

Erthygl
Sut y goroesodd y Gymraeg
Fe’i gwaharddwyd o’r llysoedd, ei churo o blant ysgol a’i diystyru gan arolygwyr y llywodraeth, ond mae mwy na hanner miliwn yn dal i siarad Cymraeg. Sut?
Llun: Wyneb-ddalen addurnedig Beibl William Morgan, Y Beibl Cyssegr-lan, a argraffwyd yn 1588 · William Morgan (1545-1604), CC0 · Wikimedia Commons
Mae’r Gymraeg yn un o ieithoedd byw hynaf Ewrop. Tyfodd o’r Frythoneg, iaith y Brythoniaid, a siaredid ar draws y rhan fwyaf o Brydain cyn dyfod y Rhufeiniaid, ac erbyn y chweched ganrif roedd yn iaith ar wahân. O’r cyfnod hwnnw y daw’r cerddi a gysylltir ag Aneirin a Thaliesin, sy’n rhoi i’r Gymraeg un o’r traddodiadau llenyddol di-dor hwyaf ar y cyfandir.
Chwaer i’r Lladin#
Efallai fod y Gymraeg yn perthyn yn nes i’r Lladin nag i unrhyw un arall o ieithoedd mawr Ewrop. Mae llawer o ysgolheigion yn dal mai un iaith oedd iaith y Brythoniaid ac ieithoedd yr Eidal ar un adeg, cyn iddynt ymrannu: aeth un gangen yn Lladin, a’r llall yn Gymraeg. Yn ôl y farn hon, chwiorydd yw’r Gymraeg a’r Lladin.
Yn y gramadeg y mae’r dystiolaeth, lle mae ieithoedd yn newid arafaf. Mae’r Lladin yn ffurfio’r radd eithaf ag -issimus; mae’r Gymraeg yn gwneud hynny ag -af, -haf gynt, a daw’r ddau o’r un hen derfyniad, -isamos. Mae gan y Lladin ffurf oddefol yn -r, amatur, ‘cerir’; felly’r Gymraeg, cerir. Roedd y ddwy unwaith yn dangos y genidol ar enw â’r un -i hir, ac yn llunio’r modd dibynnol yn yr un ffordd. Newidiodd y ddwy hefyd yr hen air am bump, penkwe, yn yr un modd anarferol yn kwenkwe, a roddodd quinque yn Lladin a pump yn Gymraeg.
Yna dyna’r geiriau sy’n gefndryd o’u geni, nid yn fenthyciadau: tri a tres, cant a centum, môr a mare, tir a terra, rhi a rex, gwir a verus, hen a senex, enw a nomen, ci a canis, tarw a taurus. Mae rhai ysgolheigion yn esbonio’r tebygrwydd drwy i’r ddwy bobl fyw’n gymdogion am oes hir. Y naill ffordd neu’r llall, pan ddaeth y llengoedd, cyfarfu’r Brythoniaid ag iaith a oedd eisoes yn deulu. Cymerasant gannoedd yn rhagor o eiriau ohoni, pont, ffenestr, llyfr, eglwys, ysgol, a chadw eu hiaith eu hunain.
Iaith heb wladwriaeth#
Am ganrifoedd y Gymraeg oedd iaith y gyfraith, barddoniaeth a llysoedd y tywysogion. Newidiodd hynny gyda’r Deddfau Uno yn 1536 a 1543, a ddatganodd mai Saesneg yn unig a ddefnyddid yn y llysoedd ac na châi neb a ddefnyddiai’r Gymraeg ddal swydd gyhoeddus. Trodd y boneddigion, â’u bryd ar yrfa, at y Saesneg. Roedd iaith naw o bob deg o’r bobl wedi colli ei lle mewn llywodraeth.
Achubwyd gan lyfr#
Crefydd a’i hachubodd. Roedd llywodraeth Elisabeth I am i Gymru fod yn Brotestannaidd, a’r ffordd gyflymaf oedd rhoi’r ysgrythur i’r bobl mewn iaith a ddeallent. Rhoddodd Beibl William Morgan yn 1588 ffurf ysgrifenedig safonol ac urddasol i’r Gymraeg ar yr union adeg y gallasai chwalu’n dafodieithoedd. Yn y ddeunawfed ganrif dysgodd ysgolion cylchynol Griffith Jones efallai hanner y boblogaeth i’w ddarllen. Daeth Cymru’n un o wledydd mwyaf llythrennog Ewrop, a hynny yn Gymraeg.
Y Llyfrau Gleision a’r Welsh Not#
Yn 1847 disgrifiodd adroddiad y llywodraeth ar addysg yng Nghymru, a luniwyd gan dri chomisiynydd o Saeson di-Gymraeg, yr iaith fel rhwystr i gynnydd moesol a masnachol. Achosodd ‘Brad y Llyfrau Gleision’ ddicter parhaol. Mewn rhai ysgolion gorfodid plentyn a ddaliwyd yn siarad Cymraeg i wisgo darn o bren, y Welsh Not, a chosbid y plentyn olaf i’w wisgo ar ddiwedd y dydd. Ar yr un pryd roedd diwydiant yn denu cannoedd o filoedd o siaradwyr Saesneg i’r maes glo. Yn 1891 roedd ychydig dros hanner pobl Cymru’n siarad Cymraeg; erbyn 1961, chwarter.
Taro’n ôl#
Ym mis Chwefror 1962 traddododd y llenor Saunders Lewis ddarlith radio, Tynged yr Iaith, gan rybuddio y byddai’r Gymraeg wedi marw erbyn yr unfed ganrif ar hugain oni bai fod pobl yn barod i dorri’r gyfraith drosti. Sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith yr haf hwnnw. Peintiodd ei haelodau dros arwyddion ffyrdd uniaith Saesneg, gwrthod talu biliau a mynd i’r carchar. Mynnodd rhieni ysgolion Cymraeg. Yn 1980 bygythiodd Gwynfor Evans ymprydio hyd farwolaeth oni bai fod y llywodraeth yn cadw ei haddewid i sefydlu sianel deledu Gymraeg; dechreuodd S4C ddarlledu yn 1982.
Mae gan y Gymraeg statws swyddogol yng Nghymru er 2011, ac mae tua chwarter y plant bellach yn cael eu haddysg drwyddi. Cyfrifodd cyfrifiad 2021 538,300 o siaradwyr, 17.8 y cant o’r boblogaeth, a tharged Llywodraeth Cymru yw miliwn erbyn 2050. Bu pob darogan am ei thranc yn anghywir. Yng ngeiriau’r gân, ry’n ni yma o hyd.
Yma o Hyd: sut y daeth y Gymraeg yn ôl → Cofiwch Dryweryn: boddi Capel Celyn → Y Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 18 munY Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith, a sut yr ymladdodd Cymru’n ôl
Am bedwar can mlynedd trin y Gymraeg fel rhywbeth i gael gwared arno a wnaeth y rhai a lywodraethai Gymru o Lundain. Caeodd Deddf Seneddol hi allan o’r llysoedd, galwodd adroddiad gan y llywodraeth hi’n ‘anfantais enfawr’, a chrogodd ysgolion flocyn o bren am yddfau plant a’i siaradai. Gwrthododd Cymru ei gollwng.
Erthygl · 16 munYma o Hyd: sut y daeth y Gymraeg yn ôl
Yn 1962 rhybuddiodd Saunders Lewis y byddai’r Gymraeg wedi marw erbyn y ganrif newydd. Yn hytrach, trodd ysgol o saith o blant, mudiad ieuenctid, protest ar bont, ympryd, sianel deledu, cân a chenedl gyfan y llanw. Dyma stori’r frwydr yn ôl.
Erthygl · 9 munBrythoniaid, nid Celtiaid: sut y cawsom enw newydd gan Edward Lhuyd
Am ddwy fil o flynyddoedd galwodd pobl yr ynys hon eu hunain yn Frythoniaid ac yn Gymry. O lyfr ysgolhaig yn Rhydychen yn 1707 y daeth y gair ‘Celtaidd’, ac enw ar ieithoedd ydoedd, nid ar bobl.
Yr oes · 410 – 800Oes y Seintiau
Ar ôl Rhufain: teyrnasoedd newydd, seintiau crwydrol, y cerddi Cymraeg cyntaf a geni cenedl.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf