Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1858–1920
Hanesydd o Lanuwchllyn a ysgrifennodd i bobl gyffredin Cymru, sefydlodd Cymru’r Plant a rhoi’r Gymraeg yn ôl yn yr ysgolion.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Llenyddiaeth Gymraeg: Yr ugeinfed ganrif a heddiw →

Rhoddodd Syr Owen Morgan Edwards o Lanuwchllyn eu hanes eu hunain yn ôl i bobl Cymru, yn eu hiaith eu hunain. Yn fab fferm a wisgodd y Welsh Not yn yr ysgol, daeth yn hanesydd disglair yn Rhydychen, sefydlodd y cylchgronau Cymru a Cymru’r Plant, dygodd glasuron Cymraeg i bob cartref mewn llyfrau bach rhad, ac fel Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru dechreuodd y gwaith o sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei dysgu yn ysgolion Cymru.FfynonellauOwen Morgan Edwards ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920), O. M. Edwards, hanesydd, addysgwr ac awdur o Gymru; ganed yn Llanuwchllyn ger y Bala, mab hynaf Owen a Beti Edwards o Goed y Pry; disgrifia ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); roedd Llanuwchllyn yn gryf ei Chymraeg, ond defnyddid y Welsh Not yn ysgol y pentref ac fel arfer am wddf Owen y byddai, yn gosb am siarad Cymraeg; astudiodd yn y Bala, Aberystwyth (1883), Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen (1884–87), gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol; drwy Gymdeithas Dafydd ap Gwilym daeth yn gyfaill i John Morris-Jones ac eraill amlwg ym mywyd Cymru; Cymrawd Coleg Lincoln a thiwtor hanes hyd 1907; yn 1907 Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru, gan gymryd y camau cyntaf i sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei dysgu yn ysgolion Cymru; dechreuodd a golygodd Cymru (1891) a Cymru’r Plant (1892), i ennyn diddordeb pobl Cymru yn eu hiaith a’u hanes eu hunain; mae Cartrefi Cymru yn disgrifio ymweliadau â chartrefi enwogion; Cyfres y Fil, 37 cyfrol o glasuron Cymraeg; adeiladodd Neuadd Wen yn Llanuwchllyn yn 1907; AS Rhyddfrydol Meirionnydd o 1899 wedi marw T. E. Ellis; marchog 1916, D.Litt. Prifysgol Cymru 1918; bu farw yn Llanuwchllyn yn 1920; sefydlodd ei fab Ifan ab Owen Edwards Urdd Gobaith Cymru; ymhlith ei lyfrau mae O’r Bala i Geneva (1889), Ystraeon o Hanes Cymru (1894), Hanes Cymru (1895, 1899), Cartrefi Cymru (1896), Wales (1901), A Short History of Wales (1906), Llyfr Del (1906), Hwiangerddi (1911), Llyfr Nest (1913), Tro yn Llydaw a Tro yn y Wlad (1920).Edwards, Sir Owen Morgan (1858 – 1920), man of letters ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, Meirionnydd, 26 Rhagfyr 1858, mab hynaf Owen ac Elizabeth Edwards; bu ei frawd Edward Edwards yn athro hanes yn Aberystwyth 1896–1930; adroddodd hanes ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); aeth i Goleg y Bala ac yna (1880–3) i Aberystwyth, gan wneud yn dda iawn mewn Saesneg a hanes a graddio yn 1883; sesiwn yn Glasgow dan Edward Caird (1883–4); yng Ngholeg Balliol, Rhydychen (o Hydref 1884) cafodd yrfa ddisglair, gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol a dosbarth cyntaf (1887); dylanwadwyd arno gan Ruskin, y bu’n gohebu ag ef, a William Morris, a chan Gymdeithas Dafydd ap Gwilym, a gryfhaodd ei gariad at Gymru; wedi blwyddyn ar y Cyfandir (a ddisgrifir yn ei ddau lyfr cyntaf, 1888) fe’i hetholwyd yn Gymrawd Lincoln yn 1889 a bu’n dysgu hanes yno ac mewn colegau eraill hyd 1907; roedd ei ddarlithiau’n boblogaidd iawn; edrychai ar y gorffennol â llygad artist; ei hanes Cymru yng nghyfres ‘Story of the Nations’ (1901); gyrrodd ei gariad at Gymru ef i ysgrifennu’n ddi-baid, yn aml yn oriau mân y bore; cyd-olygydd Cymru Fydd (1890); dechreuodd Cymru (1891), Cymru’r Plant (1892), Wales (1894), Y Llenor (1895) a Heddyw (1897); llyfrau Cymraeg bychain fel Cartrefi Cymru (1896), ac ailargraffiadau o glasuron Cymraeg yng ‘Nghyfres y Fil’; ni ellir gorbrisio ei wasanaeth i Gymru, gwasanaeth a roddwyd ar adeg dyngedfennol yn hanes diwylliant Cymru; meithrinodd ysgol o lenorion ifanc, a rhoddodd Cymru gyfle i lenorion gwlad gael eu cydnabod y tu hwnt i’w plwyfi; yn 1907 prif arolygydd ysgolion cyntaf yr Adran Addysg Gymreig newydd, llwyddiannus iawn drwy ei ysbrydoliaeth dreiddgar: hybodd ddysgu’r Gymraeg, gwellodd awyrgylch yr ysgolion a lleddfu ffurfioldeb yr hen drefn; AS Meirionnydd 1899–1900; diwylliannol oedd ei genedlaetholdeb; urddwyd yn farchog 1916; D.Litt. er anrhydedd, Prifysgol Cymru, 1918; bu farw wrth ei waith yn Llanuwchllyn, 15 Mai 1920; ei wraig Ellen Davies o Brys Mawr; plant Owen ab Owen, Ifan ab Owen Edwards (1895–1970) a Haf, a briododd David Hughes Parry.Owen Morgan Edwards ↗Wicipedia CymraegArolygwr ysgolion, llenor a chyhoeddwr cylchgronau i oedolion ac i blant oedd Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920); ganwyd yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, yn fab i Owen Edwards, ffermwr, ac Elizabeth; addysgwyd yn ysgol y plwyf, Ysgol Ramadeg y Bala, Aberystwyth, Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen lle roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym; gradd dosbarth cyntaf mewn Hanes Modern; cyd-olygydd Cymru Fydd (1889–1891); o 1891 golygodd a chyhoeddodd y misolyn Cymru, y ‘Cymru Coch’ oherwydd lliw y clawr; yr un flwyddyn dechreuodd y misolyn i blant Cymru’r Plant, a oedd ar ei anterth yn 1900 yn gwerthu tua 40,000 o gopïau’r mis, y cyhoeddiad mwyaf poblogaidd erioed yn hanes Cymru; prif arolygydd ysgolion 1907, ymroddedig i greu yn ei gyd-Gymry falchder yn eu hanes, eu hiaith a’u diwylliant, gan ysgrifennu llawer o lyfrau Cymraeg mewn arddull a apeliai at y darllenydd cyffredin; golygodd a chyhoeddodd ddwy gyfres bwysig o glasuron Cymraeg, Cyfres y Fil (37 cyfrol) a Llyfrau ab Owen, a Chyfres Clasuron Cymru; cafodd y llyfrau bach deniadol, rhad a safonol hyn ddylanwad mawr ar feddylfryd y Cymry; marchog 1916; enwyd Ysgol O M Edwards yn Llanuwchllyn er anrhydedd iddo.
| Ganed | 26 Rhagfyr 1858, Coed-y-pry, Llanuwchllyn |
|---|---|
| Rhydychen | Coleg Balliol, dosbarth cyntaf, 1887; Cymrawd Lincoln, 1889–1907 |
| Cylchgronau | Cymru (1891), Cymru’r Plant (1892) ac eraill |
| Prif Arolygydd Ysgolion Cymru | 1907–1920, y cyntaf |
| Anrhydeddau | Marchog 1916; D.Litt., Prifysgol Cymru, 1918 |
| Bu farw | 15 Mai 1920, Llanuwchllyn |
Ganed Owen Morgan Edwards yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, ger y Bala, ar 26 Rhagfyr 1858, mab hynaf Owen Edwards, ffermwr, a’i wraig Elizabeth. Roedd Llanuwchllyn yn ardal Gymraeg i’r carn, ac eto defnyddid y Welsh Not yn ysgol y pentref, ac fel arfer am wddf Owen y byddai, yn gosb am siarad Cymraeg. Adroddodd hanes y blynyddoedd hynny yn ei lyfr Clych Atgof yn 1906.FfynonellauOwen Morgan Edwards ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920), O. M. Edwards, hanesydd, addysgwr ac awdur o Gymru; ganed yn Llanuwchllyn ger y Bala, mab hynaf Owen a Beti Edwards o Goed y Pry; disgrifia ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); roedd Llanuwchllyn yn gryf ei Chymraeg, ond defnyddid y Welsh Not yn ysgol y pentref ac fel arfer am wddf Owen y byddai, yn gosb am siarad Cymraeg; astudiodd yn y Bala, Aberystwyth (1883), Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen (1884–87), gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol; drwy Gymdeithas Dafydd ap Gwilym daeth yn gyfaill i John Morris-Jones ac eraill amlwg ym mywyd Cymru; Cymrawd Coleg Lincoln a thiwtor hanes hyd 1907; yn 1907 Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru, gan gymryd y camau cyntaf i sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei dysgu yn ysgolion Cymru; dechreuodd a golygodd Cymru (1891) a Cymru’r Plant (1892), i ennyn diddordeb pobl Cymru yn eu hiaith a’u hanes eu hunain; mae Cartrefi Cymru yn disgrifio ymweliadau â chartrefi enwogion; Cyfres y Fil, 37 cyfrol o glasuron Cymraeg; adeiladodd Neuadd Wen yn Llanuwchllyn yn 1907; AS Rhyddfrydol Meirionnydd o 1899 wedi marw T. E. Ellis; marchog 1916, D.Litt. Prifysgol Cymru 1918; bu farw yn Llanuwchllyn yn 1920; sefydlodd ei fab Ifan ab Owen Edwards Urdd Gobaith Cymru; ymhlith ei lyfrau mae O’r Bala i Geneva (1889), Ystraeon o Hanes Cymru (1894), Hanes Cymru (1895, 1899), Cartrefi Cymru (1896), Wales (1901), A Short History of Wales (1906), Llyfr Del (1906), Hwiangerddi (1911), Llyfr Nest (1913), Tro yn Llydaw a Tro yn y Wlad (1920).Edwards, Sir Owen Morgan (1858 – 1920), man of letters ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, Meirionnydd, 26 Rhagfyr 1858, mab hynaf Owen ac Elizabeth Edwards; bu ei frawd Edward Edwards yn athro hanes yn Aberystwyth 1896–1930; adroddodd hanes ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); aeth i Goleg y Bala ac yna (1880–3) i Aberystwyth, gan wneud yn dda iawn mewn Saesneg a hanes a graddio yn 1883; sesiwn yn Glasgow dan Edward Caird (1883–4); yng Ngholeg Balliol, Rhydychen (o Hydref 1884) cafodd yrfa ddisglair, gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol a dosbarth cyntaf (1887); dylanwadwyd arno gan Ruskin, y bu’n gohebu ag ef, a William Morris, a chan Gymdeithas Dafydd ap Gwilym, a gryfhaodd ei gariad at Gymru; wedi blwyddyn ar y Cyfandir (a ddisgrifir yn ei ddau lyfr cyntaf, 1888) fe’i hetholwyd yn Gymrawd Lincoln yn 1889 a bu’n dysgu hanes yno ac mewn colegau eraill hyd 1907; roedd ei ddarlithiau’n boblogaidd iawn; edrychai ar y gorffennol â llygad artist; ei hanes Cymru yng nghyfres ‘Story of the Nations’ (1901); gyrrodd ei gariad at Gymru ef i ysgrifennu’n ddi-baid, yn aml yn oriau mân y bore; cyd-olygydd Cymru Fydd (1890); dechreuodd Cymru (1891), Cymru’r Plant (1892), Wales (1894), Y Llenor (1895) a Heddyw (1897); llyfrau Cymraeg bychain fel Cartrefi Cymru (1896), ac ailargraffiadau o glasuron Cymraeg yng ‘Nghyfres y Fil’; ni ellir gorbrisio ei wasanaeth i Gymru, gwasanaeth a roddwyd ar adeg dyngedfennol yn hanes diwylliant Cymru; meithrinodd ysgol o lenorion ifanc, a rhoddodd Cymru gyfle i lenorion gwlad gael eu cydnabod y tu hwnt i’w plwyfi; yn 1907 prif arolygydd ysgolion cyntaf yr Adran Addysg Gymreig newydd, llwyddiannus iawn drwy ei ysbrydoliaeth dreiddgar: hybodd ddysgu’r Gymraeg, gwellodd awyrgylch yr ysgolion a lleddfu ffurfioldeb yr hen drefn; AS Meirionnydd 1899–1900; diwylliannol oedd ei genedlaetholdeb; urddwyd yn farchog 1916; D.Litt. er anrhydedd, Prifysgol Cymru, 1918; bu farw wrth ei waith yn Llanuwchllyn, 15 Mai 1920; ei wraig Ellen Davies o Brys Mawr; plant Owen ab Owen, Ifan ab Owen Edwards (1895–1970) a Haf, a briododd David Hughes Parry.Owen Morgan Edwards ↗Wicipedia CymraegArolygwr ysgolion, llenor a chyhoeddwr cylchgronau i oedolion ac i blant oedd Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920); ganwyd yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, yn fab i Owen Edwards, ffermwr, ac Elizabeth; addysgwyd yn ysgol y plwyf, Ysgol Ramadeg y Bala, Aberystwyth, Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen lle roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym; gradd dosbarth cyntaf mewn Hanes Modern; cyd-olygydd Cymru Fydd (1889–1891); o 1891 golygodd a chyhoeddodd y misolyn Cymru, y ‘Cymru Coch’ oherwydd lliw y clawr; yr un flwyddyn dechreuodd y misolyn i blant Cymru’r Plant, a oedd ar ei anterth yn 1900 yn gwerthu tua 40,000 o gopïau’r mis, y cyhoeddiad mwyaf poblogaidd erioed yn hanes Cymru; prif arolygydd ysgolion 1907, ymroddedig i greu yn ei gyd-Gymry falchder yn eu hanes, eu hiaith a’u diwylliant, gan ysgrifennu llawer o lyfrau Cymraeg mewn arddull a apeliai at y darllenydd cyffredin; golygodd a chyhoeddodd ddwy gyfres bwysig o glasuron Cymraeg, Cyfres y Fil (37 cyfrol) a Llyfrau ab Owen, a Chyfres Clasuron Cymru; cafodd y llyfrau bach deniadol, rhad a safonol hyn ddylanwad mawr ar feddylfryd y Cymry; marchog 1916; enwyd Ysgol O M Edwards yn Llanuwchllyn er anrhydedd iddo.
Aeth i’r ysgol yn y Bala ac yna i’r coleg yn Aberystwyth, lle gwnaeth yn dda iawn mewn Saesneg a hanes a graddio yn 1883. Wedi sesiwn yn Glasgow aeth i Goleg Balliol, Rhydychen, yn 1884. Yno cafodd yrfa ddisglair, gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol a gradd dosbarth cyntaf yn 1887.FfynonellauEdwards, Sir Owen Morgan (1858 – 1920), man of letters ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, Meirionnydd, 26 Rhagfyr 1858, mab hynaf Owen ac Elizabeth Edwards; bu ei frawd Edward Edwards yn athro hanes yn Aberystwyth 1896–1930; adroddodd hanes ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); aeth i Goleg y Bala ac yna (1880–3) i Aberystwyth, gan wneud yn dda iawn mewn Saesneg a hanes a graddio yn 1883; sesiwn yn Glasgow dan Edward Caird (1883–4); yng Ngholeg Balliol, Rhydychen (o Hydref 1884) cafodd yrfa ddisglair, gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol a dosbarth cyntaf (1887); dylanwadwyd arno gan Ruskin, y bu’n gohebu ag ef, a William Morris, a chan Gymdeithas Dafydd ap Gwilym, a gryfhaodd ei gariad at Gymru; wedi blwyddyn ar y Cyfandir (a ddisgrifir yn ei ddau lyfr cyntaf, 1888) fe’i hetholwyd yn Gymrawd Lincoln yn 1889 a bu’n dysgu hanes yno ac mewn colegau eraill hyd 1907; roedd ei ddarlithiau’n boblogaidd iawn; edrychai ar y gorffennol â llygad artist; ei hanes Cymru yng nghyfres ‘Story of the Nations’ (1901); gyrrodd ei gariad at Gymru ef i ysgrifennu’n ddi-baid, yn aml yn oriau mân y bore; cyd-olygydd Cymru Fydd (1890); dechreuodd Cymru (1891), Cymru’r Plant (1892), Wales (1894), Y Llenor (1895) a Heddyw (1897); llyfrau Cymraeg bychain fel Cartrefi Cymru (1896), ac ailargraffiadau o glasuron Cymraeg yng ‘Nghyfres y Fil’; ni ellir gorbrisio ei wasanaeth i Gymru, gwasanaeth a roddwyd ar adeg dyngedfennol yn hanes diwylliant Cymru; meithrinodd ysgol o lenorion ifanc, a rhoddodd Cymru gyfle i lenorion gwlad gael eu cydnabod y tu hwnt i’w plwyfi; yn 1907 prif arolygydd ysgolion cyntaf yr Adran Addysg Gymreig newydd, llwyddiannus iawn drwy ei ysbrydoliaeth dreiddgar: hybodd ddysgu’r Gymraeg, gwellodd awyrgylch yr ysgolion a lleddfu ffurfioldeb yr hen drefn; AS Meirionnydd 1899–1900; diwylliannol oedd ei genedlaetholdeb; urddwyd yn farchog 1916; D.Litt. er anrhydedd, Prifysgol Cymru, 1918; bu farw wrth ei waith yn Llanuwchllyn, 15 Mai 1920; ei wraig Ellen Davies o Brys Mawr; plant Owen ab Owen, Ifan ab Owen Edwards (1895–1970) a Haf, a briododd David Hughes Parry.Owen Morgan Edwards ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920), O. M. Edwards, hanesydd, addysgwr ac awdur o Gymru; ganed yn Llanuwchllyn ger y Bala, mab hynaf Owen a Beti Edwards o Goed y Pry; disgrifia ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); roedd Llanuwchllyn yn gryf ei Chymraeg, ond defnyddid y Welsh Not yn ysgol y pentref ac fel arfer am wddf Owen y byddai, yn gosb am siarad Cymraeg; astudiodd yn y Bala, Aberystwyth (1883), Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen (1884–87), gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol; drwy Gymdeithas Dafydd ap Gwilym daeth yn gyfaill i John Morris-Jones ac eraill amlwg ym mywyd Cymru; Cymrawd Coleg Lincoln a thiwtor hanes hyd 1907; yn 1907 Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru, gan gymryd y camau cyntaf i sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei dysgu yn ysgolion Cymru; dechreuodd a golygodd Cymru (1891) a Cymru’r Plant (1892), i ennyn diddordeb pobl Cymru yn eu hiaith a’u hanes eu hunain; mae Cartrefi Cymru yn disgrifio ymweliadau â chartrefi enwogion; Cyfres y Fil, 37 cyfrol o glasuron Cymraeg; adeiladodd Neuadd Wen yn Llanuwchllyn yn 1907; AS Rhyddfrydol Meirionnydd o 1899 wedi marw T. E. Ellis; marchog 1916, D.Litt. Prifysgol Cymru 1918; bu farw yn Llanuwchllyn yn 1920; sefydlodd ei fab Ifan ab Owen Edwards Urdd Gobaith Cymru; ymhlith ei lyfrau mae O’r Bala i Geneva (1889), Ystraeon o Hanes Cymru (1894), Hanes Cymru (1895, 1899), Cartrefi Cymru (1896), Wales (1901), A Short History of Wales (1906), Llyfr Del (1906), Hwiangerddi (1911), Llyfr Nest (1913), Tro yn Llydaw a Tro yn y Wlad (1920).Owen Morgan Edwards ↗Wicipedia CymraegArolygwr ysgolion, llenor a chyhoeddwr cylchgronau i oedolion ac i blant oedd Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920); ganwyd yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, yn fab i Owen Edwards, ffermwr, ac Elizabeth; addysgwyd yn ysgol y plwyf, Ysgol Ramadeg y Bala, Aberystwyth, Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen lle roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym; gradd dosbarth cyntaf mewn Hanes Modern; cyd-olygydd Cymru Fydd (1889–1891); o 1891 golygodd a chyhoeddodd y misolyn Cymru, y ‘Cymru Coch’ oherwydd lliw y clawr; yr un flwyddyn dechreuodd y misolyn i blant Cymru’r Plant, a oedd ar ei anterth yn 1900 yn gwerthu tua 40,000 o gopïau’r mis, y cyhoeddiad mwyaf poblogaidd erioed yn hanes Cymru; prif arolygydd ysgolion 1907, ymroddedig i greu yn ei gyd-Gymry falchder yn eu hanes, eu hiaith a’u diwylliant, gan ysgrifennu llawer o lyfrau Cymraeg mewn arddull a apeliai at y darllenydd cyffredin; golygodd a chyhoeddodd ddwy gyfres bwysig o glasuron Cymraeg, Cyfres y Fil (37 cyfrol) a Llyfrau ab Owen, a Chyfres Clasuron Cymru; cafodd y llyfrau bach deniadol, rhad a safonol hyn ddylanwad mawr ar feddylfryd y Cymry; marchog 1916; enwyd Ysgol O M Edwards yn Llanuwchllyn er anrhydedd iddo.
Yn Rhydychen roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym, lle gwnaeth gyfeillion oes o Gymry ifanc fel John Morris-Jones, a dyfnhaodd ei gariad at Gymru fwyfwy. Yn 1889 fe’i hetholwyd yn Gymrawd Coleg Lincoln, lle roedd ei ddarlithiau hanes yn boblogaidd iawn, a bu’n dysgu yno hyd 1907.FfynonellauOwen Morgan Edwards ↗Wicipedia CymraegArolygwr ysgolion, llenor a chyhoeddwr cylchgronau i oedolion ac i blant oedd Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920); ganwyd yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, yn fab i Owen Edwards, ffermwr, ac Elizabeth; addysgwyd yn ysgol y plwyf, Ysgol Ramadeg y Bala, Aberystwyth, Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen lle roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym; gradd dosbarth cyntaf mewn Hanes Modern; cyd-olygydd Cymru Fydd (1889–1891); o 1891 golygodd a chyhoeddodd y misolyn Cymru, y ‘Cymru Coch’ oherwydd lliw y clawr; yr un flwyddyn dechreuodd y misolyn i blant Cymru’r Plant, a oedd ar ei anterth yn 1900 yn gwerthu tua 40,000 o gopïau’r mis, y cyhoeddiad mwyaf poblogaidd erioed yn hanes Cymru; prif arolygydd ysgolion 1907, ymroddedig i greu yn ei gyd-Gymry falchder yn eu hanes, eu hiaith a’u diwylliant, gan ysgrifennu llawer o lyfrau Cymraeg mewn arddull a apeliai at y darllenydd cyffredin; golygodd a chyhoeddodd ddwy gyfres bwysig o glasuron Cymraeg, Cyfres y Fil (37 cyfrol) a Llyfrau ab Owen, a Chyfres Clasuron Cymru; cafodd y llyfrau bach deniadol, rhad a safonol hyn ddylanwad mawr ar feddylfryd y Cymry; marchog 1916; enwyd Ysgol O M Edwards yn Llanuwchllyn er anrhydedd iddo.Owen Morgan Edwards ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920), O. M. Edwards, hanesydd, addysgwr ac awdur o Gymru; ganed yn Llanuwchllyn ger y Bala, mab hynaf Owen a Beti Edwards o Goed y Pry; disgrifia ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); roedd Llanuwchllyn yn gryf ei Chymraeg, ond defnyddid y Welsh Not yn ysgol y pentref ac fel arfer am wddf Owen y byddai, yn gosb am siarad Cymraeg; astudiodd yn y Bala, Aberystwyth (1883), Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen (1884–87), gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol; drwy Gymdeithas Dafydd ap Gwilym daeth yn gyfaill i John Morris-Jones ac eraill amlwg ym mywyd Cymru; Cymrawd Coleg Lincoln a thiwtor hanes hyd 1907; yn 1907 Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru, gan gymryd y camau cyntaf i sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei dysgu yn ysgolion Cymru; dechreuodd a golygodd Cymru (1891) a Cymru’r Plant (1892), i ennyn diddordeb pobl Cymru yn eu hiaith a’u hanes eu hunain; mae Cartrefi Cymru yn disgrifio ymweliadau â chartrefi enwogion; Cyfres y Fil, 37 cyfrol o glasuron Cymraeg; adeiladodd Neuadd Wen yn Llanuwchllyn yn 1907; AS Rhyddfrydol Meirionnydd o 1899 wedi marw T. E. Ellis; marchog 1916, D.Litt. Prifysgol Cymru 1918; bu farw yn Llanuwchllyn yn 1920; sefydlodd ei fab Ifan ab Owen Edwards Urdd Gobaith Cymru; ymhlith ei lyfrau mae O’r Bala i Geneva (1889), Ystraeon o Hanes Cymru (1894), Hanes Cymru (1895, 1899), Cartrefi Cymru (1896), Wales (1901), A Short History of Wales (1906), Llyfr Del (1906), Hwiangerddi (1911), Llyfr Nest (1913), Tro yn Llydaw a Tro yn y Wlad (1920).Edwards, Sir Owen Morgan (1858 – 1920), man of letters ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, Meirionnydd, 26 Rhagfyr 1858, mab hynaf Owen ac Elizabeth Edwards; bu ei frawd Edward Edwards yn athro hanes yn Aberystwyth 1896–1930; adroddodd hanes ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); aeth i Goleg y Bala ac yna (1880–3) i Aberystwyth, gan wneud yn dda iawn mewn Saesneg a hanes a graddio yn 1883; sesiwn yn Glasgow dan Edward Caird (1883–4); yng Ngholeg Balliol, Rhydychen (o Hydref 1884) cafodd yrfa ddisglair, gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol a dosbarth cyntaf (1887); dylanwadwyd arno gan Ruskin, y bu’n gohebu ag ef, a William Morris, a chan Gymdeithas Dafydd ap Gwilym, a gryfhaodd ei gariad at Gymru; wedi blwyddyn ar y Cyfandir (a ddisgrifir yn ei ddau lyfr cyntaf, 1888) fe’i hetholwyd yn Gymrawd Lincoln yn 1889 a bu’n dysgu hanes yno ac mewn colegau eraill hyd 1907; roedd ei ddarlithiau’n boblogaidd iawn; edrychai ar y gorffennol â llygad artist; ei hanes Cymru yng nghyfres ‘Story of the Nations’ (1901); gyrrodd ei gariad at Gymru ef i ysgrifennu’n ddi-baid, yn aml yn oriau mân y bore; cyd-olygydd Cymru Fydd (1890); dechreuodd Cymru (1891), Cymru’r Plant (1892), Wales (1894), Y Llenor (1895) a Heddyw (1897); llyfrau Cymraeg bychain fel Cartrefi Cymru (1896), ac ailargraffiadau o glasuron Cymraeg yng ‘Nghyfres y Fil’; ni ellir gorbrisio ei wasanaeth i Gymru, gwasanaeth a roddwyd ar adeg dyngedfennol yn hanes diwylliant Cymru; meithrinodd ysgol o lenorion ifanc, a rhoddodd Cymru gyfle i lenorion gwlad gael eu cydnabod y tu hwnt i’w plwyfi; yn 1907 prif arolygydd ysgolion cyntaf yr Adran Addysg Gymreig newydd, llwyddiannus iawn drwy ei ysbrydoliaeth dreiddgar: hybodd ddysgu’r Gymraeg, gwellodd awyrgylch yr ysgolion a lleddfu ffurfioldeb yr hen drefn; AS Meirionnydd 1899–1900; diwylliannol oedd ei genedlaetholdeb; urddwyd yn farchog 1916; D.Litt. er anrhydedd, Prifysgol Cymru, 1918; bu farw wrth ei waith yn Llanuwchllyn, 15 Mai 1920; ei wraig Ellen Davies o Brys Mawr; plant Owen ab Owen, Ifan ab Owen Edwards (1895–1970) a Haf, a briododd David Hughes Parry.
Gyrrodd ei gariad at Gymru ef i ysgrifennu’n ddi-baid, yn aml hyd oriau mân y bore. Yn 1891 dechreuodd y cylchgrawn misol Cymru, a adwaenid fel y ‘Cymru Coch’ oherwydd lliw ei glawr, ac yn fuan wedyn Cymru’r Plant i blant, i ennyn diddordeb pobl Cymru yn eu hiaith a’u hanes eu hunain.FfynonellauEdwards, Sir Owen Morgan (1858 – 1920), man of letters ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, Meirionnydd, 26 Rhagfyr 1858, mab hynaf Owen ac Elizabeth Edwards; bu ei frawd Edward Edwards yn athro hanes yn Aberystwyth 1896–1930; adroddodd hanes ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); aeth i Goleg y Bala ac yna (1880–3) i Aberystwyth, gan wneud yn dda iawn mewn Saesneg a hanes a graddio yn 1883; sesiwn yn Glasgow dan Edward Caird (1883–4); yng Ngholeg Balliol, Rhydychen (o Hydref 1884) cafodd yrfa ddisglair, gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol a dosbarth cyntaf (1887); dylanwadwyd arno gan Ruskin, y bu’n gohebu ag ef, a William Morris, a chan Gymdeithas Dafydd ap Gwilym, a gryfhaodd ei gariad at Gymru; wedi blwyddyn ar y Cyfandir (a ddisgrifir yn ei ddau lyfr cyntaf, 1888) fe’i hetholwyd yn Gymrawd Lincoln yn 1889 a bu’n dysgu hanes yno ac mewn colegau eraill hyd 1907; roedd ei ddarlithiau’n boblogaidd iawn; edrychai ar y gorffennol â llygad artist; ei hanes Cymru yng nghyfres ‘Story of the Nations’ (1901); gyrrodd ei gariad at Gymru ef i ysgrifennu’n ddi-baid, yn aml yn oriau mân y bore; cyd-olygydd Cymru Fydd (1890); dechreuodd Cymru (1891), Cymru’r Plant (1892), Wales (1894), Y Llenor (1895) a Heddyw (1897); llyfrau Cymraeg bychain fel Cartrefi Cymru (1896), ac ailargraffiadau o glasuron Cymraeg yng ‘Nghyfres y Fil’; ni ellir gorbrisio ei wasanaeth i Gymru, gwasanaeth a roddwyd ar adeg dyngedfennol yn hanes diwylliant Cymru; meithrinodd ysgol o lenorion ifanc, a rhoddodd Cymru gyfle i lenorion gwlad gael eu cydnabod y tu hwnt i’w plwyfi; yn 1907 prif arolygydd ysgolion cyntaf yr Adran Addysg Gymreig newydd, llwyddiannus iawn drwy ei ysbrydoliaeth dreiddgar: hybodd ddysgu’r Gymraeg, gwellodd awyrgylch yr ysgolion a lleddfu ffurfioldeb yr hen drefn; AS Meirionnydd 1899–1900; diwylliannol oedd ei genedlaetholdeb; urddwyd yn farchog 1916; D.Litt. er anrhydedd, Prifysgol Cymru, 1918; bu farw wrth ei waith yn Llanuwchllyn, 15 Mai 1920; ei wraig Ellen Davies o Brys Mawr; plant Owen ab Owen, Ifan ab Owen Edwards (1895–1970) a Haf, a briododd David Hughes Parry.Owen Morgan Edwards ↗Wicipedia CymraegArolygwr ysgolion, llenor a chyhoeddwr cylchgronau i oedolion ac i blant oedd Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920); ganwyd yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, yn fab i Owen Edwards, ffermwr, ac Elizabeth; addysgwyd yn ysgol y plwyf, Ysgol Ramadeg y Bala, Aberystwyth, Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen lle roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym; gradd dosbarth cyntaf mewn Hanes Modern; cyd-olygydd Cymru Fydd (1889–1891); o 1891 golygodd a chyhoeddodd y misolyn Cymru, y ‘Cymru Coch’ oherwydd lliw y clawr; yr un flwyddyn dechreuodd y misolyn i blant Cymru’r Plant, a oedd ar ei anterth yn 1900 yn gwerthu tua 40,000 o gopïau’r mis, y cyhoeddiad mwyaf poblogaidd erioed yn hanes Cymru; prif arolygydd ysgolion 1907, ymroddedig i greu yn ei gyd-Gymry falchder yn eu hanes, eu hiaith a’u diwylliant, gan ysgrifennu llawer o lyfrau Cymraeg mewn arddull a apeliai at y darllenydd cyffredin; golygodd a chyhoeddodd ddwy gyfres bwysig o glasuron Cymraeg, Cyfres y Fil (37 cyfrol) a Llyfrau ab Owen, a Chyfres Clasuron Cymru; cafodd y llyfrau bach deniadol, rhad a safonol hyn ddylanwad mawr ar feddylfryd y Cymry; marchog 1916; enwyd Ysgol O M Edwards yn Llanuwchllyn er anrhydedd iddo.Owen Morgan Edwards ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920), O. M. Edwards, hanesydd, addysgwr ac awdur o Gymru; ganed yn Llanuwchllyn ger y Bala, mab hynaf Owen a Beti Edwards o Goed y Pry; disgrifia ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); roedd Llanuwchllyn yn gryf ei Chymraeg, ond defnyddid y Welsh Not yn ysgol y pentref ac fel arfer am wddf Owen y byddai, yn gosb am siarad Cymraeg; astudiodd yn y Bala, Aberystwyth (1883), Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen (1884–87), gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol; drwy Gymdeithas Dafydd ap Gwilym daeth yn gyfaill i John Morris-Jones ac eraill amlwg ym mywyd Cymru; Cymrawd Coleg Lincoln a thiwtor hanes hyd 1907; yn 1907 Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru, gan gymryd y camau cyntaf i sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei dysgu yn ysgolion Cymru; dechreuodd a golygodd Cymru (1891) a Cymru’r Plant (1892), i ennyn diddordeb pobl Cymru yn eu hiaith a’u hanes eu hunain; mae Cartrefi Cymru yn disgrifio ymweliadau â chartrefi enwogion; Cyfres y Fil, 37 cyfrol o glasuron Cymraeg; adeiladodd Neuadd Wen yn Llanuwchllyn yn 1907; AS Rhyddfrydol Meirionnydd o 1899 wedi marw T. E. Ellis; marchog 1916, D.Litt. Prifysgol Cymru 1918; bu farw yn Llanuwchllyn yn 1920; sefydlodd ei fab Ifan ab Owen Edwards Urdd Gobaith Cymru; ymhlith ei lyfrau mae O’r Bala i Geneva (1889), Ystraeon o Hanes Cymru (1894), Hanes Cymru (1895, 1899), Cartrefi Cymru (1896), Wales (1901), A Short History of Wales (1906), Llyfr Del (1906), Hwiangerddi (1911), Llyfr Nest (1913), Tro yn Llydaw a Tro yn y Wlad (1920).
Ar ei anterth yn 1900 gwerthai Cymru’r Plant tua 40,000 o gopïau’r mis, y mae Wicipedia Cymraeg yn ei alw’n gyhoeddiad mwyaf poblogaidd erioed yn hanes Cymru. Drwy Cymru rhoddodd gychwyn i ysgol gyfan o lenorion ifanc, a rhoi cyfle i feirdd a llenorion gwlad gael eu hadnabod y tu hwnt i’w plwyfi eu hunain.FfynonellauOwen Morgan Edwards ↗Wicipedia CymraegArolygwr ysgolion, llenor a chyhoeddwr cylchgronau i oedolion ac i blant oedd Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920); ganwyd yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, yn fab i Owen Edwards, ffermwr, ac Elizabeth; addysgwyd yn ysgol y plwyf, Ysgol Ramadeg y Bala, Aberystwyth, Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen lle roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym; gradd dosbarth cyntaf mewn Hanes Modern; cyd-olygydd Cymru Fydd (1889–1891); o 1891 golygodd a chyhoeddodd y misolyn Cymru, y ‘Cymru Coch’ oherwydd lliw y clawr; yr un flwyddyn dechreuodd y misolyn i blant Cymru’r Plant, a oedd ar ei anterth yn 1900 yn gwerthu tua 40,000 o gopïau’r mis, y cyhoeddiad mwyaf poblogaidd erioed yn hanes Cymru; prif arolygydd ysgolion 1907, ymroddedig i greu yn ei gyd-Gymry falchder yn eu hanes, eu hiaith a’u diwylliant, gan ysgrifennu llawer o lyfrau Cymraeg mewn arddull a apeliai at y darllenydd cyffredin; golygodd a chyhoeddodd ddwy gyfres bwysig o glasuron Cymraeg, Cyfres y Fil (37 cyfrol) a Llyfrau ab Owen, a Chyfres Clasuron Cymru; cafodd y llyfrau bach deniadol, rhad a safonol hyn ddylanwad mawr ar feddylfryd y Cymry; marchog 1916; enwyd Ysgol O M Edwards yn Llanuwchllyn er anrhydedd iddo.Edwards, Sir Owen Morgan (1858 – 1920), man of letters ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, Meirionnydd, 26 Rhagfyr 1858, mab hynaf Owen ac Elizabeth Edwards; bu ei frawd Edward Edwards yn athro hanes yn Aberystwyth 1896–1930; adroddodd hanes ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); aeth i Goleg y Bala ac yna (1880–3) i Aberystwyth, gan wneud yn dda iawn mewn Saesneg a hanes a graddio yn 1883; sesiwn yn Glasgow dan Edward Caird (1883–4); yng Ngholeg Balliol, Rhydychen (o Hydref 1884) cafodd yrfa ddisglair, gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol a dosbarth cyntaf (1887); dylanwadwyd arno gan Ruskin, y bu’n gohebu ag ef, a William Morris, a chan Gymdeithas Dafydd ap Gwilym, a gryfhaodd ei gariad at Gymru; wedi blwyddyn ar y Cyfandir (a ddisgrifir yn ei ddau lyfr cyntaf, 1888) fe’i hetholwyd yn Gymrawd Lincoln yn 1889 a bu’n dysgu hanes yno ac mewn colegau eraill hyd 1907; roedd ei ddarlithiau’n boblogaidd iawn; edrychai ar y gorffennol â llygad artist; ei hanes Cymru yng nghyfres ‘Story of the Nations’ (1901); gyrrodd ei gariad at Gymru ef i ysgrifennu’n ddi-baid, yn aml yn oriau mân y bore; cyd-olygydd Cymru Fydd (1890); dechreuodd Cymru (1891), Cymru’r Plant (1892), Wales (1894), Y Llenor (1895) a Heddyw (1897); llyfrau Cymraeg bychain fel Cartrefi Cymru (1896), ac ailargraffiadau o glasuron Cymraeg yng ‘Nghyfres y Fil’; ni ellir gorbrisio ei wasanaeth i Gymru, gwasanaeth a roddwyd ar adeg dyngedfennol yn hanes diwylliant Cymru; meithrinodd ysgol o lenorion ifanc, a rhoddodd Cymru gyfle i lenorion gwlad gael eu cydnabod y tu hwnt i’w plwyfi; yn 1907 prif arolygydd ysgolion cyntaf yr Adran Addysg Gymreig newydd, llwyddiannus iawn drwy ei ysbrydoliaeth dreiddgar: hybodd ddysgu’r Gymraeg, gwellodd awyrgylch yr ysgolion a lleddfu ffurfioldeb yr hen drefn; AS Meirionnydd 1899–1900; diwylliannol oedd ei genedlaetholdeb; urddwyd yn farchog 1916; D.Litt. er anrhydedd, Prifysgol Cymru, 1918; bu farw wrth ei waith yn Llanuwchllyn, 15 Mai 1920; ei wraig Ellen Davies o Brys Mawr; plant Owen ab Owen, Ifan ab Owen Edwards (1895–1970) a Haf, a briododd David Hughes Parry.
Ysgrifennodd lawer o lyfrau Cymraeg mewn arddull yr oedd y darllenydd cyffredin yn ei charu, yn eu plith Cartrefi Cymru, ei ymweliadau â chartrefi mawrion hanes Cymru, a Hanes Cymru. Ailargraffodd glasuron rhyddiaith a barddoniaeth Gymraeg yn y gyfres Cyfres y Fil a Llyfrau ab Owen: llyfrau bach deniadol, rhad a safonol a gafodd ddylanwad mawr ar feddylfryd Cymru.FfynonellauOwen Morgan Edwards ↗Wicipedia CymraegArolygwr ysgolion, llenor a chyhoeddwr cylchgronau i oedolion ac i blant oedd Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920); ganwyd yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, yn fab i Owen Edwards, ffermwr, ac Elizabeth; addysgwyd yn ysgol y plwyf, Ysgol Ramadeg y Bala, Aberystwyth, Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen lle roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym; gradd dosbarth cyntaf mewn Hanes Modern; cyd-olygydd Cymru Fydd (1889–1891); o 1891 golygodd a chyhoeddodd y misolyn Cymru, y ‘Cymru Coch’ oherwydd lliw y clawr; yr un flwyddyn dechreuodd y misolyn i blant Cymru’r Plant, a oedd ar ei anterth yn 1900 yn gwerthu tua 40,000 o gopïau’r mis, y cyhoeddiad mwyaf poblogaidd erioed yn hanes Cymru; prif arolygydd ysgolion 1907, ymroddedig i greu yn ei gyd-Gymry falchder yn eu hanes, eu hiaith a’u diwylliant, gan ysgrifennu llawer o lyfrau Cymraeg mewn arddull a apeliai at y darllenydd cyffredin; golygodd a chyhoeddodd ddwy gyfres bwysig o glasuron Cymraeg, Cyfres y Fil (37 cyfrol) a Llyfrau ab Owen, a Chyfres Clasuron Cymru; cafodd y llyfrau bach deniadol, rhad a safonol hyn ddylanwad mawr ar feddylfryd y Cymry; marchog 1916; enwyd Ysgol O M Edwards yn Llanuwchllyn er anrhydedd iddo.Owen Morgan Edwards ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920), O. M. Edwards, hanesydd, addysgwr ac awdur o Gymru; ganed yn Llanuwchllyn ger y Bala, mab hynaf Owen a Beti Edwards o Goed y Pry; disgrifia ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); roedd Llanuwchllyn yn gryf ei Chymraeg, ond defnyddid y Welsh Not yn ysgol y pentref ac fel arfer am wddf Owen y byddai, yn gosb am siarad Cymraeg; astudiodd yn y Bala, Aberystwyth (1883), Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen (1884–87), gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol; drwy Gymdeithas Dafydd ap Gwilym daeth yn gyfaill i John Morris-Jones ac eraill amlwg ym mywyd Cymru; Cymrawd Coleg Lincoln a thiwtor hanes hyd 1907; yn 1907 Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru, gan gymryd y camau cyntaf i sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei dysgu yn ysgolion Cymru; dechreuodd a golygodd Cymru (1891) a Cymru’r Plant (1892), i ennyn diddordeb pobl Cymru yn eu hiaith a’u hanes eu hunain; mae Cartrefi Cymru yn disgrifio ymweliadau â chartrefi enwogion; Cyfres y Fil, 37 cyfrol o glasuron Cymraeg; adeiladodd Neuadd Wen yn Llanuwchllyn yn 1907; AS Rhyddfrydol Meirionnydd o 1899 wedi marw T. E. Ellis; marchog 1916, D.Litt. Prifysgol Cymru 1918; bu farw yn Llanuwchllyn yn 1920; sefydlodd ei fab Ifan ab Owen Edwards Urdd Gobaith Cymru; ymhlith ei lyfrau mae O’r Bala i Geneva (1889), Ystraeon o Hanes Cymru (1894), Hanes Cymru (1895, 1899), Cartrefi Cymru (1896), Wales (1901), A Short History of Wales (1906), Llyfr Del (1906), Hwiangerddi (1911), Llyfr Nest (1913), Tro yn Llydaw a Tro yn y Wlad (1920).Edwards, Sir Owen Morgan (1858 – 1920), man of letters ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, Meirionnydd, 26 Rhagfyr 1858, mab hynaf Owen ac Elizabeth Edwards; bu ei frawd Edward Edwards yn athro hanes yn Aberystwyth 1896–1930; adroddodd hanes ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); aeth i Goleg y Bala ac yna (1880–3) i Aberystwyth, gan wneud yn dda iawn mewn Saesneg a hanes a graddio yn 1883; sesiwn yn Glasgow dan Edward Caird (1883–4); yng Ngholeg Balliol, Rhydychen (o Hydref 1884) cafodd yrfa ddisglair, gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol a dosbarth cyntaf (1887); dylanwadwyd arno gan Ruskin, y bu’n gohebu ag ef, a William Morris, a chan Gymdeithas Dafydd ap Gwilym, a gryfhaodd ei gariad at Gymru; wedi blwyddyn ar y Cyfandir (a ddisgrifir yn ei ddau lyfr cyntaf, 1888) fe’i hetholwyd yn Gymrawd Lincoln yn 1889 a bu’n dysgu hanes yno ac mewn colegau eraill hyd 1907; roedd ei ddarlithiau’n boblogaidd iawn; edrychai ar y gorffennol â llygad artist; ei hanes Cymru yng nghyfres ‘Story of the Nations’ (1901); gyrrodd ei gariad at Gymru ef i ysgrifennu’n ddi-baid, yn aml yn oriau mân y bore; cyd-olygydd Cymru Fydd (1890); dechreuodd Cymru (1891), Cymru’r Plant (1892), Wales (1894), Y Llenor (1895) a Heddyw (1897); llyfrau Cymraeg bychain fel Cartrefi Cymru (1896), ac ailargraffiadau o glasuron Cymraeg yng ‘Nghyfres y Fil’; ni ellir gorbrisio ei wasanaeth i Gymru, gwasanaeth a roddwyd ar adeg dyngedfennol yn hanes diwylliant Cymru; meithrinodd ysgol o lenorion ifanc, a rhoddodd Cymru gyfle i lenorion gwlad gael eu cydnabod y tu hwnt i’w plwyfi; yn 1907 prif arolygydd ysgolion cyntaf yr Adran Addysg Gymreig newydd, llwyddiannus iawn drwy ei ysbrydoliaeth dreiddgar: hybodd ddysgu’r Gymraeg, gwellodd awyrgylch yr ysgolion a lleddfu ffurfioldeb yr hen drefn; AS Meirionnydd 1899–1900; diwylliannol oedd ei genedlaetholdeb; urddwyd yn farchog 1916; D.Litt. er anrhydedd, Prifysgol Cymru, 1918; bu farw wrth ei waith yn Llanuwchllyn, 15 Mai 1920; ei wraig Ellen Davies o Brys Mawr; plant Owen ab Owen, Ifan ab Owen Edwards (1895–1970) a Haf, a briododd David Hughes Parry.
Ni ellir gorbrisio ei wasanaeth i Gymru yn y pethau hyn; gwasanaeth ydoedd a roddwyd ar adeg dyngedfennol yn hanes diwylliant Cymru.
R. T. Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig
Yn 1907 daeth yn Brif Arolygydd Ysgolion cyntaf yr Adran Addysg Gymreig newydd. Cymerodd y camau cyntaf i sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei dysgu yn ysgolion Cymru, a thrwy ei ysbrydoliaeth dygodd fywyd newydd i’r ystafelloedd dosbarth a lleddfu ffyrdd stiff yr hen drefn.FfynonellauOwen Morgan Edwards ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920), O. M. Edwards, hanesydd, addysgwr ac awdur o Gymru; ganed yn Llanuwchllyn ger y Bala, mab hynaf Owen a Beti Edwards o Goed y Pry; disgrifia ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); roedd Llanuwchllyn yn gryf ei Chymraeg, ond defnyddid y Welsh Not yn ysgol y pentref ac fel arfer am wddf Owen y byddai, yn gosb am siarad Cymraeg; astudiodd yn y Bala, Aberystwyth (1883), Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen (1884–87), gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol; drwy Gymdeithas Dafydd ap Gwilym daeth yn gyfaill i John Morris-Jones ac eraill amlwg ym mywyd Cymru; Cymrawd Coleg Lincoln a thiwtor hanes hyd 1907; yn 1907 Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru, gan gymryd y camau cyntaf i sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei dysgu yn ysgolion Cymru; dechreuodd a golygodd Cymru (1891) a Cymru’r Plant (1892), i ennyn diddordeb pobl Cymru yn eu hiaith a’u hanes eu hunain; mae Cartrefi Cymru yn disgrifio ymweliadau â chartrefi enwogion; Cyfres y Fil, 37 cyfrol o glasuron Cymraeg; adeiladodd Neuadd Wen yn Llanuwchllyn yn 1907; AS Rhyddfrydol Meirionnydd o 1899 wedi marw T. E. Ellis; marchog 1916, D.Litt. Prifysgol Cymru 1918; bu farw yn Llanuwchllyn yn 1920; sefydlodd ei fab Ifan ab Owen Edwards Urdd Gobaith Cymru; ymhlith ei lyfrau mae O’r Bala i Geneva (1889), Ystraeon o Hanes Cymru (1894), Hanes Cymru (1895, 1899), Cartrefi Cymru (1896), Wales (1901), A Short History of Wales (1906), Llyfr Del (1906), Hwiangerddi (1911), Llyfr Nest (1913), Tro yn Llydaw a Tro yn y Wlad (1920).Edwards, Sir Owen Morgan (1858 – 1920), man of letters ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, Meirionnydd, 26 Rhagfyr 1858, mab hynaf Owen ac Elizabeth Edwards; bu ei frawd Edward Edwards yn athro hanes yn Aberystwyth 1896–1930; adroddodd hanes ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); aeth i Goleg y Bala ac yna (1880–3) i Aberystwyth, gan wneud yn dda iawn mewn Saesneg a hanes a graddio yn 1883; sesiwn yn Glasgow dan Edward Caird (1883–4); yng Ngholeg Balliol, Rhydychen (o Hydref 1884) cafodd yrfa ddisglair, gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol a dosbarth cyntaf (1887); dylanwadwyd arno gan Ruskin, y bu’n gohebu ag ef, a William Morris, a chan Gymdeithas Dafydd ap Gwilym, a gryfhaodd ei gariad at Gymru; wedi blwyddyn ar y Cyfandir (a ddisgrifir yn ei ddau lyfr cyntaf, 1888) fe’i hetholwyd yn Gymrawd Lincoln yn 1889 a bu’n dysgu hanes yno ac mewn colegau eraill hyd 1907; roedd ei ddarlithiau’n boblogaidd iawn; edrychai ar y gorffennol â llygad artist; ei hanes Cymru yng nghyfres ‘Story of the Nations’ (1901); gyrrodd ei gariad at Gymru ef i ysgrifennu’n ddi-baid, yn aml yn oriau mân y bore; cyd-olygydd Cymru Fydd (1890); dechreuodd Cymru (1891), Cymru’r Plant (1892), Wales (1894), Y Llenor (1895) a Heddyw (1897); llyfrau Cymraeg bychain fel Cartrefi Cymru (1896), ac ailargraffiadau o glasuron Cymraeg yng ‘Nghyfres y Fil’; ni ellir gorbrisio ei wasanaeth i Gymru, gwasanaeth a roddwyd ar adeg dyngedfennol yn hanes diwylliant Cymru; meithrinodd ysgol o lenorion ifanc, a rhoddodd Cymru gyfle i lenorion gwlad gael eu cydnabod y tu hwnt i’w plwyfi; yn 1907 prif arolygydd ysgolion cyntaf yr Adran Addysg Gymreig newydd, llwyddiannus iawn drwy ei ysbrydoliaeth dreiddgar: hybodd ddysgu’r Gymraeg, gwellodd awyrgylch yr ysgolion a lleddfu ffurfioldeb yr hen drefn; AS Meirionnydd 1899–1900; diwylliannol oedd ei genedlaetholdeb; urddwyd yn farchog 1916; D.Litt. er anrhydedd, Prifysgol Cymru, 1918; bu farw wrth ei waith yn Llanuwchllyn, 15 Mai 1920; ei wraig Ellen Davies o Brys Mawr; plant Owen ab Owen, Ifan ab Owen Edwards (1895–1970) a Haf, a briododd David Hughes Parry.
Bu’n eistedd yn y Senedd am gyfnod byr fel aelod dros Feirionnydd yn 1899–1900, wedi marw T. E. Ellis, ond diwylliant Cymru yn fwy na gwleidyddiaeth oedd ei gariad. Fe’i hurddwyd yn farchog yn 1916, ac yn 1918 gwnaeth Prifysgol Cymru ef yn ddoethur mewn llên.FfynonellauOwen Morgan Edwards ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920), O. M. Edwards, hanesydd, addysgwr ac awdur o Gymru; ganed yn Llanuwchllyn ger y Bala, mab hynaf Owen a Beti Edwards o Goed y Pry; disgrifia ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); roedd Llanuwchllyn yn gryf ei Chymraeg, ond defnyddid y Welsh Not yn ysgol y pentref ac fel arfer am wddf Owen y byddai, yn gosb am siarad Cymraeg; astudiodd yn y Bala, Aberystwyth (1883), Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen (1884–87), gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol; drwy Gymdeithas Dafydd ap Gwilym daeth yn gyfaill i John Morris-Jones ac eraill amlwg ym mywyd Cymru; Cymrawd Coleg Lincoln a thiwtor hanes hyd 1907; yn 1907 Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru, gan gymryd y camau cyntaf i sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei dysgu yn ysgolion Cymru; dechreuodd a golygodd Cymru (1891) a Cymru’r Plant (1892), i ennyn diddordeb pobl Cymru yn eu hiaith a’u hanes eu hunain; mae Cartrefi Cymru yn disgrifio ymweliadau â chartrefi enwogion; Cyfres y Fil, 37 cyfrol o glasuron Cymraeg; adeiladodd Neuadd Wen yn Llanuwchllyn yn 1907; AS Rhyddfrydol Meirionnydd o 1899 wedi marw T. E. Ellis; marchog 1916, D.Litt. Prifysgol Cymru 1918; bu farw yn Llanuwchllyn yn 1920; sefydlodd ei fab Ifan ab Owen Edwards Urdd Gobaith Cymru; ymhlith ei lyfrau mae O’r Bala i Geneva (1889), Ystraeon o Hanes Cymru (1894), Hanes Cymru (1895, 1899), Cartrefi Cymru (1896), Wales (1901), A Short History of Wales (1906), Llyfr Del (1906), Hwiangerddi (1911), Llyfr Nest (1913), Tro yn Llydaw a Tro yn y Wlad (1920).Edwards, Sir Owen Morgan (1858 – 1920), man of letters ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, Meirionnydd, 26 Rhagfyr 1858, mab hynaf Owen ac Elizabeth Edwards; bu ei frawd Edward Edwards yn athro hanes yn Aberystwyth 1896–1930; adroddodd hanes ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); aeth i Goleg y Bala ac yna (1880–3) i Aberystwyth, gan wneud yn dda iawn mewn Saesneg a hanes a graddio yn 1883; sesiwn yn Glasgow dan Edward Caird (1883–4); yng Ngholeg Balliol, Rhydychen (o Hydref 1884) cafodd yrfa ddisglair, gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol a dosbarth cyntaf (1887); dylanwadwyd arno gan Ruskin, y bu’n gohebu ag ef, a William Morris, a chan Gymdeithas Dafydd ap Gwilym, a gryfhaodd ei gariad at Gymru; wedi blwyddyn ar y Cyfandir (a ddisgrifir yn ei ddau lyfr cyntaf, 1888) fe’i hetholwyd yn Gymrawd Lincoln yn 1889 a bu’n dysgu hanes yno ac mewn colegau eraill hyd 1907; roedd ei ddarlithiau’n boblogaidd iawn; edrychai ar y gorffennol â llygad artist; ei hanes Cymru yng nghyfres ‘Story of the Nations’ (1901); gyrrodd ei gariad at Gymru ef i ysgrifennu’n ddi-baid, yn aml yn oriau mân y bore; cyd-olygydd Cymru Fydd (1890); dechreuodd Cymru (1891), Cymru’r Plant (1892), Wales (1894), Y Llenor (1895) a Heddyw (1897); llyfrau Cymraeg bychain fel Cartrefi Cymru (1896), ac ailargraffiadau o glasuron Cymraeg yng ‘Nghyfres y Fil’; ni ellir gorbrisio ei wasanaeth i Gymru, gwasanaeth a roddwyd ar adeg dyngedfennol yn hanes diwylliant Cymru; meithrinodd ysgol o lenorion ifanc, a rhoddodd Cymru gyfle i lenorion gwlad gael eu cydnabod y tu hwnt i’w plwyfi; yn 1907 prif arolygydd ysgolion cyntaf yr Adran Addysg Gymreig newydd, llwyddiannus iawn drwy ei ysbrydoliaeth dreiddgar: hybodd ddysgu’r Gymraeg, gwellodd awyrgylch yr ysgolion a lleddfu ffurfioldeb yr hen drefn; AS Meirionnydd 1899–1900; diwylliannol oedd ei genedlaetholdeb; urddwyd yn farchog 1916; D.Litt. er anrhydedd, Prifysgol Cymru, 1918; bu farw wrth ei waith yn Llanuwchllyn, 15 Mai 1920; ei wraig Ellen Davies o Brys Mawr; plant Owen ab Owen, Ifan ab Owen Edwards (1895–1970) a Haf, a briododd David Hughes Parry.
Yn 1907 adeiladodd dŷ, Neuadd Wen, yn ei bentref genedigol. Bu farw yno, wrth ei waith hyd y diwedd, ar 15 Mai 1920. Roedd ei wraig Ellen, o Brys Mawr yn Llanuwchllyn, wedi marw’r flwyddyn cynt.FfynonellauOwen Morgan Edwards ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920), O. M. Edwards, hanesydd, addysgwr ac awdur o Gymru; ganed yn Llanuwchllyn ger y Bala, mab hynaf Owen a Beti Edwards o Goed y Pry; disgrifia ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); roedd Llanuwchllyn yn gryf ei Chymraeg, ond defnyddid y Welsh Not yn ysgol y pentref ac fel arfer am wddf Owen y byddai, yn gosb am siarad Cymraeg; astudiodd yn y Bala, Aberystwyth (1883), Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen (1884–87), gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol; drwy Gymdeithas Dafydd ap Gwilym daeth yn gyfaill i John Morris-Jones ac eraill amlwg ym mywyd Cymru; Cymrawd Coleg Lincoln a thiwtor hanes hyd 1907; yn 1907 Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru, gan gymryd y camau cyntaf i sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei dysgu yn ysgolion Cymru; dechreuodd a golygodd Cymru (1891) a Cymru’r Plant (1892), i ennyn diddordeb pobl Cymru yn eu hiaith a’u hanes eu hunain; mae Cartrefi Cymru yn disgrifio ymweliadau â chartrefi enwogion; Cyfres y Fil, 37 cyfrol o glasuron Cymraeg; adeiladodd Neuadd Wen yn Llanuwchllyn yn 1907; AS Rhyddfrydol Meirionnydd o 1899 wedi marw T. E. Ellis; marchog 1916, D.Litt. Prifysgol Cymru 1918; bu farw yn Llanuwchllyn yn 1920; sefydlodd ei fab Ifan ab Owen Edwards Urdd Gobaith Cymru; ymhlith ei lyfrau mae O’r Bala i Geneva (1889), Ystraeon o Hanes Cymru (1894), Hanes Cymru (1895, 1899), Cartrefi Cymru (1896), Wales (1901), A Short History of Wales (1906), Llyfr Del (1906), Hwiangerddi (1911), Llyfr Nest (1913), Tro yn Llydaw a Tro yn y Wlad (1920).Edwards, Sir Owen Morgan (1858 – 1920), man of letters ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, Meirionnydd, 26 Rhagfyr 1858, mab hynaf Owen ac Elizabeth Edwards; bu ei frawd Edward Edwards yn athro hanes yn Aberystwyth 1896–1930; adroddodd hanes ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); aeth i Goleg y Bala ac yna (1880–3) i Aberystwyth, gan wneud yn dda iawn mewn Saesneg a hanes a graddio yn 1883; sesiwn yn Glasgow dan Edward Caird (1883–4); yng Ngholeg Balliol, Rhydychen (o Hydref 1884) cafodd yrfa ddisglair, gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol a dosbarth cyntaf (1887); dylanwadwyd arno gan Ruskin, y bu’n gohebu ag ef, a William Morris, a chan Gymdeithas Dafydd ap Gwilym, a gryfhaodd ei gariad at Gymru; wedi blwyddyn ar y Cyfandir (a ddisgrifir yn ei ddau lyfr cyntaf, 1888) fe’i hetholwyd yn Gymrawd Lincoln yn 1889 a bu’n dysgu hanes yno ac mewn colegau eraill hyd 1907; roedd ei ddarlithiau’n boblogaidd iawn; edrychai ar y gorffennol â llygad artist; ei hanes Cymru yng nghyfres ‘Story of the Nations’ (1901); gyrrodd ei gariad at Gymru ef i ysgrifennu’n ddi-baid, yn aml yn oriau mân y bore; cyd-olygydd Cymru Fydd (1890); dechreuodd Cymru (1891), Cymru’r Plant (1892), Wales (1894), Y Llenor (1895) a Heddyw (1897); llyfrau Cymraeg bychain fel Cartrefi Cymru (1896), ac ailargraffiadau o glasuron Cymraeg yng ‘Nghyfres y Fil’; ni ellir gorbrisio ei wasanaeth i Gymru, gwasanaeth a roddwyd ar adeg dyngedfennol yn hanes diwylliant Cymru; meithrinodd ysgol o lenorion ifanc, a rhoddodd Cymru gyfle i lenorion gwlad gael eu cydnabod y tu hwnt i’w plwyfi; yn 1907 prif arolygydd ysgolion cyntaf yr Adran Addysg Gymreig newydd, llwyddiannus iawn drwy ei ysbrydoliaeth dreiddgar: hybodd ddysgu’r Gymraeg, gwellodd awyrgylch yr ysgolion a lleddfu ffurfioldeb yr hen drefn; AS Meirionnydd 1899–1900; diwylliannol oedd ei genedlaetholdeb; urddwyd yn farchog 1916; D.Litt. er anrhydedd, Prifysgol Cymru, 1918; bu farw wrth ei waith yn Llanuwchllyn, 15 Mai 1920; ei wraig Ellen Davies o Brys Mawr; plant Owen ab Owen, Ifan ab Owen Edwards (1895–1970) a Haf, a briododd David Hughes Parry.
Aeth ei fab, Ifan ab Owen Edwards, ymlaen i sefydlu Urdd Gobaith Cymru, gan gario gwaith ei dad dros blant Cymru i oes newydd. Mae’r ysgol yn Llanuwchllyn, Ysgol O M Edwards, wedi’i henwi er anrhydedd iddo.FfynonellauOwen Morgan Edwards ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920), O. M. Edwards, hanesydd, addysgwr ac awdur o Gymru; ganed yn Llanuwchllyn ger y Bala, mab hynaf Owen a Beti Edwards o Goed y Pry; disgrifia ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); roedd Llanuwchllyn yn gryf ei Chymraeg, ond defnyddid y Welsh Not yn ysgol y pentref ac fel arfer am wddf Owen y byddai, yn gosb am siarad Cymraeg; astudiodd yn y Bala, Aberystwyth (1883), Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen (1884–87), gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol; drwy Gymdeithas Dafydd ap Gwilym daeth yn gyfaill i John Morris-Jones ac eraill amlwg ym mywyd Cymru; Cymrawd Coleg Lincoln a thiwtor hanes hyd 1907; yn 1907 Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru, gan gymryd y camau cyntaf i sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei dysgu yn ysgolion Cymru; dechreuodd a golygodd Cymru (1891) a Cymru’r Plant (1892), i ennyn diddordeb pobl Cymru yn eu hiaith a’u hanes eu hunain; mae Cartrefi Cymru yn disgrifio ymweliadau â chartrefi enwogion; Cyfres y Fil, 37 cyfrol o glasuron Cymraeg; adeiladodd Neuadd Wen yn Llanuwchllyn yn 1907; AS Rhyddfrydol Meirionnydd o 1899 wedi marw T. E. Ellis; marchog 1916, D.Litt. Prifysgol Cymru 1918; bu farw yn Llanuwchllyn yn 1920; sefydlodd ei fab Ifan ab Owen Edwards Urdd Gobaith Cymru; ymhlith ei lyfrau mae O’r Bala i Geneva (1889), Ystraeon o Hanes Cymru (1894), Hanes Cymru (1895, 1899), Cartrefi Cymru (1896), Wales (1901), A Short History of Wales (1906), Llyfr Del (1906), Hwiangerddi (1911), Llyfr Nest (1913), Tro yn Llydaw a Tro yn y Wlad (1920).Owen Morgan Edwards ↗Wicipedia CymraegArolygwr ysgolion, llenor a chyhoeddwr cylchgronau i oedolion ac i blant oedd Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920); ganwyd yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, yn fab i Owen Edwards, ffermwr, ac Elizabeth; addysgwyd yn ysgol y plwyf, Ysgol Ramadeg y Bala, Aberystwyth, Glasgow a Choleg Balliol, Rhydychen lle roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym; gradd dosbarth cyntaf mewn Hanes Modern; cyd-olygydd Cymru Fydd (1889–1891); o 1891 golygodd a chyhoeddodd y misolyn Cymru, y ‘Cymru Coch’ oherwydd lliw y clawr; yr un flwyddyn dechreuodd y misolyn i blant Cymru’r Plant, a oedd ar ei anterth yn 1900 yn gwerthu tua 40,000 o gopïau’r mis, y cyhoeddiad mwyaf poblogaidd erioed yn hanes Cymru; prif arolygydd ysgolion 1907, ymroddedig i greu yn ei gyd-Gymry falchder yn eu hanes, eu hiaith a’u diwylliant, gan ysgrifennu llawer o lyfrau Cymraeg mewn arddull a apeliai at y darllenydd cyffredin; golygodd a chyhoeddodd ddwy gyfres bwysig o glasuron Cymraeg, Cyfres y Fil (37 cyfrol) a Llyfrau ab Owen, a Chyfres Clasuron Cymru; cafodd y llyfrau bach deniadol, rhad a safonol hyn ddylanwad mawr ar feddylfryd y Cymry; marchog 1916; enwyd Ysgol O M Edwards yn Llanuwchllyn er anrhydedd iddo.Edwards, Sir Owen Morgan (1858 – 1920), man of letters ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, Meirionnydd, 26 Rhagfyr 1858, mab hynaf Owen ac Elizabeth Edwards; bu ei frawd Edward Edwards yn athro hanes yn Aberystwyth 1896–1930; adroddodd hanes ei addysg gynnar yn Clych Adgof (1906); aeth i Goleg y Bala ac yna (1880–3) i Aberystwyth, gan wneud yn dda iawn mewn Saesneg a hanes a graddio yn 1883; sesiwn yn Glasgow dan Edward Caird (1883–4); yng Ngholeg Balliol, Rhydychen (o Hydref 1884) cafodd yrfa ddisglair, gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol a dosbarth cyntaf (1887); dylanwadwyd arno gan Ruskin, y bu’n gohebu ag ef, a William Morris, a chan Gymdeithas Dafydd ap Gwilym, a gryfhaodd ei gariad at Gymru; wedi blwyddyn ar y Cyfandir (a ddisgrifir yn ei ddau lyfr cyntaf, 1888) fe’i hetholwyd yn Gymrawd Lincoln yn 1889 a bu’n dysgu hanes yno ac mewn colegau eraill hyd 1907; roedd ei ddarlithiau’n boblogaidd iawn; edrychai ar y gorffennol â llygad artist; ei hanes Cymru yng nghyfres ‘Story of the Nations’ (1901); gyrrodd ei gariad at Gymru ef i ysgrifennu’n ddi-baid, yn aml yn oriau mân y bore; cyd-olygydd Cymru Fydd (1890); dechreuodd Cymru (1891), Cymru’r Plant (1892), Wales (1894), Y Llenor (1895) a Heddyw (1897); llyfrau Cymraeg bychain fel Cartrefi Cymru (1896), ac ailargraffiadau o glasuron Cymraeg yng ‘Nghyfres y Fil’; ni ellir gorbrisio ei wasanaeth i Gymru, gwasanaeth a roddwyd ar adeg dyngedfennol yn hanes diwylliant Cymru; meithrinodd ysgol o lenorion ifanc, a rhoddodd Cymru gyfle i lenorion gwlad gael eu cydnabod y tu hwnt i’w plwyfi; yn 1907 prif arolygydd ysgolion cyntaf yr Adran Addysg Gymreig newydd, llwyddiannus iawn drwy ei ysbrydoliaeth dreiddgar: hybodd ddysgu’r Gymraeg, gwellodd awyrgylch yr ysgolion a lleddfu ffurfioldeb yr hen drefn; AS Meirionnydd 1899–1900; diwylliannol oedd ei genedlaetholdeb; urddwyd yn farchog 1916; D.Litt. er anrhydedd, Prifysgol Cymru, 1918; bu farw wrth ei waith yn Llanuwchllyn, 15 Mai 1920; ei wraig Ellen Davies o Brys Mawr; plant Owen ab Owen, Ifan ab Owen Edwards (1895–1970) a Haf, a briododd David Hughes Parry.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Erthygl · 16 munYn 1962 rhybuddiodd Saunders Lewis y byddai’r Gymraeg wedi marw erbyn y ganrif newydd. Yn hytrach, trodd ysgol o saith o blant, mudiad ieuenctid, protest ar bont, ympryd, sianel deledu, cân a chenedl gyfan y llanw. Dyma stori’r frwydr yn ôl.
Erthygl · 18 munAm bedwar can mlynedd trin y Gymraeg fel rhywbeth i gael gwared arno a wnaeth y rhai a lywodraethai Gymru o Lundain. Caeodd Deddf Seneddol hi allan o’r llysoedd, galwodd adroddiad gan y llywodraeth hi’n ‘anfantais enfawr’, a chrogodd ysgolion flocyn o bren am yddfau plant a’i siaradai. Gwrthododd Cymru ei gollwng.
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Y bobl a sicrhaodd fod y Gymraeg yn dal i gael ei siarad heddiw.
Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf