
Erthygl
Llydaw: sut y croesodd y Brythoniaid y môr a gwneud ail Brydain
Ddwywaith yr hwyliodd y Brythoniaid tua’r de i Armorica: gyda Macsen Wledig yn 383, yn ôl traddodiad Cymru, ac eto yn oes rhyfeloedd y Saeson, gyda saint Cymru ar eu blaen. Rhoesant ei henw i’r wlad, ei brenhinoedd, ei heglwysi ac iaith sy’n chwaer i’r Gymraeg hyd heddiw.
Llun: Gorymdaith Saint Llydaw, a baentiwyd i eglwys gadeiriol Roazhon · Alphonse Le Hénaff, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Dros y môr o Gernyw mae gwlad o bentiroedd gwenithfaen, ffynhonnau sanctaidd a chroesau carreg, lle gelwir y pentrefi’n Lan-hyn a Plou-acw a Tre-arall, a lle gall hen ŵr ar y farchnad gyfrif i bump mewn geiriau y byddai plentyn o Gymro yn eu hadnabod. Bretagne yw hi i’r Ffrancwyr. Breizh yw hi i’w phobl ei hun. Yn Gymraeg, Llydaw fu hi erioed. Mae ei henw ym mhob un o’r ieithoedd hynny’n golygu’r un peth: gwlad y Brythoniaid yw hi. Dyma hanes sut y croesodd Brythoniaid yr ynys hon y môr a gwneud ail Brydain yno, unwaith, yn ôl traddodiad Cymru, gyda’r ymerawdwr Macsen Wledig, ac eto, ym mlynyddoedd tywyll rhyfeloedd y Saeson, gyda saint Cymru’n hwylio ar eu blaen.
| Y wlad | Armorica, gorynys ogledd-orllewinol Gâl; Llydaw yn Gymraeg, Breizh yn Llydaweg, Bretagne yn Ffrangeg |
|---|---|
| Y croesi cyntaf | Gyda Macsen Wledig yn 383, yn ôl traddodiad Cymru, dan Gynan Meiriadog, brawd Elen |
| Cyntaf ar gof a chadw | Mansuetus, ‘esgob y Brythoniaid’, yng Nghyngor Tours, 461 |
| Brenin yng Ngâl | Riothamus, ‘brenin y Brythoniaid’, a groesodd gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469 |
| Y croesi mawr | Y bumed a’r chweched ganrif, ym mlynyddoedd rhyfeloedd y Saeson |
| Y saint sylfaen | Samson o Dol, Pol Aurelian, Tudwal, Briog a Malo, a hyfforddwyd yng Nghymru; gyda Phadarn a Chorentin, Saith Sant Llydaw |
| Y teyrnasoedd | Domnonée a Cornouaille, a enwyd ar ôl Dyfnaint a Chernyw; Léon; Bro Waroc o gwmpas Gwened |
| Yr iaith | Llydaweg, Brezhoneg, chwaer y Gymraeg a’r Gernyweg |
| Y cwlwm heddiw | Bro Gozh ma Zadoù, anthem Llydaw, a genir ar dôn Hen Wlad Fy Nhadau |

Armorica, y wlad ger y môr#
Cyn iddi fod yn Llydaw, Armorica oedd yr orynys, o air yn hen iaith Gâl yn golygu ‘y wlad ger y môr’, are mor, yr un mor â môr yn Gymraeg. Ei phobloedd oedd yr Osismii ar y penrhyn gorllewinol, y Veneti o gwmpas gwlff Morbihan, y Coriosolitae a’r Redones ymhellach i’r dwyrain. Ni fu’r môr rhyngddynt a Phrydain erioed yn wal. Ffordd ydoedd. Pan ymladdodd Iŵl Cesar â’r Veneti yn 56 CC, ysgrifennodd eu bod wedi anfon i Brydain am gymorth, a bod y Brythoniaid wedi dod. Ymhell cyn y Rhufeiniaid, bu pobloedd dwy lan y môr gorllewinol yn masnachu tun ac aur, yn priodi ac ymladd a hwylio gyda’i gilydd. Yr hyn a wnaeth y Brythoniaid yn y bedwaredd, y bumed a’r chweched ganrif oedd dod adref i ochr arall eu môr eu hunain.
Macsen a’r gwŷr na ddaethant adref#
Yn 383 cododd y fyddin ym Mhrydain ei chadlywydd, Magnus Maximus, yn ymerawdwr Rhufain. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig. Croesodd i Âl â rhyfelwyr yr ynys y tu ôl iddo a rheoli’r Gorllewin am bum mlynedd o Trier, nes ei orchfygu a’i ladd yn Aquileia yn 388. Ni ddaeth ei wŷr i gyd yn ôl. Galarodd Gildas, yn ysgrifennu yn y chweched ganrif, fod Prydain wedi’i gadael heb ei milwyr na blodau ei hieuenctid:FfynhonnellOn the Ruin of Britain (De Excidio Britanniae), by Gildas ↗cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Gildas, disgybl Illtud, yn ysgrifennu yn y chweched ganrif: pennod 14 am y gwŷr a aeth gyda Maximus ac na ddaethant yn ôl, pennod 25 am y Brythoniaid a hwyliodd dros y moroedd.
Gadawyd Prydain heb ei holl filwyr a’i bandiau arfog, heb ei llywodraethwyr creulon, a heb flodau ei hieuenctid, a aeth gyda Maximus ac na ddaethant yn ôl byth.
Gildas, Dinistr Prydain, pennod 14
I ble’r aethant? Mae’r Historia Brittonum, Hanes y Brythoniaid a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829, yn rhoi ateb Cymru. Ni fynnai Maximus, meddai, anfon ei ryfelwyr yn ôl at eu gwragedd a’u tiroedd ym Mhrydain. Yn hytrach rhoddodd iddynt diroedd eang dros y môr, ‘o’r llyn ar ben Mons Jovis’ yn yr Alpau hyd at y lan orllewinol, ac yno yr arosasant:FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum) ↗cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Hanes y Brythoniaid, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829, sy’n adrodd am Brutus a sut y cafodd Prydain ei henw ganddo.
Dyma Frythoniaid Armorica, ac maent yno hyd y dydd heddiw.
Historia Brittonum, pennod 27

Dyna’r hanes ysgrifenedig hynaf am sefydlu Llydaw, ac un Cymreig ydyw. I’r awdur yng Ngwynedd nid dieithriaid oedd y Llydawiaid. Plant y gwŷr a orymdeithiodd allan gyda Macsen oeddynt, Brythoniaid o hyd, yn byw ar y lan bellaf.
Cynan Meiriadog, brenin cyntaf Llydaw#
Enwodd traddodiad Cymru arweinydd y gwŷr hynny. Cynan Meiriadog ydoedd, Cynan fab Eudaf, brawd Elen Luyddog, ymerodres Macsen o Gaernarfon. Ym Mreuddwyd Macsen Wledig, a ysgrifennwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest ond sy’n llawer hŷn ar lafar, daw Cynan a’i frawd Gadeon o Brydain gyda llu bychan pan fu Macsen yn gwarchae ar Rufain am flwyddyn heb ei chymryd. Tra bo’r ddau ymerawdwr wrth eu bwyd ganol dydd, gesyd gwŷr Prydain eu hysgolion wrth y muriau a chymryd y ddinas i Facsen.
Yn wobr rhydd Macsen ei lu iddynt, i ennill pa wlad bynnag a fynnant. Ymladdant ar draws Gâl cyhyd nes i’r gwŷr ifainc yn eu plith fynd yn llwyd. O’r diwedd â Gadeon adref i Brydain gyda’r rhai sy’n dymuno mynd, ac erys Cynan a’r gweddill yn y wlad a enillasant. Y wlad honno, medd y chwedl, yw Llydaw, ac o’r amser hwnnw gelwid ei phobl yn Frythoniaid, ac aeth iaith Ynys Prydain drosodd atynt.
Mae Trioedd Ynys Prydain yn cofio’r un croesi fel un o’r tri llu a aeth allan o Ynys Prydain ac na ddaethant yn ôl: y llu a aeth gydag Elen Luyddog a Chynan ei brawd, ac a arhosodd yn Llydaw. Cadwodd yr hen feirdd enw Cynan yn fyw. Yn Armes Prydein, y broffwydoliaeth fawr yn Llyfr Taliesin, a luniwyd tua 930, rhagfynegir dau arwr a ddaw yn ôl i arwain y Cymry a’u cynghreiriaid a gyrru’r Saeson yn ôl dros y môr: Cynan a Chadwaladr. Mae llawer wedi gweld yn y Cynan hwnnw sylfaenydd Llydaw.
Cadwodd Llydaw ei gof hefyd. Yn nhraddodiad Llydaw ef yw Konan Meriadeg, brenin cyntaf Llydaw, ac olrheiniai dugiaid Llydaw yn yr Oesoedd Canol eu llinach yn ôl ato. Yn eglwys gadeiriol Kastell-Paol dangosir arch garreg o hyd fel ei arch ef.
Sieffre: ‘ail Brydain’#
Tua 1136 adroddodd Sieffre o Fynwy’r hanes yn llawn yn ei Hanes Brenhinoedd Prydain. Yn Sieffre, mae Maximianus yn ennill Armorica ac yn ei rhoi i Gynan Meiriadog, a fu’n ymladd wrth ei ochr, gyda’r geiriau hyn:FfynhonnellHistories of the Kings of Britain, by Geoffrey of Monmouth ↗cyfieithiad Saesneg Sebastian Evans, J. M. Dent, 1904 (Saesneg)Hanes Brenhinoedd Prydain gan Sieffre, tua 1136, yn y cyfieithiad a ddyfynnir yma. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
Yn y deyrnas hon y’th wnaf yn Frenin, a hi a fydd ail Brydain.
Sieffre o Fynwy, Hanes Brenhinoedd Prydain, llyfr V, pennod 12
Medd Sieffre fod Cynan am i’w bobl aros yn Frythoniaid. ‘Rhag iddynt gymysgu â’r Galiaid’, anfonodd i Brydain am wragedd i’w wŷr, at Dionotus, brenin Cernyw, yr addawyd ei ferch Ursula i Gynan ei hun. Ymgasglodd un fil ar ddeg o ferched teuluoedd bonheddig a thrigain mil yn rhagor a hwylio o Brydain. Yn hanes Sieffre chwalodd storm y llynges, a daeth Ursula a’i chymdeithion i’w diwedd ar afon Rhein, lle’u hanrhydeddir fel un fil ar ddeg o forynion Köln. Drwy Sieffre aeth hanes Cynan ac Ursula ar draws Ewrop.
Beth bynnag am y manylion, mae calon y stori yr un fath yn yr Historia, y Breuddwyd, y Trioedd a Sieffre: y Brythoniaid a sefydlodd Llydaw, ac o’r ynys hon y daeth ei phobl. Mae haneswyr Llydaw wedi cytuno â hynny cyhyd ag y bu haneswyr yn Llydaw. Mae haneswyr Llydaw, a’r ysgolhaig mawr Léon Fleuriot yn eu plith, wedi dal i’r ymsefydlu ddechrau’n gynnar, ym mlynyddoedd olaf rheolaeth Rhufain.
Esgob y Brythoniaid, 461#
Gŵr eglwysig yw’r Brython cyntaf yn Armorica yr ysgrifennwyd ei enw yn ei oes ei hun. Yn 461 cyfarfu wyth esgob yn Tours ar afon Loire. Llofnododd yr olaf ohonynt i osod ei enw wrth benderfyniadau’r cyngor ei hun yn Mansuetus, episcopus Britannorum: Mansuetus, esgob y Brythoniaid. Lai na phedwar ugain mlynedd ar ôl Macsen, roedd pobl yng Ngâl a adwaenid yn syml fel ‘y Brythoniaid’, a chanddynt eu hesgob eu hunain.FfynhonnellCouncil of Tours ↗Wikipedia, o weithredoedd y cyngor (Saesneg)Yr olaf o’r wyth esgob i lofnodi canonau 461 oedd Mansuetus, episcopus Britannorum, esgob y Brythoniaid.
Riothamus, brenin y Brythoniaid#
Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach croesodd brenin y Brythoniaid y môr gyda byddin. Ar ddiwedd y 460au roedd yr ymerawdwr yn y Gorllewin, Anthemius, yn ymladd dros yr hyn oedd ar ôl o Âl Rufeinig yn erbyn Euric, brenin y Fisigothiaid, a galwodd ar y Brythoniaid am gymorth. Mae Jordanes, a ysgrifennodd hanes y Gothiaid tua 551, yn adrodd yr hyn a ddigwyddodd:FfynhonnellThe Origin and Deeds of the Goths (Getica), by Jordanes, sections 237–238 ↗cyfieithiad Saesneg Charles C. Mierow, 1915 (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 551: daeth Riotimus, brenin y Brythoniaid, â deuddeng mil o wŷr ar hyd y Cefnfor i gynorthwyo’r ymerawdwr Anthemius yn erbyn Euric.
Daeth eu Brenin Riotimus gyda deuddeng mil o wŷr i wlad y Bituriges ar hyd y Cefnfor.
Jordanes, Tarddiad a Gweithredoedd y Gothiaid, 237
Daeth Riothamus â’i lu dros y môr ac i galon Gâl, i’r wlad o gwmpas Bourges, ymhell o unrhyw lan Frythonig. Gorymdeithiodd Euric yn ei erbyn â byddin fawr, ac ar ôl ymladd hir, medd Jordanes, trechodd y Brythoniaid cyn i’r Rhufeiniaid allu ymuno â hwy. Cofiai Gregori o Tours i lawer o Frythoniaid syrthio ym mhentref Déols. Enciliodd Riothamus gyda’r gwŷr a oedd ganddo ar ôl at y Bwrgwyniaid, a oedd yn gynghreiriaid i Rufain bryd hynny.

Gwyddom fod Riothamus yn frenin a gynhaliai lys ac y gellid ysgrifennu ato, am fod llythyr ato wedi goroesi. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris, y bardd ac esgob Clermont, ato, ‘Sidonius at ei gyfaill Riothamus’, i ofyn iddo wrando achos gŵr distadl o’r ardal a’i farnu’n deg. Roedd brenin y Brythoniaid yn eistedd mewn barn yng Ngâl, a llenor Rhufeinig mwyaf yr oes yn ysgrifennu ato fel un gŵr o fri at un arall.FfynhonnellRiothamus ↗Wikipedia, gyda thestunau Jordanes, Sidonius Apollinaris (Llythyrau III.9) a Gregori o Tours (Hanesion II.18) (Saesneg)Llythyr Sidonius at Riothamus, y deuddeng mil o wŷr, a’r Brythoniaid a yrrwyd o Bourges a llawer wedi’u lladd yn Déols. Ei enw, ym Mrythoneg yr oes, oedd Rigotamos: y brenin mwyaf, y brenhinolaf.
Y croesi mawr#
Yna daeth y blynyddoedd yr ysgrifennodd Gildas amdanynt â dagrau. Wedi i’r Rhufeiniaid fynd, cododd y Saeson, a ddygwyd i mewn yn filwyr, yn erbyn y Brythoniaid a llosgi eu ffordd ar draws dwyrain yr ynys. Mae Gildas yn adrodd beth a ddaeth o’r bobl. Lladdwyd rhai, daliwyd rhai; daliodd rhai eu tir yn y mynyddoedd, y fforestydd a chlogwyni’r môr ac aros yn eu gwlad eu hunain; ac aeth rhai dros y môr:FfynhonnellOn the Ruin of Britain (De Excidio Britanniae), by Gildas ↗cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Gildas, disgybl Illtud, yn ysgrifennu yn y chweched ganrif: pennod 14 am y gwŷr a aeth gyda Maximus ac na ddaethant yn ôl, pennod 25 am y Brythoniaid a hwyliodd dros y moroedd.
Aeth eraill dros y moroedd gyda galarnad uchel yn lle llais anogaeth. ‘Rhoddaist ni fel defaid i’w lladd, ac ymhlith y cenhedloedd y’n gwasgeraist.’
Gildas, Dinistr Prydain, pennod 25
O’r pedwerydd salm a deugain y daw’r adnod a ganent dan eu hwyliau. Dyma’r disgrifiad hynaf sydd gennym o’r croesi, a’i ysgrifennu gan ŵr a adwaenai’r bobl a’i gwnaeth. Ond ni chyrhaeddodd y rhai a’i canodd fel cardotwyr. Daethant yn gymunedau cyfan, gyda’u brenhinoedd, eu boneddigion a’u hoffeiriaid, a chymryd tir gorllewin Armorica a’i wneud yn eiddo iddynt. Dros y can mlynedd nesaf daeth cymaint nes, erbyn amser Gregori o Tours ar ddiwedd y chweched ganrif, fod y Ffranciaid wedi peidio â galw’r orynys yn Armorica. Britannia y galwent hi, a’i phobl yn Britanni.
Daethant ag enwau cartref gyda hwy. Domnonée oedd enw’r deyrnas yng ngogledd yr orynys, ar ôl Dumnonia, Dyfnaint a Chernyw, a adawsai llawer o’i hymsefydlwyr. Cornouaille oedd y deyrnas yn y de-orllewin, ar ôl Cernyw ei hun, Kernev yn Llydaweg, Kernow yn Gernyweg. Hwyliodd yr ymsefydlwyr o Gymru, o Ddyfed, Glywysing a Gwent, ar hyd ffordd Cernyw, ac ymsefydlodd y ddwy bobl ochr yn ochr. Credir mai o gaer un o lengoedd Rhufain y cafodd Léon yn y gogledd-orllewin ei henw. Ac yn y de-ddwyrain, o gwmpas Gwened, gwlad y Veneti, ymladdodd y brenin Llydewig Waroch mor galed yn erbyn y Ffranciaid nes enwi’r wlad ar ei ôl: Bro Waroc, gwlad Waroch.
Map: o Gymru i Lydaw
Lleoedd yr hanes: lle hyfforddwyd y saint yng Nghymru, y ffordd a gymerasant drwy Gernyw, a’r eglwysi a’r dinasoedd a sefydlwyd ganddynt yn Llydaw. Tapiwch rif i ddarllen amdano.
Arfordiroedd: Natural Earth (parth cyhoeddus).
- Segontium, Caernarfon
Caer Elen ym Mreuddwyd Macsen, cartref Elen a’i brawd Cynan Meiriadog, brenin cyntaf Llydaw.Segontium, Caernarfon
- Ynysoedd Tudwal
Yr ynysoedd ger Abersoch lle bu Tudwal yn byw cyn croesi i sefydlu Landreger.Ynysoedd Tudwal
- Tywyn
Sefydlwyd gan Gadfan, a ddaeth o Lydaw gyda’i gymdeithion, yn ôl traddodiad Cymru.Tywyn
- Llanbadarn Fawr
Eglwys Padarn. Fe’i hanrhydeddir yng Ngwened fel un o saith sant sylfaen Llydaw.Llanbadarn Fawr
- Llandyfriog
Eglwys Briog ger Teifi. Medd ei Fuchedd Lydewig iddo gael ei eni yng Ngheredigion.Llandyfriog
- Llandeilo Fawr
Eglwys Teilo. Aeth â’i bobl at Samson yn Dol pan drawodd y fad felen.Llandeilo Fawr
- Ynys Bŷr
Bu Samson yn abad yma cyn hwylio am Gernyw a Llydaw.Ynys Bŷr
- Llanilltud Fawr
Ysgol Illtud, lle hyfforddwyd Samson, Pol Aurelian a Gildas.Llanilltud Fawr
- Llancarfan
Ysgol Cadog, lle dysgwyd Malo yn ôl traddodiad Llydaw.Llancarfan
- Lannwedhenek, Cernyw
Eglwys Pedrog. Glaniai’r saint o Gymru ar arfordir gogleddol Cernyw a’i chroesi ar eu ffordd tua’r de.Lannwedhenek, Cernyw
- Golant, Cernyw
Sefydlodd Samson eglwys yng Nghernyw ar ei ffordd i Lydaw; mae Golant ar afon Fowey yn ei anrhydeddu o hyd.Golant, Cernyw
- Lampaul, Eusa
Mynachlog gyntaf Pol Aurelian, ar yr ynys olaf cyn y cefnfor.Lampaul, Eusa
- Lanildut
Llan Ildut: Illtud o Lanilltud Fawr, wrth Aber Ildut.Lanildut
- Kastell-Paol
Dinas Pol Aurelian, a’r arch garreg y dywedir mai arch Cynan Meiriadog ydyw.Kastell-Paol
- Landreger
Mynachlog ac eglwys gadeiriol Tudwal.Landreger
- Sant-Brieg
Y ddinas a dyfodd o gwmpas mynachlog Briog.Sant-Brieg
- Sant-Maloù
Y porthladd caerog a enwyd ar ôl Malo, a ddaeth o Went.Sant-Maloù
- Dol
Mynachlog ac eglwys gadeiriol Samson, lle bu Teilo’n aros saith mlynedd a saith mis.Dol
- Landevenneg
Abaty Gwenole, mab Fracan o Brydain, lle’r ysgrifennwyd Bucheddau’r saint.Landevenneg
- Landeleau
Llan Teilo, Teliau i’r Llydawiaid.Landeleau
- Kemper
Eglwys gadeiriol Corentin, yn Cornouaille, Cernyw Llydaw.
- Saint-Cado
Ynys lanw fechan Cadog o Lancarfan, Sant Cado i’r Llydawiaid.Saint-Cado
- Gwened
Esgobaeth Padarn, ym Mro Waroc, gwlad y Brenin Waroch.Gwened
- Saint-Gildas-de-Rhuys
Lle sefydlodd Gildas, disgybl Illtud, ei fynachlog a diweddu ei ddyddiau.Saint-Gildas-de-Rhuys
Y saint yn hwylio#
Gyda’r bobl daeth y saint, ac o Gymru y daeth y rhan fwyaf ohonynt. Fe’u hyfforddwyd yn ysgolion mawr y de, yn Llanilltud Fawr dan Illtud, yn Llancarfan dan Gadog, ar Ynys Bŷr, a chariasant y ddysg honno dros y môr. Mae Llydaw wedi cofio erioed mai Brythoniaid a sefydlodd ei heglwys, ac mae’n eu hanrhydeddu wrth eu henwau mewn cannoedd o blwyfi hyd heddiw.

Y mwyaf ohonynt oedd Samson. Mae ei Fuchedd, y Fuchedd hynaf o unrhyw sant o Brydain, a ysgrifennwyd o fewn canrif neu ddwy i’w farw, yn adrodd mai Amon o Ddyfed oedd ei dad ac Anna o Went ei fam. Yn fachgen fe’i rhoddwyd i Illtud yn Llanilltud Fawr, a thyfodd yn ddysgedicaf o ddisgyblion Illtud. Fe’i gwnaed yn abad y fynachlog ar Ynys Bŷr, ger Dinbych-y-pysgod, cyn iddo gychwyn am Gernyw, lle sefydlodd eglwys ac y cofir amdano o hyd. O Gernyw croesodd i Armorica a sefydlu mynachlog Dol, a ddaeth yn un o esgobaethau mawr Llydaw.FfynhonnellSamson of Dol ↗Wikipedia, o Fuchedd Samson (a ysgrifennwyd rhwng tua 610 ac 820) (Saesneg)Ei rieni, Amon o Ddyfed ac Anna o Went, ysgol Illtud, abadaeth Ynys Bŷr, Cernyw, Dol, ei ble at Childebert dros Iudual, a’r cyngor ym Mharis.
Roedd Samson yn ŵr materion y byd yn ogystal â gweddi. Medd ei Fuchedd iddo fynd i lys Childebert, brenin y Ffranciaid, ym Mharis ar ran Iudual, etifedd cyfreithlon Domnonée, a yrrwyd allan, ac iddo ennill cymorth y brenin iddo. Ac mae prawf o’r oes ei hun ei fod yn esgob o fri yng Ngâl: mae enw Samson, esgob, ymhlith y rhai a lofnododd benderfyniadau cyngor eglwysig a gynhaliwyd ym Mharis rywbryd rhwng 556 a 573. Roedd bachgen o Ddyfed, a hyfforddwyd gan Illtud yn Llanilltud Fawr, yn eistedd ymhlith esgobion y Ffranciaid.

Disgybl arall i Illtud oedd Pol Aurelian, Paol i’r Llydawiaid. Medd Wrmonoc, mynach o Landevenneg a ysgrifennodd ei Fuchedd yn 884, mai ym Mhenychen ym Morgannwg yr oedd cartref ei dad. Hwyliodd Pol i orllewin pellaf Armorica a sefydlu mynachlog yn Lampaul ar Eusa, yr ynys olaf cyn y cefnfor, ac yna un arall ar ynys Batz, ac eglwys mewn hen gaer Rufeinig ar y tir mawr. Gelwir y dref a dyfodd o’i chwmpas ar ei ôl hyd heddiw: Kastell-Paol, castell Pol.

Bu Tudwal yn byw yn gyntaf ar y ddwy ynys ger Abersoch sy’n dwyn ei enw o hyd, Ynysoedd Tudwal, cyn croesi i Lydaw, lle gelwir ef gan y Llydawiaid yn Tugdual a Pabu, y tad. Sefydlodd y fynachlog a ddaeth yn Landreger, ac mae ei heglwys gadeiriol, Sant Tudwal, yn sefyll uwchben yr afon o hyd. Ganwyd Briog, medd ei Fuchedd Lydewig, yng Ngheredigion a’i hyfforddi dan Garmon. Yng Nghymru cofir amdano yn Llandyfriog ger Teifi; yn Llydaw sefydlodd y fynachlog a dyfodd yn ddinas Sant-Brieg. Ganwyd Malo, yn ôl traddodiad Llydaw, yng Ngwent a’i ddysgu yn Llancarfan, a chroesodd y môr i Aleth, lle mae porthladd caerog Sant-Maloù yn dwyn ei enw.

Diweddodd Gildas ei hun, y gŵr a ysgrifennodd am y Brythoniaid yn hwylio ymaith mewn tristwch, ei ddyddiau yn eu plith. Yn ddisgybl i Illtud fel Samson a Phol, sefydlodd fynachlog Rhuys ar wlff Morbihan, ac mae ei eglwys yn Saint-Gildas-de-Rhuys yn sefyll yno o hyd. Anrhydeddir Cadog o Lancarfan yn Llydaw fel Sant Cado, ac ef biau ynys lanw fechan Saint-Cado yn afon Étel. Anrhydeddir Illtud, athro pob un ohonynt, hefyd: yn Lanildut, ar arfordir Léon, ystyr enw’r pentref yw llan Ildut, a’r afon wrth ei ymyl yw Aber Ildut.
Pan drawodd y fad felen Gymru yn y 540au, arweiniodd Teilo, cyfaill Dewi, ei bobl dros y môr at Samson yn Dol. Medd Llyfr Llandaf iddo aros yno saith mlynedd a saith mis, ac iddo ef a Samson blannu perllan gyda’i gilydd, a gofiwyd fel llwyni Teilo a Samson. Wedi i’r pla gilio, daeth adref i Landeilo Fawr. Nid anghofiodd Llydaw ef erioed: mae pentrefi Landeleau a Saint-Thélo’n dwyn ei enw.
Cymru a Llydaw, y ddwy ffordd#
Nid i un cyfeiriad yn unig yr âi’r fordaith. Hwyliodd rhai o’r teuluoedd a anwyd yn Llydaw yn ôl. Yn ôl traddodiad Cymru daeth Cadfan, sylfaenydd Tywyn a’r fynachlog ar Ynys Enlli, o Lydaw gyda mintai o gymdeithion, ac oddi yno hefyd y daeth Padarn o Lanbadarn. Ganwyd Gwenole, sylfaenydd abaty mawr Landevenneg, yn Llydaw i Fracan, Brython a groesodd o Ddumnonia gyda’i wraig Gwen a’u meibion. Mae traddodiad Cymru’n cofio’r un Gwen, Gwen Teirbron, fel mam Cadfan. Un teulu, ar ddwy lan yr un môr.

Daeth Landevenneg yn dŷ dysg mawr Llydaw. Ysgrifennodd ei mynaich Fucheddau’r saint a ddaeth o Brydain, a chopïo’r Efengylau mewn llyfr sydd wedi goroesi. Yno yr ysgrifennodd Wrmonoc ei Fuchedd Pol Aurelian, a Wrdisten ei Fuchedd Gwenole: llyfrau Lladin gan Lydawiaid, yn adrodd yn falch sut y sefydlwyd eu heglwys gan saint Cymru.
Y Saith Sant a’r Tro Breizh#
Mae Llydaw’n cyfrif saith sant sylfaen, un i bob un o’i saith hen esgobaeth: Samson yn Dol, Malo yn Sant-Maloù, Briog yn Sant-Brieg, Tudwal yn Landreger, Pol Aurelian yn Kastell-Paol, Corentin yn Kemper a Phadarn yng Ngwened. Yn ôl traddodiad Llydaw daeth y rhan fwyaf o’r saith o Brydain, a chofir am bump ohonynt, Samson, Pol Aurelian, Tudwal, Briog a Malo, fel gwŷr o Gymru neu ddisgyblion ei hysgolion.

Yn yr Oesoedd Canol disgwylid i bob Llydawr gerdded y Tro Breizh, taith o gwmpas Llydaw, o fedd un sant sylfaen i’r nesaf, o amgylch y saith eglwys gadeiriol: taith o tua chwe chan cilometr. Dywedid y byddai’n rhaid i unrhyw un na’i gwnâi yn ystod ei oes ei gwneud wedi marw, gan symud hyd un arch bob saith mlynedd. Ailgychwynnwyd y bererindod yn 1994, a phob haf mae pererinion yn cychwyn eto ar ffordd y saint o Gymru.

Yr un geiriau#
Daeth yr ymsefydlwyr â’u hiaith gyda hwy, ac yn Llydaw bu fyw. Roedd Hen Lydaweg, Hen Gernyweg a Hen Gymraeg mor agos yn yr wythfed a’r nawfed ganrif nes eu bod mewn gwirionedd yn un iaith, lleferydd y Brythoniaid, gydag acenion gwahanol ar y ddwy lan. Hyd heddiw mae siaradwr Cymraeg yn Llydaw’n gweld cartref ar bob arwyddbost. Lan yw llan yn Llydaw: Landevenneg, Lannuon, Lanildut. Plou yw plwyf: Plougastell, Plougerne, Plouzane. Tre yw tref, ker yw caer, penn yw pen, ac aber yw aber yn y ddwy iaith.

| Cymraeg | Brezhoneg |
|---|---|
| tad, mam | tad, mamm |
| tŷ, tân | ti, tan |
| ci, ceffyl | ki, kezeg (ceffylau) |
| bara, gwin, llaeth | bara, gwin, laezh |
| dŵr, môr | dour, mor |
| du, gwyn | du, gwenn |
| haul, nos, mis | heol, noz, miz |
| un, dau, tri, pedwar, pump | unan, daou, tri, pevar, pemp |
Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r ugeinfed cafodd gwerthwyr winwns Roscoff, y Sioni Winwns, a fu’n dod i werthu eu winwns o ddrws i ddrws yng Nghymru ers y 1820au, y gallent siarad â’r ffermwyr a gwragedd y glowyr yn eu hiaith eu hunain, fwy neu lai. Chwiorydd yw’r Llydaweg, y Gymraeg a’r Gernyweg. Daeth yr enw ‘Celtaidd’ ar y teulu hwnnw o ieithoedd yn llawer diweddarach, gan Edward Lhuyd o Rydychen yn 1707; Brythoniaid fu’r rhai a’u siaradai erioed yn eu golwg eu hunain.
Harri Tudur yn Llydaw#
Fil o flynyddoedd ar ôl y saint, talodd Llydaw’r ddyled yn ôl. Yn 1471, wedi gorchfygiad y Lancastriaid yn Tewkesbury, hwyliodd Siasbar Tudur a’i nai pedair ar ddeg oed, Harri, o Ddinbych-y-pysgod am Ffrainc, a gyrrodd storm hwy ar arfordir Llydaw. Rhoddodd Dug Frañsez II o Lydaw loches iddynt. Tyfodd Harri Tudur yn ddyn yn Llydaw, ac am dair blynedd ar ddeg cadwodd y dug ef yn ddiogel rhag y rhai a fynnai ei farw. Pan hwyliodd am adref yn 1485 i lanio ym Mae Mill yn Sir Benfro dan y ddraig goch, roedd wedi tyfu i fyny ymhlith disgynyddion gwŷr Macsen a phobl y saint.
Ailgodi’r bont#
Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg daeth y ddwy bobl o hyd i’w gilydd eto. Dysgodd Thomas Price, Carnhuanawc, ficer Cwm-du ger Crucywel, Lydaweg, helpu Jean-François Le Gonidec gyda’i gyfieithiad o’r Testament Newydd i’r Llydaweg, ac yn 1827 perswadio’r Beibl Gymdeithas i dalu am ei argraffu. Daeth â’r ysgolhaig mawr o Lydaw, Théodore Hersart de la Villemarqué, Kervarker, i eisteddfodau’r Fenni. Yn 1897 ysgrifennodd y bardd o Lydaw, Taldir, François Jaffrennou, eiriau Llydaweg ar dôn Hen Wlad Fy Nhadau, y dôn a luniodd James James o Bontypridd ar gyfer geiriau ei dad, Evan. Yn 1903 cymerodd Llydaw hi’n anthem genedlaethol iddi ei hun: Bro Gozh ma Zadoù, Hen Wlad fy Nhadau.
Yn 1899 daeth mintai o ugain o Lydawiaid i’r Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaerdydd a’u derbyn i Orsedd Beirdd Ynys Prydain, yr Orsedd a sefydlodd Iolo Morganwg ar Fryn y Briallu yn 1792. Aethant adref a sefydlu Gorsedd eu hunain, a gynhaliodd ei chynulliad cyntaf yn Gwengamp ar 1 Medi 1900, gydag Archdderwydd Cymru’n ben arni. Mae’n cyfarfod o hyd.
A phan aeth y Llydawiaid ati i achub eu hiaith fel yr achubodd y Cymry eu hiaith hwy, gwnaethant hynny yn yr un modd. Yn 1977 agorodd yr ysgol Diwan gyntaf, yn dysgu plant drwy’r Llydaweg, fel y dysgodd yr ysgol Gymraeg gyntaf yn Aberystwyth drwy’r Gymraeg yn 1939. Mae trefi ledled Cymru wedi’u gefeillio â threfi yn Llydaw, ac mae’r ddraig goch a baner ddu a gwyn Llydaw yn chwifio ochr yn ochr ym mhob cynulliad o bobloedd y môr gorllewinol.
Dwy lan, un bobl#
Ysgrifennodd Gildas am y Brythoniaid a hwyliodd ymaith yn canu salm o dristwch. Ni allai wybod beth a godent. Rhoesant ei henw i wlad gyfan, fel bod pob map yn y byd yn ei galw o hyd yn wlad y Brythoniaid. Rhoesant ei brenhinoedd iddi, o Gynan hyd y dugiaid a olrheiniai eu llinach ato. Sefydlodd eu saint, o Lanilltud Fawr a Llancarfan ac Ynys Bŷr, ei heglwysi cadeiriol, ac mae eu hiaith yn cael ei siarad yn ei phentrefi o hyd, chwaer ein hiaith ni. Pan gân Dafydd Iwan am Facsen yn gadael Cymru yn 383, mae’r gân yn perthyn i Lydaw hefyd. Dros y dŵr mae ail Brydain, ac mae hi yno o hyd.
Macsen Wledig: yr ymerawdwr o Brydain a geni Cymru → Breuddwyd Macsen Wledig, y chwedl ei hun → Cynan Meiriadog, brenin cyntaf Llydaw → Riothamus, brenin y Brythoniaid → Seintiau Cymru dros y môr → Samson o Dol → Gwenole o Landevenneg → Dyfodiad Cristnogaeth i Brydain → Brythoniaid, nid Celtiaid: sut y rhoddodd Edward Lhuyd enw newydd inni → Sut y goroesodd y Gymraeg → Harri Tudur, a dyfodd yn Llydaw →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 15 munMacsen Wledig: yr ymerawdwr o Brydain a geni Cymru
Yn 383 gwnaeth milwyr Prydain eu cadfridog yn ymerawdwr Rhufain. Rheolodd y Gorllewin am bum mlynedd, ac nid yw Cymru erioed wedi gollwng gafael arno. Gwnaeth traddodiad Cymru Facsen yn ŵr i Elen o Gaernarfon, yn dad llinachau brenhinol, yn sylfaenydd Llydaw, ac yn ŵr y mae stori cenedl y Cymry’n dechrau gydag ef.
Erthygl · 11 munPadrig Sant, y Brython o Gymru
Brython oedd nawddsant Iwerddon, mab i ddiacon a gipiwyd o’i gartref gan ysbeilwyr o Iwerddon yn un ar bymtheg oed. Mae traddodiad Cymru yn dal mai yng Nghymru yr oedd ei gartref, ym Manwen ym mlaen cwm Dulais. Ei eiriau ei hun, hawliau Cymru, a’r lleill.
Erthygl · 9 munBrythoniaid, nid Celtiaid: sut y cawsom enw newydd gan Edward Lhuyd
Am ddwy fil o flynyddoedd galwodd pobl yr ynys hon eu hunain yn Frythoniaid ac yn Gymry. O lyfr ysgolhaig yn Rhydychen yn 1707 y daeth y gair ‘Celtaidd’, ac enw ar ieithoedd ydoedd, nid ar bobl.
Yr oes · 410 – 800Oes y Seintiau
Ar ôl Rhufain: teyrnasoedd newydd, seintiau crwydrol, y cerddi Cymraeg cyntaf a geni cenedl.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf