
Llyn Tegid · Y Bala
Pair Ceridwen a geni Taliesin
Mae tri diferyn o bair gwrach yn troi gwas bach yn bennaf y beirdd.
Roedd Ceridwen yn byw ar lan Llyn Tegid gyda’i mab Morfran, a oedd mor hyll nes iddi benderfynu ei wneud yn ddoeth yn lle hynny. Gosododd bair i ferwi am flwyddyn a diwrnod, yn llawn llysiau a gasglwyd yn ôl oriau’r planedau. Ar y diwedd byddai tri diferyn yn dal holl wybodaeth y byd. Gosodwyd bachgen o’r enw Gwion Bach i’w droi.
Ar y diwrnod olaf poerodd y pair, a syrthiodd tri diferyn berwedig ar fawd Gwion. Rhoddodd ef yn ei geg, ac ar unwaith gwyddai bopeth, gan gynnwys y byddai Ceridwen yn ei ladd. Rhedodd. Aeth yn ysgyfarnog, a hithau’n filiast. Neidiodd i’r afon yn bysgodyn, a dilynodd hithau’n ddyfrgi. Cododd yn aderyn, a disgynnodd hithau arno’n hebog. O’r diwedd syrthiodd i bentwr o wenith yn un gronyn, ac aeth hithau’n iâr ddu a’i lyncu.
Naw mis yn ddiweddarach esgorodd ar blentyn mor hardd fel na allai ei ladd. Gwnïodd ef mewn cwdyn lledr a’i daflu i’r môr. Nos Galan Mai daliwyd y cwdyn yng nghored Gwyddno Garanhir, lle cafodd Elffin, mab anlwcus y brenin, hyd iddo. Agorodd ef, gwelodd dalcen disglair plentyn, a gwaeddodd, ‘Tal iesin!’ Ac atebodd y plentyn ef ar gân.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Bardd yn ail hanner y chweched ganrif oedd Taliesin, ac mae’r Historia Brittonum yn ei enwi ymhlith pum bardd y Brythoniaid, gydag Aneirin.FfynonellauTaliesin, a bard who sang in the second half of the 6th century ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCanai yn amser yr ymladd yn erbyn Ida, brenin Northumbria, a’i feibion, yn ôl nodyn yn Historia Brittonum Nennius; cyfoeswr i Neirin, Aneirin, bardd y Gododdin; prif arweinydd y Brythoniaid yn y rhyfel hwnnw oedd Urbgen, Urien Rheged ap Cynfarch, ac enwir tri brenin arall, Rhydderch Hen, Gwallawg a Morgant, a ymladdodd gydag ef yn erbyn Hussa fab Ida, tra ymladdodd Urien a’i feibion yn erbyn Deodric fab Ida; mae Llyfr Taliesin, llawysgrif o tua 1275, yn cadw hen farddoniaeth i Urien a’i fab Owain, moliant i Wallawg ap Lleenawg ac i Gynan Garwyn; argraffiad J. Gwenogvryn Evans yn 1910 yw’r testun safonol, cyfoeth o ddeunydd ar gyfer dechreuadau barddoniaeth Gymraeg a’r iaith Gymraeg; mae chwedl ddiweddarach, a luniwyd efallai yn y nawfed ganrif, yn adrodd am Wion Bach, a lyncodd y tri diferyn o bair Ceridwen ac a aileni’n faban ‘iesin ei dalcen’, a wyddai’r gorffennol, y presennol a’r dyfodol, y Taliesin a ganodd i Elffin ap Gwyddno yn Hanes Taliesin.Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Bardd Brythonig cynnar o’r chweched ganrif; mae’r Historia Brittonum yn ei enwi ymhlith pum bardd Brythonig gydag Aneirin; efallai fod ei waith wedi goroesi yn Llyfr Taliesin; mae’r rhan fwyaf ohono’n moli’r Brenin Urien o Reged, gyda moliant i’w fab Owain; canodd hefyd i Gynan Garwyn, brenin Powys; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; Taliesin Ben Beirdd y chwedl; yn Hanes Taliesin Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas i Geridwen, ac Elffin ap Gwyddno, ei dad maeth, a’i henwodd.
| Cerddi cynnar | un ar ddeg, gan Ifor Williams yn 1960FfynhonnellTaliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Bardd Brythonig cynnar o’r chweched ganrif; mae’r Historia Brittonum yn ei enwi ymhlith pum bardd Brythonig gydag Aneirin; efallai fod ei waith wedi goroesi yn Llyfr Taliesin; mae’r rhan fwyaf ohono’n moli’r Brenin Urien o Reged, gyda moliant i’w fab Owain; canodd hefyd i Gynan Garwyn, brenin Powys; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; Taliesin Ben Beirdd y chwedl; yn Hanes Taliesin Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas i Geridwen, ac Elffin ap Gwyddno, ei dad maeth, a’i henwodd. |
|---|---|
| Llyfr Taliesin | Peniarth 2FfynhonnellBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, yn ei chwarter cyntaf yn ôl Daniel Huws; tua hanner cant a chwech o gerddi, llawer ohonynt yn llawer hŷn; Peniarth 2 yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru erbyn hyn, a’i ddalen gyntaf ar goll; casglwyd i Hengwrt gan Robert Vaughan, a’i enwi’n Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; ynddo mae cerddi mawl i Urien Rheged, marwnad Owain ab Urien, Armes Prydein Vawr, Preiddeu Annwfn, lle mae’r bardd yn hwylio gydag Arthur, a Chad Goddeu; daliai Ifor Williams mai gwaith Taliesin ei hun yw’r cerddi craidd i Urien, Owain, Cynan Garwyn a Gwallawg. |
| Cofnodi’r stori | y 1500auFfynhonnellCeridwen ↗Wikipedia (Saesneg)Ceridwen, y wraig ddoeth yn chwedl Taliesin, ceidwad pair yr awen; gwraig Tegid Foel, yn byw ger Llyn Tegid, gyda mab, Morfran, a elwir hefyd Afagddu, a merch hardd, Creirwy; mae’r llawysgrifau’n rhoi ei henw fel Kyrridven (Llyfr Du Caerfyrddin), Kyrrytuen (Peniarth 3), Cerituen, Kerrituen a Kerritwen (Llyfr Taliesin) a Kerituen (Llyfr Coch Hergest), a’r terfyniad yw ben, ‘gwraig’; noda Marged Haycock y gallai enw’r fam, ar batrwm enw ei merch Creirwy a all ddod o credu, fod yn Credidfen, ‘gwraig i’w chredu’; mae’r cerddi cynharaf yn pwysleisio ei gofal am bair yr awen: soniodd Cuhelyn Fardd (1100–1130) am gael ei ysbrydoli ganddi, cydnabu Cynddelw Brydydd Mawr (1155–1200) hi fel ffynhonnell ei gelfyddyd, ac enwodd Prydydd y Moch bair Kyridfen fel ffynhonnell dawn yr awen; ysgrifennwyd y stori gyntaf yn yr unfed ganrif ar bymtheg gan Elis Gruffydd, a ddywedodd ei bod yn hysbys drwy Gymru: berwodd yn ei phair am flwyddyn a diwrnod ddiod doethineb ac awen i’w mab, gyda’r dall Morda’n cynnal y tân a’r bachgen Gwion Bach yn troi; syrthiodd tri diferyn ar fawd Gwion, a rhoddodd ef yn ei geg a chael y doethineb; ffodd, ac aeth yr helfa drwy ysgyfarnog a milgi, pysgodyn a dyfrgi, aderyn a hebog, nes iddo droi’n ronyn o ŷd a hithau’n iâr; esgorodd arno eto, ac roedd mor hardd fel y gosododd ef yn y môr mewn cwd lledr; fe’i cafwyd ger Aberdyfi gan Elffin fab Gwyddno a daeth yn Daliesin; mae Llyfr Taliesin yn sôn am bair Ceridwen; ysgrifennodd Thomas Love Peacock gerdd, The Cauldron of Ceridwen, yn 1829. |
Bardd Urien
Mae’r rhan fwyaf o’i gerddi’n moli’r Brenin Urien Rheged a’i fab Owain, a chanodd hefyd i Gynan Garwyn, brenin Powys.FfynhonnellTaliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Bardd Brythonig cynnar o’r chweched ganrif; mae’r Historia Brittonum yn ei enwi ymhlith pum bardd Brythonig gydag Aneirin; efallai fod ei waith wedi goroesi yn Llyfr Taliesin; mae’r rhan fwyaf ohono’n moli’r Brenin Urien o Reged, gyda moliant i’w fab Owain; canodd hefyd i Gynan Garwyn, brenin Powys; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; Taliesin Ben Beirdd y chwedl; yn Hanes Taliesin Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas i Geridwen, ac Elffin ap Gwyddno, ei dad maeth, a’i henwodd.
Llyfr Taliesin
Mae Llyfr Taliesin, Peniarth 2 yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru heddiw, yn dal tua hanner cant a chwech o gerddi, llawer ohonynt yn llawer hŷn na’r llyfr. Casglodd Robert Vaughan ef yn Hengwrt, a rhoddodd Edward Lhuyd ei enw iddo.FfynhonnellBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, yn ei chwarter cyntaf yn ôl Daniel Huws; tua hanner cant a chwech o gerddi, llawer ohonynt yn llawer hŷn; Peniarth 2 yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru erbyn hyn, a’i ddalen gyntaf ar goll; casglwyd i Hengwrt gan Robert Vaughan, a’i enwi’n Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; ynddo mae cerddi mawl i Urien Rheged, marwnad Owain ab Urien, Armes Prydein Vawr, Preiddeu Annwfn, lle mae’r bardd yn hwylio gydag Arthur, a Chad Goddeu; daliai Ifor Williams mai gwaith Taliesin ei hun yw’r cerddi craidd i Urien, Owain, Cynan Garwyn a Gwallawg.
Pair Ceridwen
Elis Gruffydd a ysgrifennodd stori Gwion Bach gyntaf yn y 1500au, gan ddweud ei bod yn adnabyddus drwy Gymru, ac roedd Beirdd y Tywysogion fel Cynddelw Brydydd Mawr yn arddel Ceridwen yn ffynhonnell eu celfyddyd.FfynhonnellCeridwen ↗Wikipedia (Saesneg)Ceridwen, y wraig ddoeth yn chwedl Taliesin, ceidwad pair yr awen; gwraig Tegid Foel, yn byw ger Llyn Tegid, gyda mab, Morfran, a elwir hefyd Afagddu, a merch hardd, Creirwy; mae’r llawysgrifau’n rhoi ei henw fel Kyrridven (Llyfr Du Caerfyrddin), Kyrrytuen (Peniarth 3), Cerituen, Kerrituen a Kerritwen (Llyfr Taliesin) a Kerituen (Llyfr Coch Hergest), a’r terfyniad yw ben, ‘gwraig’; noda Marged Haycock y gallai enw’r fam, ar batrwm enw ei merch Creirwy a all ddod o credu, fod yn Credidfen, ‘gwraig i’w chredu’; mae’r cerddi cynharaf yn pwysleisio ei gofal am bair yr awen: soniodd Cuhelyn Fardd (1100–1130) am gael ei ysbrydoli ganddi, cydnabu Cynddelw Brydydd Mawr (1155–1200) hi fel ffynhonnell ei gelfyddyd, ac enwodd Prydydd y Moch bair Kyridfen fel ffynhonnell dawn yr awen; ysgrifennwyd y stori gyntaf yn yr unfed ganrif ar bymtheg gan Elis Gruffydd, a ddywedodd ei bod yn hysbys drwy Gymru: berwodd yn ei phair am flwyddyn a diwrnod ddiod doethineb ac awen i’w mab, gyda’r dall Morda’n cynnal y tân a’r bachgen Gwion Bach yn troi; syrthiodd tri diferyn ar fawd Gwion, a rhoddodd ef yn ei geg a chael y doethineb; ffodd, ac aeth yr helfa drwy ysgyfarnog a milgi, pysgodyn a dyfrgi, aderyn a hebog, nes iddo droi’n ronyn o ŷd a hithau’n iâr; esgorodd arno eto, ac roedd mor hardd fel y gosododd ef yn y môr mewn cwd lledr; fe’i cafwyd ger Aberdyfi gan Elffin fab Gwyddno a daeth yn Daliesin; mae Llyfr Taliesin yn sôn am bair Ceridwen; ysgrifennodd Thomas Love Peacock gerdd, The Cauldron of Ceridwen, yn 1829.
Bedd Taliesin
Yng Ngheredigion gelwir carnedd o Oes yr Efydd gyda chist garreg yn Fedd Taliesin, a chofnododd Edward Lhuyd y gred y byddai pwy bynnag a gysgai noson ar garreg Taliesin yn deffro’n fardd neu’n wallgof.FfynhonnellBedd Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Carnedd gron o Oes yr Efydd gyda chylch o gerrig a chist garreg tua 2 m o hyd yng Ngheredigion, a elwir yn fedd Taliesin; cofnododd Edward Lhuyd y gred y byddai pwy bynnag a gysgai noson ar garreg Taliesin yn deffro’n ‘fardd neu’n wallgof’.
Llun: Pair Gundestrup, a wnaed yn Oes yr Haearn. Ffotograff: Knud Winckelmann, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Arthur a’r hen chwedlau
0 / 7Y brenin sy’n cysgu, breuddwyd yr ymerawdwr a hela’r twrch mawr.
1/7Y Brenin Arthur, y brenin sy’n cysgu Craig y Ddinas · Cefn Bryn · Bannau BrycheiniogOD
2/7Owain Glyndŵr, na fu farw Moel Hebog · Glyn y GroesCT
3/7Culhwch ac Olwen, a hela’r Twrch Trwyth Preseli · Porth Clais · Afon HafrenDW
4/7Breuddwyd Macsen Wledig Caernarfon · SegontiumCT
5/7Pair Ceridwen a geni Taliesin Llyn Tegid · Y BalaLL
6/7Cyfranc Lludd a Llefelys Llundain · Dinas EmrysRW
7/7Y ddraig goch a’r ddraig wen Dinas Emrys, GwyneddYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf