
Erthygl
Y Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith, a sut yr ymladdodd Cymru’n ôl
Am bedwar can mlynedd trin y Gymraeg fel rhywbeth i gael gwared arno a wnaeth y rhai a lywodraethai Gymru o Lundain. Caeodd Deddf Seneddol hi allan o’r llysoedd, galwodd adroddiad gan y llywodraeth hi’n ‘anfantais enfawr’, a chrogodd ysgolion flocyn o bren am yddfau plant a’i siaradai. Gwrthododd Cymru ei gollwng.
Llun: Aelodau Cymdeithas yr Iaith yn protestio dros y Gymraeg y tu allan i Swyddfa’r Post yn Llangefni, 23 Chwefror 1966 · Geoff Charles, National Library of Wales, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Am bedwar can mlynedd trin y Gymraeg fel rhywbeth i gael gwared arno a wnaeth y rhai a lywodraethai Gymru o Lundain. Caeodd Deddf Seneddol hi allan o’r llysoedd ac o swyddi cyhoeddus. Galwodd adroddiad gan y llywodraeth hi’n rhwystr i gynnydd. Crogodd ysgolion flocyn o bren am yddfau’r plant a’i siaradai. Ac eto, heddiw, siaredir Cymraeg yng nghartrefi, ysgolion, llysoedd a Senedd Cymru, ac mae’n iaith swyddogol y wlad. Dyma hanes sut y ceisiwyd difa ein hiaith, a sut y gwrthododd pobl Cymru ei gollwng.
| 1536 | Deddf Uno Harri VIII yn gwahardd unrhyw un sy’n defnyddio’r Gymraeg rhag dal swydd gyhoeddus oni bai ei fod yn defnyddio’r Saesneg |
|---|---|
| 1847 | Y Llyfrau Gleision yn galw’r Gymraeg yn ‘anfantais enfawr i Gymru’ |
| Tua 1800 hyd 1900 | Y Welsh Not yn cael ei grogi am yddfau plant yn yr ysgolion |
| 1870 | Y Ddeddf Addysg yn dod ag ysgol uniaith Saesneg o fewn cyrraedd pob plentyn |
| 1885 | Dan Isaac Davies a’i gyfeillion yn sefydlu cymdeithas i ddod â’r Gymraeg i’r ysgolion |
| 1922 | Ifan ab Owen Edwards yn sefydlu Urdd Gobaith Cymru |
| 1942 | Deddf Llysoedd Cymru yn dileu cymal llysoedd uniaith Saesneg Harri VIII |
| 1962 | Saunders Lewis yn darlledu Tynged yr Iaith, a geni Cymdeithas yr Iaith |
| 1967 | Deddf yr Iaith Gymraeg yn rhoi ‘dilysrwydd cyfartal’ i’r Gymraeg |
| 1982 | S4C ar yr awyr, wedi adduned Gwynfor Evans i ymprydio |
| 1993 | Deddf yr Iaith Gymraeg: y Gymraeg a’r Saesneg yn gyfartal, a diddymu Deddf Harri VIII o’r diwedd |
| 2011 | Mesur y Gymraeg: ‘Mae statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru’ |
Iaith gyntaf Prydain#
Y Gymraeg oedd yma gyntaf. Tyfodd o’r Frythoneg, iaith y Brythoniaid, a siaredid ar draws yr ynys hon ymhell cyn i’r Saesneg ddod dros Fôr y Gogledd. Canodd Aneirin a Thaliesin ynddi yn y chweched ganrif. Pan gasglodd Hywel Dda gyfreithiau Cymru yn Hendy-gwyn yn y ddegfed ganrif, yn Gymraeg y cofnodwyd cyfraith y wlad. Ynddi y cynhaliai’r tywysogion eu llysoedd, ynddi y canai’r beirdd eu clod, ac ynddi yr ysgrifennai’r mynaich gronicl y genedl. Am fil o flynyddoedd hi oedd iaith pobl gyfan, o neuadd y tywysog i fwthyn y bugail.
1536: ‘diwreiddio’n llwyr’#
Pan gipiodd Harri Tudur, Cymro, y goron ar faes Bosworth yn 1485, credai llawer yng Nghymru fod eu dydd wedi dod. Roedd gan ei fab, Harri VIII, gynlluniau eraill. Yn 1536 pasiodd y Senedd y Ddeddf a alwyd yn ddiweddarach yn Ddeddf Uno, a unodd Gymru â Lloegr yn y gyfraith. Nid oedd ei geiriau agoriadol yn cuddio barn Llundain am y Gymraeg. Roedd pobl Cymru, meddai,
yn arfer, ac yn arfer beunydd, iaith nad yw’n debyg nac yn gydnaws â’r famiaith naturiol a ddefnyddir yn y deyrnas hon.
Deddf Cyfreithiau yng Nghymru (27 Harri VIII, p. 26), y rhaglith, fel y’i dyfynnir gan Ymddiriedolaeth Hanes y Senedd (cyfieithiad)
Bwriad y Brenin, meddai’r Ddeddf wedyn, oedd ‘diwreiddio’n llwyr’ (utterly to extirp) bob un o’r ‘arferion a’r defodau sinistr’ a osodai Gymru ar wahân. Yna daeth y cymal iaith. Roedd pob llys yng Nghymru i’w gynnal yn Saesneg, ac:
ni chaiff unrhyw berson neu bersonau sy’n defnyddio’r iaith Gymraeg ddal na mwynhau unrhyw fath o swydd na thâl o fewn teyrnas Lloegr, Cymru, nac arglwyddiaethau eraill y Brenin, dan gosb o golli’r swyddi a’r taliadau hynny, oni bai ei fod ef neu hwy’n defnyddio ac yn arfer yr iaith Saesneg.
Deddf Cyfreithiau yng Nghymru (27 Harri VIII, p. 26), y cymal iaith (cyfieithiad)
Ar un ergyd, caewyd iaith naw o bob deg o bobl Cymru allan o’r llysoedd ac allan o swyddi cyhoeddus yn ei gwlad ei hun.FfynhonnellSt David’s Day: Parliament and the Welsh Language (Part One) ↗Ymddiriedolaeth Hanes y Senedd, 1 Mawrth 2018 (Saesneg)Dywedai Deddf 1536 fod y Cymry’n arfer “iaith nad yw’n debyg nac yn gydnaws â’r famiaith naturiol”, gosododd y Saesneg yn y llysoedd a gwahardd y rhai a siaradai Gymraeg yn unig rhag swyddi cyhoeddus. Safai ffermwr o Lŷn neu Geredigion yn y llys tra dadleuid ei achos mewn iaith nad oedd yn ei deall. Dechreuodd y boneddigion, a chwenychai swyddi a grym, siarad Saesneg ac anfon eu meibion i ysgolion yn Lloegr. Collodd y beirdd, a fu’n byw am ganrifoedd ar groeso’r plastai hynny, eu noddwyr fesul tipyn. Ni waharddodd y Ddeddf neb rhag siarad Cymraeg ar yr aelwyd. Gwnaeth rywbeth mwy parhaol: gwnaeth y Gymraeg yn iaith y llywodraethedig, a’r Saesneg yn iaith y rhai a lywodraethai.
Y Beibl a achubodd yr iaith#
Yn 1563 pasiodd y Senedd Ddeddf arall, a’r un oedd ei nod i raddau helaeth. Gorchmynnodd gyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin i’r Gymraeg, er mwyn i bobl Cymru ddilyn y ffydd Brotestannaidd newydd. Ond gorchmynnodd hefyd osod Beibl Saesneg wrth ochr yr un Cymraeg ym mhob eglwys, er mwyn i’r bobl, wrth gymharu’r ddau, ddysgu Saesneg yn gynt.
Nid felly y bu. Rhoddodd William Salesbury y Testament Newydd i Gymru yn 1567, a rhoddodd William Morgan, ficer Llanrhaeadr-ym-Mochnant ac esgob wedi hynny, y Beibl cyfan iddi yn 1588. Roedd ei Gymraeg mor gain nes iddi osod y safon i’r iaith ysgrifenedig am y pedwar can mlynedd nesaf. Bob Sul, ym mhob plwyf yng Nghymru, clywai’r bobl eu hiaith eu hunain ar ei hurddasolaf. Yn y ddeunawfed ganrif dysgodd ysgolion cylchynol Griffith Jones, Llanddowror, efallai hanner pobl Cymru i ddarllen, yn Gymraeg, o’r Beibl hwnnw. Roedd cyfraith a fwriadwyd i ddod â’r Saesneg i mewn wedi rhoi i’r Gymraeg ei llyfr mwyaf.
1847: Brad y Llyfrau Gleision#
Erbyn y 1840au roedd Cymru’n newid yn gyflym. Roedd haearn a glo yn denu miloedd i’r cymoedd, roedd y Siartwyr wedi gorymdeithio ar Gasnewydd, ac roedd Merched Beca yn tynnu’r tollbyrth i lawr. Yn Llundain roedd y llywodraeth am wybod pam yr oedd y Cymry mor anniddig. Yn 1846 cytunodd y Senedd i gynnal ymchwiliad i addysg yng Nghymru, ac anfonwyd tri bargyfreithiwr ifanc o Saeson i’w gynnal: Ralph Lingen, Jelinger Symons a Henry Vaughan Johnson. Ni siaradai’r un ohonynt Gymraeg. Aethant o ysgol i ysgol gyda chyfieithwyr, a daeth llawer o’u tystiolaeth gan glerigwyr Anglicanaidd mewn gwlad lle’r addolai’r rhan fwyaf o’r bobl yn y capeli.
Cyhoeddwyd eu hadroddiadau yn 1847, mewn tair cyfrol drwchus mewn cloriau gleision. Cawsant hyd i lawer o ysgolion gwael, a oedd yr un mor wir am Loegr. Ond aethant lawer ymhellach. Galwasant y Cymry yn fudr, yn ddiog ac yn anonest, enllibiasant ferched Cymru, a rhoesant y bai ar y capeli ac ar yr iaith.FfynonellauReports of the Commissioners of Inquiry into the State of Education in Wales (1847): J. C. Symons on the Welsh language ↗Trawsgrifiad gan GENUKI (Saesneg)Geiriau Symons ei hun: “The Welsh language is a vast drawback to Wales…” (yr anfantais enfawr), a “Nid hawdd gorbwysleisio ei heffeithiau drwg.”The Blue Books of 1847 ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru, oriel ddigidol (Saesneg)Y tri chomisiynydd, Lingen, Symons a Johnson, Anglicaniaid di-Gymraeg; y cynnwrf a roddodd yr enw Brad y Llyfrau Gleision; a geiriau Kenneth O. Morgan, “Glencoe ac Amritsar hanes Cymru”. Ysgrifennodd Symons:
Mae’r iaith Gymraeg yn anfantais enfawr i Gymru, ac yn rhwystr amlweddog i gynnydd moesol a ffyniant masnachol y bobl. Nid hawdd gorbwysleisio ei heffeithiau drwg.
J. C. Symons, adroddiad ar Frycheiniog, Aberteifi a Maesyfed, yn Reports of the Commissioners of Inquiry into the State of Education in Wales (1847) (cyfieithiad)
Roedd Cymru’n gandryll, a thalodd Cymru’r pwyth yn ôl. Datgymalodd y gweinidog a’r newyddiadurwr Ieuan Gwynedd yr adroddiadau, ffaith wrth ffaith. Siaradodd Henry Richard, a adwaenid yn ddiweddarach drwy Ewrop fel Apostol Heddwch, yn eu herbyn ar hyd a lled y wlad. Ymosododd Lewis Edwards o’r Bala arnynt yn nhudalennau’r Traethodydd. Ysgrifennodd Jane Williams, Ysgafell, lyfr cyfan i’w hateb, Artegall (1848). Yn 1854 cyhoeddodd y bardd R. J. Derfel ddrama a roddodd i’r adroddiadau yr enw sydd arnynt byth oddi ar hynny: Brad y Llyfrau Gleision, adlais o hen hanes Brad y Cyllyll Hirion. Dros ganrif yn ddiweddarach galwodd yr hanesydd Kenneth O. Morgan yr adroddiadau yn ‘Glencoe ac Amritsar hanes Cymru’.FfynhonnellThe Blue Books of 1847 ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru, oriel ddigidol (Saesneg)Y tri chomisiynydd, Lingen, Symons a Johnson, Anglicaniaid di-Gymraeg; y cynnwrf a roddodd yr enw Brad y Llyfrau Gleision; a geiriau Kenneth O. Morgan, “Glencoe ac Amritsar hanes Cymru”.
Roedd y niwed dyfnaf yn dawelach. Daeth llawer o Gymry i gredu’r hyn a ddywedai’r Llyfrau Gleision: er mwyn dod ymlaen yn y byd, rhaid i blentyn adael y Gymraeg ar ôl.
Y Welsh Not#
Yn yr ysgolion, cymerodd y gred honno ffurf darn o bren.

Darn bach o bren neu ffon oedd y Welsh Not, yn aml â’r llythrennau W.N. wedi’u torri arno, ar linyn. Pan glywai’r athro blentyn yn siarad Cymraeg, âi’r pren am wddf y plentyn hwnnw. Yr unig ffordd o gael gwared arno oedd dal plentyn arall yn siarad Cymraeg a dweud wrth yr athro, ac yna âi’r pren ymlaen. Pwy bynnag a’i gwisgai pan ddeuai’r ysgol i ben a gâi ei gosbi, yn aml â’r gansen. Roedd iddo lawer o enwau: y Welsh Note, y Welsh stick, y Welsh lump, y Welsh mark, y cwstom. Fe’i ceir yn ysgolion Cymru o’r 1790au, ac roedd ar ei fwyaf cyffredin yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg.FfynhonnellWelsh Not ↗Wikipedia, ar sail Martin Johnes, Welsh Not (Gwasg Prifysgol Cymru, 2024)Ei enwau niferus; fe’i defnyddiwyd o’r 1790au hyd tua 1900, yn bennaf yn hanner cyntaf y 1800au; athrawon a’i cyflwynodd, nid llywodraeth; a chanfyddiad Johnes fod ysgolion a gaeai’r Gymraeg allan yn wael am ddysgu Saesneg.
Meddyliwch beth a wnâi hynny i blentyn. Troai ffrindiau’n achwynwyr, a dysgai i bob plentyn fod iaith ei fam, ei gapel a’i aelwyd ei hun yn rhywbeth i fod â chywilydd ohono. Gwisgodd Syr O. M. Edwards, a aned yn Llanuwchllyn yn 1858, y Welsh Not yn ysgol y pentref, ac yn ei lyfr atgofion, Clych Atgof (1906), adroddodd sut y crogwyd ef am ei wddf ei hun. Nid anghofiodd byth.
Erbyn 1879 gallai cylchgrawn plant Trysorfa y Plant edrych yn ôl arno fel peth o’r gorffennol, ond gorffennol a oedd yn dal yn friw yng nghof dynion yn eu hoed a’u hamser.Ffynhonnell“Y Welsh Note”, Trysorfa y Plant, October 1879 ↗Sgan ar Wikimedia CommonsY dudalen ei hun, a’i llun: “ddeugain a hanner can’ mlynedd yn ol, gwyddai plant ysgolion dyddiol Cymru yn dda beth oedd Welsh Note.”

Fe allai fod y frawddeg hon, ‘Welsh Note’, yn ddyeithr i holl blant Cymru. Nid ydym wedi ei gweled, na chlywed cymaint a’i henw, er ys llawer o flynyddoedd. Ond, ddeugain a hanner can’ mlynedd yn ol, gwyddai plant ysgolion dyddiol Cymru yn dda beth oedd Welsh Note. Tynodd fwy o waradwydd a dagrau nag a ellir ddesgrifio mewn geiriau i gwpan lluoedd o ddynion sydd eto yn fyw ac iach.
Trysorfa y Plant, Hydref 1879
Ni orchmynnodd yr un Ddeddf Seneddol y Welsh Not. Athrawon a ddewisodd ei ddefnyddio, a gofynnai rhai rhieni amdano hyd yn oed, am fod y wladwriaeth wedi gwneud y Saesneg yn allwedd i bob swydd dda a hwythau am well i’w plant. Ond tyfodd o drefn a redid o Lundain a drinai’r Gymraeg fel arwydd o fod yn ôl, heb roi lle iddi yn yr ystafell ddosbarth. Canfu’r hanesydd Martin Johnes, yn yr astudiaeth lawn gyntaf o’r Welsh Not (2024), nad oedd hyd yn oed yn gweithio: roedd ysgolion a gaeai’r Gymraeg allan yn wael am ddysgu Saesneg hefyd.FfynhonnellWelsh Not ↗Wikipedia, ar sail Martin Johnes, Welsh Not (Gwasg Prifysgol Cymru, 2024)Ei enwau niferus; fe’i defnyddiwyd o’r 1790au hyd tua 1900, yn bennaf yn hanner cyntaf y 1800au; athrawon a’i cyflwynodd, nid llywodraeth; a chanfyddiad Johnes fod ysgolion a gaeai’r Gymraeg allan yn wael am ddysgu Saesneg. Mae Welsh Nots wedi goroesi. Gallwch eu gweld yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan, yn Storiel ym Mangor ac mewn amgueddfeydd ar draws Cymru.
1870: ysgol i bob plentyn, yn Saesneg#
Roedd y Welsh Not yn pylu, ond roedd y wladwriaeth ar fin cyrraedd ymhellach i blentyndod y Cymry nag erioed. Er 1862 telid arian y llywodraeth i ysgolion ‘yn ôl canlyniadau’: bob blwyddyn profai arolygwr y plant, a dibynnai grant yr ysgol ar eu marciau mewn darllen, ysgrifennu a symiau Saesneg. Yna daeth Deddf Addysg Elfennol 1870. Sefydlodd fyrddau ysgol i godi ysgolion lle nad oedd digon, ac o 1880 ymlaen roedd rhaid i bob plentyn fynychu. Am y tro cyntaf eisteddai bron bob plentyn yng Nghymru mewn ystafell ddosbarth, a Saesneg oedd yr ystafell ddosbarth honno.
Ni ddywedai’r Ddeddf yr un gair am y Gymraeg. Yn Saesneg yr oedd y gwersi, y llyfrau a’r profion, mewn pentrefi lle na chlywai’r plant odid air o Saesneg o’r naill wythnos i’r llall. Pan holodd y cyfrifiad am iaith am y tro cyntaf, yn 1891, siaradai tua hanner pobl Cymru Gymraeg. Ac eto, yn yr ysgolion a oedd i fod i’w gwasanaethu, nid oedd eu hiaith ar yr amserlen.
Cymru’n taro’n ôl yn yr ysgol#
O Gymru ei hun y daeth yr ateb. Yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr yn 1885 sefydlodd Dan Isaac Davies a’i gyfeillion Gymdeithas yr Iaith Gymraeg i ddod â’r Gymraeg i’r ysgolion (y Society for the Utilisation of the Welsh Language). Breuddwydiai Davies am yr hyn a alwai’n Dair Miliwn o Gymry Dwyieithog. O fewn blwyddyn gallai’r Gymraeg ennill grant gan y llywodraeth i ysgol, a mabwysiadodd y comisiwn brenhinol ar addysg elfennol ei gynlluniau i ddysgu drwy’r ddwy iaith yn ei adroddiad yn 1888.FfynhonnellDavies, Dan Isaac (1839–1887), a pioneer of the teaching of Welsh in schools ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruY gymdeithas a sefydlwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr yn 1885; Tair Miliwn o Gymry Dwyieithawg; y Gymraeg yn bwnc a enillai grant yn 1886; ei dystiolaeth i’r comisiwn brenhinol, a fabwysiadodd ei syniadau yn 1888.
Yn 1907 daeth y bachgen a wisgodd y Welsh Not, O. M. Edwards, yn Brif Arolygydd cyntaf Adran Gymreig newydd y Bwrdd Addysg. Gweithiodd i roi’r iaith Gymraeg a hanes Cymru yn ysgolion Cymru. Sefydlodd ei fab, Ifan ab Owen Edwards, Urdd Gobaith Cymru yn 1922, er mwyn i blant Cymru chwarae, gwersylla a chystadlu yn eu hiaith eu hunain, ac yn 1939 agorodd yr ysgol Gymraeg gyntaf, yn Aberystwyth. Agorwyd yr ysgol Gymraeg gyntaf dan ofal awdurdod lleol yn Llanelli yn 1947, a’r ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf, Ysgol Glan Clwyd, yn 1956. Heddiw caiff tua chwarter plant Cymru eu haddysg drwy’r Gymraeg.
Y llysoedd: o Benyberth i 1942#
Yn 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams adeiladau ar dân yn yr ysgol fomio a godid gan yr Awyrlu ym Mhenyberth yn Llŷn, ac ildio eu hunain i’r heddlu. Pan fethodd y rheithgor yng Nghaernarfon â chytuno, symudwyd yr ail achos o Gymru i’r Old Bailey yn Llundain, a charcharwyd y tri am naw mis. I lawer yng Nghymru dangosodd mor isel oedd barn cyfraith y wlad am iaith y wlad.
Yn 1938 casglodd deiseb genedlaethol, a lansiwyd yn yr Eisteddfod Genedlaethol, dros chwarter miliwn o enwau yn gofyn i’r Gymraeg sefyll yn gyfartal â’r Saesneg yn y gyfraith. Bychan oedd yr ateb, Deddf Llysoedd Cymru 1942, ond gwnaeth un peth mawr. Dileodd gymal Deddf Harri VIII a wnâi’r Saesneg yn unig iaith y llysoedd, a chaniatáu i unrhyw un a fyddai fel arall dan anfantais siarad Cymraeg yn y llys.FfynhonnellWelsh Courts Act 1942, section 1 ↗Yr Archifau Cenedlaethol, legislation.gov.uk (Saesneg)Diddymwyd adran 17 o Ddeddf 27 Harri VIII p. 26, a chaniatawyd defnyddio’r Gymraeg “mewn unrhyw lys yng Nghymru” gan unrhyw un a fyddai fel arall dan anfantais. Wedi 406 o flynyddoedd, tynnwyd y garreg gyntaf o’r mur.
1962: Tynged yr Iaith#
Yn Llangennech, ger Llanelli, gwrthododd glöwr, Trefor Beasley, a’i wraig Eileen, athrawes, o 1952 ymlaen dalu eu trethi nes i’r cyngor anfon bil atynt yn Gymraeg. Fe’u dygwyd i’r llys dro ar ôl tro, a chariodd y beilïaid eu dodrefn, eu piano a hyd yn oed fwyd o’u pantri i ffwrdd. Yn 1960 ildiodd y cyngor ac anfon bil yn Gymraeg, a thalodd y Beasleys ar unwaith.FfynhonnellThe Rosa Parks of the Welsh language movement ↗Sefydliad Materion Cymreig, Agenda, Hydref 2012 (Saesneg)Gwrthododd Trefor ac Eileen Beasley o Langennech filiau trethi uniaith Saesneg o 1952 hyd 1960; aeth y beilïaid â’u dodrefn, eu piano a’u bwyd; canmolodd Saunders Lewis hwy yn Tynged yr Iaith.
Ar 13 Chwefror 1962 traddododd Saunders Lewis ddarlith radio flynyddol y BBC yng Nghymru. Ei theitl oedd Tynged yr Iaith. Rhybuddiodd, os âi pethau ymlaen fel yr oeddent, y byddai’r Gymraeg yn darfod fel iaith fyw tua dechrau’r unfed ganrif ar hugain. Canmolodd y Beasleys, a galwodd ar bobl Cymru i’w dilyn: i’w gwneud yn amhosibl i fusnes llywodraeth leol a chanolog fynd yn ei flaen heb y Gymraeg.FfynonellauTynged yr Iaith ↗WikipediaFe’i darlledwyd ar 13 Chwefror 1962; byddai’r Gymraeg yn darfod fel iaith fyw “tua dechrau’r unfed ganrif ar hugain” pe parhâi’r duedd; y Beasleys yn batrwm.The Rosa Parks of the Welsh language movement ↗Sefydliad Materion Cymreig, Agenda, Hydref 2012 (Saesneg)Gwrthododd Trefor ac Eileen Beasley o Langennech filiau trethi uniaith Saesneg o 1952 hyd 1960; aeth y beilïaid â’u dodrefn, eu piano a’u bwyd; canmolodd Saunders Lewis hwy yn Tynged yr Iaith.
Nid dim llai na chwyldroad yw adfer yr iaith Gymraeg yng Nghymru. Trwy ddulliau chwyldro yn unig y mae llwyddo.
Saunders Lewis, Tynged yr Iaith, radio’r BBC, 13 Chwefror 1962
Cymdeithas yr Iaith#
Gwrandawodd Cymru. Ar 4 Awst 1962, mewn ysgol haf ym Mhontarddulais, ganed Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Daeth ei phrotest gyntaf ar 2 Chwefror 1963, pan eisteddodd tua saith deg o bobl ifanc ar Bont Trefechan yn Aberystwyth gan atal y drafnidiaeth am hanner awr.FfynhonnellWelsh Language Society ↗WikipediaFe’i sefydlwyd ym Mhontarddulais ar 4 Awst 1962; y brotest gyntaf ar Bont Trefechan, lle ataliodd tua saith deg o bobl y drafnidiaeth am hanner awr; dros fil yn y llys dros ei hymgyrchoedd; S4C a Mesur 2011. Mae llechen ar y bont yn nodi’r fan heddiw.

Yn y blynyddoedd a ddilynodd, peintiodd aelodau’r Gymdeithas dros arwyddion ffyrdd uniaith Saesneg, eu tynnu i lawr a’u gadael wrth ddrysau’r llywodraeth. Gwrthodasant lenwi ffurflenni a thrwyddedau uniaith Saesneg, ac aethant i’r llys ac i’r carchar yn hytrach nag ildio. Mae mwy na mil o bobl wedi sefyll yn y llys dros ei hymgyrchoedd. Yn 1970 carcharwyd y canwr Dafydd Iwan am wrthod talu’r dirwyon am beintio arwyddion, a heidiodd torfeydd i fynnu ei ryddhau. Enillwyd yr ymgyrch: erbyn y 1970au roedd y llywodraeth wedi cytuno i arwyddion ffyrdd dwyieithog, a heddiw mae arwyddion Cymru’n siarad y ddwy iaith.

1967: ‘dilysrwydd cyfartal’#
Yn 1965 adroddodd pwyllgor dan Syr David Hughes Parry y dylai’r Gymraeg gael dilysrwydd cyfartal â’r Saesneg. Rhoddodd Deddf yr Iaith Gymraeg 1967 y ‘dilysrwydd cyfartal’ hwnnw iddi, caniataodd i unrhyw un ei defnyddio mewn unrhyw lys yng Nghymru, a chaniataodd argraffu ffurflenni swyddogol yn Gymraeg. Dileodd hefyd hen gyfraith 1746 a ddywedai fod y gair ‘England’ mewn Deddf Seneddol yn cynnwys Cymru.FfynhonnellWelsh Language Act 1967 ↗Wikipedia (Saesneg)Cydsyniad Brenhinol ar 27 Gorffennaf 1967; y Gymraeg yn y llysoedd ac ar ffurflenni swyddogol; diddymu rheol 1746 fod ‘England’ yn cynnwys Cymru; yn rhannol ar sail adroddiad Hughes Parry yn 1965. Dywedodd yr ymgyrchwyr nad oedd yn mynd yn ddigon pell, a daliasant ati i bwyso.
S4C: ympryd Gwynfor#
Dechreuodd Radio Cymru ddarlledu yn 1977. Yn etholiad cyffredinol 1979 addawodd y ddwy brif blaid sianel deledu Gymraeg. O fewn misoedd torrodd y llywodraeth newydd ei haddewid. Gwrthododd aelodau Cymdeithas yr Iaith dalu am eu trwyddedau teledu, a dringodd rhai fastiau trosglwyddo. Yna, yn 1980, cyhoeddodd Gwynfor Evans, Aelod Seneddol cyntaf Plaid Cymru, y byddai’n ymprydio hyd farwolaeth o fis Hydref oni chedwid yr addewid. Ym mis Medi ildiodd y llywodraeth. Aeth S4C ar yr awyr ar 1 Tachwedd 1982, y sianel deledu gyntaf yn yr iaith Gymraeg.
1993 a 2011: yn gyfartal o’r diwedd#
Gosododd Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 yr egwyddor y dylid trin y Gymraeg a’r Saesneg ar sail cydraddoldeb ym musnes cyhoeddus a llysoedd Cymru. Sefydlodd Fwrdd yr Iaith Gymraeg a gwnaeth i gyrff cyhoeddus lunio cynlluniau i wasanaethu pobl yn Gymraeg. A diddymodd yr hyn a oedd ar ôl o Ddeddf Harri VIII, 457 o flynyddoedd ar ôl ei phasio.FfynhonnellLaws in Wales Act 1535 (27 Hen. 8 c. 26) ↗Yr Archifau Cenedlaethol, legislation.gov.uk (Saesneg)Cofnod y Ddeddf: fe’i diddymwyd ar 21 Rhagfyr 1993 gan Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993.
Yn 2010 pasiodd Cynulliad Cenedlaethol Cymru Fesur y Gymraeg (Cymru), a ddaeth yn gyfraith yn 2011. Ei eiriau cyntaf yw’r geiriau y gweithiodd pob ymgyrchydd er Dan Isaac Davies amdanynt:
Mae statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru.
Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011, adran 1
Creodd y Mesur Gomisiynydd y Gymraeg i sicrhau bod cyrff cyhoeddus yn cyflawni eu dyletswyddau i siaradwyr Cymraeg.FfynonellauWelsh Language (Wales) Measure 2011, section 1 ↗Yr Archifau Cenedlaethol, legislation.gov.uk (Saesneg)“(1) Mae statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru.”Welsh Language Society ↗WikipediaFe’i sefydlwyd ym Mhontarddulais ar 4 Awst 1962; y brotest gyntaf ar Bont Trefechan, lle ataliodd tua saith deg o bobl y drafnidiaeth am hanner awr; dros fil yn y llys dros ei hymgyrchoedd; S4C a Mesur 2011. Yn 2017 gosododd Llywodraeth Cymru ei chynllun am filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050. Cyfrifodd cyfrifiad 2021 538,300 o bobl yng Nghymru sy’n siarad Cymraeg.
Yr hyn na allent ei ddwyn#
Edrychwch eto ar eiriau Harri VIII: ‘diwreiddio’n llwyr’. Ceisiwyd am bedwar can mlynedd, â Deddfau Seneddol, ag adroddiadau, ag arolygwyr ac â blocyn o bren ar linyn. Methwyd. Clywir yr iaith yr ofnai Saunders Lewis y byddai wedi marw erbyn hyn ar S4C a Radio Cymru, yn y Senedd a’r llysoedd, ar arwyddion ffyrdd o Gaergybi i Gas-gwent, mewn ysgolion Cymraeg ym mhob sir, ac yn lleisiau plant y gwisgodd eu hen hen deidiau a’u hen hen neiniau y Welsh Not.
Goroesodd am na fynnai pobl gyffredin ei gollwng: darllenwyr Beibl ysgolion Griffith Jones, y dynion a’r merched a atebodd y Llyfrau Gleision, yr athrawon a ddaeth â’r Gymraeg yn ôl i’r ystafell ddosbarth, y Beasleys, a safodd yn erbyn y beilïaid, y bobl ifanc ar Bont Trefechan, a’r teuluoedd a ddewisodd ysgolion Cymraeg i blant na fyddai byth yn gwisgo Welsh Not. Y Gymraeg yw’r iaith hynaf ar yr ynys hon sy’n dal i gael ei siarad bob dydd. Mae hi yma o hyd. Mae’r hen iaith yn fyw.
Yma o Hyd: sut y daeth y Gymraeg yn ôl → Sut y goroesodd y Gymraeg → Syr O. M. Edwards → Saunders Lewis → Gwynfor Evans → Boddi Tryweryn → Mudiad Amddiffyn Cymru → Yr iaith Gymraeg: canllaw → Dysgu ychydig o Gymraeg →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 8 munSut y goroesodd y Gymraeg
Fe’i gwaharddwyd o’r llysoedd, ei churo o blant ysgol a’i diystyru gan arolygwyr y llywodraeth, ond mae mwy na hanner miliwn yn dal i siarad Cymraeg. Sut?
Erthygl · 16 munYma o Hyd: sut y daeth y Gymraeg yn ôl
Yn 1962 rhybuddiodd Saunders Lewis y byddai’r Gymraeg wedi marw erbyn y ganrif newydd. Yn hytrach, trodd ysgol o saith o blant, mudiad ieuenctid, protest ar bont, ympryd, sianel deledu, cân a chenedl gyfan y llanw. Dyma stori’r frwydr yn ôl.
Erthygl · 7 munGwynfor, Plaid Cymru a’r sianel a enillwyd drwy ympryd
Plaid a sefydlwyd gan chwech o bobl mewn caffi ym Mhwllheli, cwm a foddwyd, isetholiad a newidiodd bopeth, ac un gŵr a oedd yn barod i lwgu dros sianel deledu Gymraeg.
Yr oes · 1800 – 1914Y Gymru Ddiwydiannol
Haearn, glo, llechi a chapel; gwrthryfeloedd, terfysgoedd a chenedl wedi’i hail-lunio mewn un ganrif.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf