysbeilwyr o Iwerddon; dengys darnau arian iddi gael ei dal hyd 394 o leiaf; fe’i cyfrifir yn gyffredinol ymhlith 28 dinas Prydain yn Hanes y Brythoniaid, fel Cair Segeint; ym Mreuddwyd Macsen Wledig, breuddwydia Macsen am wraig hardd, Elen, a geir yn ‘y gaer yn aber Seiont’; mae’r A4085 yn torri drwy’r safle ond mae’r rhan fwyaf o’r sylfeini wedi goroesi; mae anheddiad sifil, teml i Mithras a mynwent o gwmpas y gaer.Sarn Helen ↗Wikipedia (Saesneg)Y ffordd Rufeinig, tua 160 milltir o hyd, o Canovium (Caerhun) yn y gogledd i’r de, heibio i Domen y Mur, Pennal (Cefn Caer), Bremia (Llanio), Luentinum ger Dolaucothi a Llanymddyfri, gan ymuno â ffyrdd i Moridunum (Caerfyrddin); fe’i henwir ar ôl Santes Elen o Gaernarfon, y dywedir ym Mreuddwyd Macsen iddi beri codi ffyrdd ar draws y wlad.The Dream of Macsen Wledig ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Macsen Wledig, Ymerawdwr Rhufain, yn breuddwydio un noson am forwyn hyfryd mewn gwlad bell ryfeddol; mae ei negeswyr yn ei chael mewn castell ym Mhrydain, merch i bennaeth yn Segontium; mae Elen yn ei dderbyn a’i garu; mae’n peri codi tri chastell i’w briodferch ac yn rhoi rheolaeth yr ynys i’w thad; gyda gwŷr Prydain dan Gynan, brawd Elen, mae’n ennill Rhufain yn ôl, ac yn eu gwobrwyo â’r rhan o Âl a ddaw’n Llydaw.
Yma o Hyd
Mae traddodiad Cymru’n galw Macsen yn dad y genedl Gymreig, ysgrifennodd Gwynfor Evans Macsen Wledig a Geni’r Genedl Gymreig yn 1983, ac mae Dafydd Iwan yn ei gofio yn Yma o Hyd.FfynhonnellMacsen Wledig ↗Wicipedia CymraegYm Mreuddwyd Macsen mae’n priodi Elen Luyddog, merch Eudaf o ardal Segontium; mae’r achau Cymreig yn enwi Sant Peblig ac Owain yn feibion i Facsen ac Elen; yn ôl y traddodiad gadawodd y wlad yn nwylo’i phobl ei hun, a’i alw’n ‘Dad y Genedl Gymreig’; Gwynfor Evans, Macsen Wledig a Geni’r Genedl Gymreig (1983); cân Dafydd Iwan, Yma o Hyd.
Erthygl: Macsen Wledig, yr ymerawdwr o Brydain →Erthygl: sut y gwnaeth Cynan a’r Brythoniaid ail Brydain yn Llydaw →
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Arthur a’r hen chwedlau
0 / 7Y brenin sy’n cysgu, breuddwyd yr ymerawdwr a hela’r twrch mawr.
1/7Y Brenin Arthur, y brenin sy’n cysgu Craig y Ddinas · Cefn Bryn · Bannau BrycheiniogOD
2/7Owain Glyndŵr, na fu farw Moel Hebog · Glyn y GroesCT
3/7Culhwch ac Olwen, a hela’r Twrch Trwyth Preseli · Porth Clais · Afon HafrenDW
4/7Breuddwyd Macsen Wledig Caernarfon · SegontiumCT
5/7Pair Ceridwen a geni Taliesin Llyn Tegid · Y BalaLL
6/7Cyfranc Lludd a Llefelys Llundain · Dinas EmrysRW
7/7Y ddraig goch a’r ddraig wen Dinas Emrys, GwyneddYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf