Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1858–1920

Syr O. M. Edwards

Hanesydd o Lanuwchllyn a ysgrifennodd i bobl gyffredin Cymru, sefydlodd Cymru’r Plant a rhoi’r Gymraeg yn ôl yn yr ysgolion.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1858–1920 (wedi’i gofnodi) Y gŵr a roddodd ei hanes yn ôl i Gymru Y Gymru Ddiwydiannol Ysgolheigion ac athrawon
Syr O. M. Edwards
Syr O. M. Edwards · Llun: Wikimedia Commons · Bassano Ltd, Parth cyhoeddus

Rhoddodd Syr Owen Morgan Edwards o Lanuwchllyn eu hanes eu hunain yn ôl i bobl Cymru, yn eu hiaith eu hunain. Yn fab fferm a wisgodd y Welsh Not yn yr ysgol, daeth yn hanesydd disglair yn Rhydychen, sefydlodd y cylchgronau Cymru a Cymru’r Plant, dygodd glasuron Cymraeg i bob cartref mewn llyfrau bach rhad, ac fel Prif Arolygydd Ysgolion cyntaf Cymru dechreuodd y gwaith o sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei dysgu yn ysgolion Cymru.

Ganed26 Rhagfyr 1858, Coed-y-pry, Llanuwchllyn
RhydychenColeg Balliol, dosbarth cyntaf, 1887; Cymrawd Lincoln, 1889–1907
CylchgronauCymru (1891), Cymru’r Plant (1892) ac eraill
Prif Arolygydd Ysgolion Cymru1907–1920, y cyntaf
AnrhydeddauMarchog 1916; D.Litt., Prifysgol Cymru, 1918
Bu farw15 Mai 1920, Llanuwchllyn

Bachgen o Goed-y-pry#

Ganed Owen Morgan Edwards yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, ger y Bala, ar 26 Rhagfyr 1858, mab hynaf Owen Edwards, ffermwr, a’i wraig Elizabeth. Roedd Llanuwchllyn yn ardal Gymraeg i’r carn, ac eto defnyddid y Welsh Not yn ysgol y pentref, ac fel arfer am wddf Owen y byddai, yn gosb am siarad Cymraeg. Adroddodd hanes y blynyddoedd hynny yn ei lyfr Clych Atgof yn 1906.

Y Bala, Aberystwyth a Rhydychen#

Aeth i’r ysgol yn y Bala ac yna i’r coleg yn Aberystwyth, lle gwnaeth yn dda iawn mewn Saesneg a hanes a graddio yn 1883. Wedi sesiwn yn Glasgow aeth i Goleg Balliol, Rhydychen, yn 1884. Yno cafodd yrfa ddisglair, gan ennill tair prif wobr hanes y brifysgol a gradd dosbarth cyntaf yn 1887.

Yn Rhydychen roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym, lle gwnaeth gyfeillion oes o Gymry ifanc fel John Morris-Jones, a dyfnhaodd ei gariad at Gymru fwyfwy. Yn 1889 fe’i hetholwyd yn Gymrawd Coleg Lincoln, lle roedd ei ddarlithiau hanes yn boblogaidd iawn, a bu’n dysgu yno hyd 1907.

Cymru a Cymru’r Plant#

Gyrrodd ei gariad at Gymru ef i ysgrifennu’n ddi-baid, yn aml hyd oriau mân y bore. Yn 1891 dechreuodd y cylchgrawn misol Cymru, a adwaenid fel y ‘Cymru Coch’ oherwydd lliw ei glawr, ac yn fuan wedyn Cymru’r Plant i blant, i ennyn diddordeb pobl Cymru yn eu hiaith a’u hanes eu hunain.

Ar ei anterth yn 1900 gwerthai Cymru’r Plant tua 40,000 o gopïau’r mis, y mae Wicipedia Cymraeg yn ei alw’n gyhoeddiad mwyaf poblogaidd erioed yn hanes Cymru. Drwy Cymru rhoddodd gychwyn i ysgol gyfan o lenorion ifanc, a rhoi cyfle i feirdd a llenorion gwlad gael eu hadnabod y tu hwnt i’w plwyfi eu hunain.

Y clasuron i bawb#

Ysgrifennodd lawer o lyfrau Cymraeg mewn arddull yr oedd y darllenydd cyffredin yn ei charu, yn eu plith Cartrefi Cymru, ei ymweliadau â chartrefi mawrion hanes Cymru, a Hanes Cymru. Ailargraffodd glasuron rhyddiaith a barddoniaeth Gymraeg yn y gyfres Cyfres y Fil a Llyfrau ab Owen: llyfrau bach deniadol, rhad a safonol a gafodd ddylanwad mawr ar feddylfryd Cymru.

Ni ellir gorbrisio ei wasanaeth i Gymru yn y pethau hyn; gwasanaeth ydoedd a roddwyd ar adeg dyngedfennol yn hanes diwylliant Cymru.

R. T. Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig

Prif Arolygydd Ysgolion#

Yn 1907 daeth yn Brif Arolygydd Ysgolion cyntaf yr Adran Addysg Gymreig newydd. Cymerodd y camau cyntaf i sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei dysgu yn ysgolion Cymru, a thrwy ei ysbrydoliaeth dygodd fywyd newydd i’r ystafelloedd dosbarth a lleddfu ffyrdd stiff yr hen drefn.

Bu’n eistedd yn y Senedd am gyfnod byr fel aelod dros Feirionnydd yn 1899–1900, wedi marw T. E. Ellis, ond diwylliant Cymru yn fwy na gwleidyddiaeth oedd ei gariad. Fe’i hurddwyd yn farchog yn 1916, ac yn 1918 gwnaeth Prifysgol Cymru ef yn ddoethur mewn llên.

Adref i Lanuwchllyn#

Yn 1907 adeiladodd dŷ, Neuadd Wen, yn ei bentref genedigol. Bu farw yno, wrth ei waith hyd y diwedd, ar 15 Mai 1920. Roedd ei wraig Ellen, o Brys Mawr yn Llanuwchllyn, wedi marw’r flwyddyn cynt.

Ei etifeddiaeth#

Aeth ei fab, Ifan ab Owen Edwards, ymlaen i sefydlu Urdd Gobaith Cymru, gan gario gwaith ei dad dros blant Cymru i oes newydd. Mae’r ysgol yn Llanuwchllyn, Ysgol O M Edwards, wedi’i henwi er anrhydedd iddo.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf