Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1859–1899
Mab y fferm o Gefnddwysarn a ddaeth yn aelod seneddol Meirionnydd yn saith ar hugain oed, a siaradodd dros Gymru hunanlywodraethol ac a gododd yn Brif Chwip y Rhyddfrydwyr.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Thomas Edward Ellis, Tom Ellis i bobl Cymru, oedd mab y tenant fferm o Gefnddwysarn a arweiniodd Cymru Fydd, y mudiad dros Gymru a fyddai’n llywodraethu ei materion ei hun. Wedi’i ethol yn aelod dros Feirionnydd yn saith ar hugain oed, galwodd yn y Bala yn 1890 am gynulliad deddfwriaethol i Gymru, gweithiodd dros ysgolion Cymreig, prifysgol Gymreig a Llyfrgell Genedlaethol, a chododd i fod yn Brif Chwip y Blaid Ryddfrydol. Pan fu farw yn ddeugain oed, teimlai pobl fod Cymru wedi colli ei harweinydd disgleiriaf.FfynonellauThomas Edward Ellis ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Edward Ellis (16 Chwefror 1859 – 5 Ebrill 1899), T. E. Ellis neu Tom Ellis, gwleidydd o Gymro ac arweinydd Cymru Fydd, mudiad i ennill ymreolaeth i Gymru; am gyfnod y mwyaf amlwg o’r genhedlaeth o wleidyddion Rhyddfrydol a gododd yng Nghymru wedi 1886, a roddodd fwy o le i Gymru yn eu gwleidyddiaeth; ganed yng Nghefnddwysarn ger y Bala, mab i denant fferm, a’i fagu ymhlith atgofion gwerin am y troi allan gwleidyddol ym Meirionnydd wedi etholiadau 1859 a 1868; yn Ysgol Ramadeg y Bala roedd O. M. Edwards ymhlith ei gyd-ddisgyblion; Aberystwyth 1875–79, y Coleg Newydd, Rhydychen, hanes 1884; etholwyd dros Feirionnydd yn 1886; daeth yn amlwg yn fuan fel llefarydd dros faterion Cymru, ac mewn araith yn y Bala yn 1890 galwodd am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; arweinydd Cymru Fydd, gan gydweithio’n agos â David Lloyd George, ac amlwg yn yr ymgyrch dros ddatgysylltu’r Eglwys yng Nghymru; ail chwip 1892, Prif Chwip 1894; cyhoeddodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; bu farw yn Cannes; ysgrifennodd ei fab Thomas Iorwerth Ellis, a aned yn Rhagfyr 1899, ei gofiant (1944, 1948); ystyriai ei hun yn ddilynwr i Mazzini, ac roedd wedi’i wreiddio’n ddwfn yn y traddodiad Methodistaidd, gyda chariad at farddoniaeth a llenyddiaeth Gymraeg.Ellis, Thomas Edward (1859 – 1899), M.P. for Merioneth (1886–99) and chief Liberal whip (1894–5) ↗Thomas Iorwerth Ellis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Thomas Ellis ac Elizabeth ei wraig, ganed yng Nghynlas, Cefnddwysarn, ger y Bala, 16 Chwefror 1859; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llandderfel ac Ysgol Ramadeg y Bala, gyda D. R. Daniel, O. M. Edwards a J. Puleston Jones; yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, 1875–79; y Coleg Newydd, Rhydychen, o 1880, lle bu ar bwyllgor sefydlog Undeb Rhydychen; hanes modern, 1884; tiwtor yn nheulu John Cory, yna ysgrifennydd preifat John Brunner AS; mabwysiadwyd ac etholwyd yn aelod Rhyddfrydol dros Feirionnydd yng Ngorffennaf 1886; nododd ei ddadlau diflino dros fuddiannau Cymru ef yn arweinydd ym mywyd Cymru, a bu ganddo ran sylweddol yn pasio Deddf Addysg Ganolraddol a Thechnegol Cymru, 1889; cafodd dysteb genedlaethol gan bobl Cymru yn 1890, ac yn ei araith yn y Bala (Medi 1890) gosododd ei gredo wleidyddol a galw am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; ail chwip yng ngweinyddiaeth Gladstone, 1892, pan fu’n allweddol yn sicrhau’r comisiwn brenhinol ar y tir yng Nghymru a mesurau datgysylltu; prif chwip y Rhyddfrydwyr, 1894; gwasanaethodd ar gydbwyllgor addysg Meirionnydd, llys Prifysgol Cymru a’r Bwrdd Canol; un o arloeswyr y mudiad dros Lyfrgell Genedlaethol i Gymru; sylfaenydd a llywydd cyntaf Cymdeithas Hen Fyfyrwyr Aberystwyth, a warden Urdd y Graddedigion (1896–9); golygodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; priododd Annie, merch R. J. Davies, Cwrt-mawr, Llangeitho; mab Thomas Iorwerth Ellis; bu farw yn Cannes, 5 Ebrill 1899, claddwyd yng Nghefnddwysarn; cerfluniau yn Stryd Fawr y Bala, ac ym mhedrongl y Coleg yn Aberystwyth; cyhoeddwyd Speeches and Addresses yn 1912.Thomas Edward Ellis ↗Wicipedia CymraegRoedd Thomas Edward Ellis, neu Tom Ellis (16 Chwefror 1859 – 5 Ebrill 1899) yn wleidydd radicalaidd o Gymro ac un o feddylwyr politicaidd mwyaf gwreiddiol a blaenllaw ei ddydd, a aned yng Nghefnddwysarn ger y Bala; mab i Thomas Ellis, ffarmwr o Anghydffurfiwr a ffermai dyddyn yng Nghefnddwysarn, a’i wraig Elizabeth; yn Ysgol Ramadeg y Bala daeth yn gyfaill i O. M. Edwards; Aberystwyth 1875 a’r Coleg Newydd, Rhydychen 1879, gradd mewn Hanes; etholwyd yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros Feirion yn 1886, ac erbyn 1894 ef oedd Prif Chwip y blaid; gweithiai’n ddiwyd dros addysg Gymraeg (yn arbennig creu ac ehangu Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor), datgysylltu, diwygio’r tir ac ymreolaeth i Gymru; sefydlwyd Cymru Fydd yn 1887 gan Tom Ellis, a’i brif amcan oedd corff deddfu cenedlaethol dros Gymru ac aelodau seneddol a fyddai’n cynrychioli Cymru’n drwyadl; ym Medi 1890 gwnaeth araith enwog yn y Bala yn galw am senedd lawn i Gymru; gyda’i gyfeillion agos D. R. Daniel a W. J. Parry datblygodd gysyniad newydd o genedligrwydd Cymreig, lle byddai hanes Cymru, ei thraddodiadau, ei diwylliant, ei hiaith a’i llenyddiaeth, ynghyd â’r sefydliadau cenedlaethol oedd i ddod, yn ffurfio un uned organig gydag ysbryd y werin yn ei huno; gwelai ei hun yn olynydd i Robert Owen o’r Drenewydd; bu farw yn Cannes a’i gladdu yng Nghapel Ddwysarn yn ei bentref genedigol; roedd yn annwyl iawn gan y werin, a theimlai pobl fod Cymru wedi colli ei harweinydd disgleiriaf.
| Ganed | 16 Chwefror 1859, Cynlas, Cefnddwysarn, ger y Bala |
|---|---|
| Addysg | Ysgol Ramadeg y Bala; Aberystwyth; y Coleg Newydd, Rhydychen |
| Aelod dros Feirionnydd | 1886–1899 |
| Prif Chwip y Rhyddfrydwyr | 1894 |
| Bu farw | 5 Ebrill 1899, Cannes |
| Cerfluniau | Stryd Fawr y Bala; yr Hen Goleg, Aberystwyth |
Ganed Tom Ellis yng Nghynlas, Cefnddwysarn, ger y Bala, ar 16 Chwefror 1859, mab Thomas Ellis, tenant fferm o Anghydffurfiwr, a’i wraig Elizabeth. Fe’i magwyd ymhlith atgofion am ffermwyr Meirionnydd a drowyd o’u daliadau am y modd y pleidleisiasant yn etholiadau 1859 a 1868.FfynonellauEllis, Thomas Edward (1859 – 1899), M.P. for Merioneth (1886–99) and chief Liberal whip (1894–5) ↗Thomas Iorwerth Ellis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Thomas Ellis ac Elizabeth ei wraig, ganed yng Nghynlas, Cefnddwysarn, ger y Bala, 16 Chwefror 1859; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llandderfel ac Ysgol Ramadeg y Bala, gyda D. R. Daniel, O. M. Edwards a J. Puleston Jones; yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, 1875–79; y Coleg Newydd, Rhydychen, o 1880, lle bu ar bwyllgor sefydlog Undeb Rhydychen; hanes modern, 1884; tiwtor yn nheulu John Cory, yna ysgrifennydd preifat John Brunner AS; mabwysiadwyd ac etholwyd yn aelod Rhyddfrydol dros Feirionnydd yng Ngorffennaf 1886; nododd ei ddadlau diflino dros fuddiannau Cymru ef yn arweinydd ym mywyd Cymru, a bu ganddo ran sylweddol yn pasio Deddf Addysg Ganolraddol a Thechnegol Cymru, 1889; cafodd dysteb genedlaethol gan bobl Cymru yn 1890, ac yn ei araith yn y Bala (Medi 1890) gosododd ei gredo wleidyddol a galw am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; ail chwip yng ngweinyddiaeth Gladstone, 1892, pan fu’n allweddol yn sicrhau’r comisiwn brenhinol ar y tir yng Nghymru a mesurau datgysylltu; prif chwip y Rhyddfrydwyr, 1894; gwasanaethodd ar gydbwyllgor addysg Meirionnydd, llys Prifysgol Cymru a’r Bwrdd Canol; un o arloeswyr y mudiad dros Lyfrgell Genedlaethol i Gymru; sylfaenydd a llywydd cyntaf Cymdeithas Hen Fyfyrwyr Aberystwyth, a warden Urdd y Graddedigion (1896–9); golygodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; priododd Annie, merch R. J. Davies, Cwrt-mawr, Llangeitho; mab Thomas Iorwerth Ellis; bu farw yn Cannes, 5 Ebrill 1899, claddwyd yng Nghefnddwysarn; cerfluniau yn Stryd Fawr y Bala, ac ym mhedrongl y Coleg yn Aberystwyth; cyhoeddwyd Speeches and Addresses yn 1912.Thomas Edward Ellis ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Edward Ellis (16 Chwefror 1859 – 5 Ebrill 1899), T. E. Ellis neu Tom Ellis, gwleidydd o Gymro ac arweinydd Cymru Fydd, mudiad i ennill ymreolaeth i Gymru; am gyfnod y mwyaf amlwg o’r genhedlaeth o wleidyddion Rhyddfrydol a gododd yng Nghymru wedi 1886, a roddodd fwy o le i Gymru yn eu gwleidyddiaeth; ganed yng Nghefnddwysarn ger y Bala, mab i denant fferm, a’i fagu ymhlith atgofion gwerin am y troi allan gwleidyddol ym Meirionnydd wedi etholiadau 1859 a 1868; yn Ysgol Ramadeg y Bala roedd O. M. Edwards ymhlith ei gyd-ddisgyblion; Aberystwyth 1875–79, y Coleg Newydd, Rhydychen, hanes 1884; etholwyd dros Feirionnydd yn 1886; daeth yn amlwg yn fuan fel llefarydd dros faterion Cymru, ac mewn araith yn y Bala yn 1890 galwodd am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; arweinydd Cymru Fydd, gan gydweithio’n agos â David Lloyd George, ac amlwg yn yr ymgyrch dros ddatgysylltu’r Eglwys yng Nghymru; ail chwip 1892, Prif Chwip 1894; cyhoeddodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; bu farw yn Cannes; ysgrifennodd ei fab Thomas Iorwerth Ellis, a aned yn Rhagfyr 1899, ei gofiant (1944, 1948); ystyriai ei hun yn ddilynwr i Mazzini, ac roedd wedi’i wreiddio’n ddwfn yn y traddodiad Methodistaidd, gyda chariad at farddoniaeth a llenyddiaeth Gymraeg.Thomas Edward Ellis ↗Wicipedia CymraegRoedd Thomas Edward Ellis, neu Tom Ellis (16 Chwefror 1859 – 5 Ebrill 1899) yn wleidydd radicalaidd o Gymro ac un o feddylwyr politicaidd mwyaf gwreiddiol a blaenllaw ei ddydd, a aned yng Nghefnddwysarn ger y Bala; mab i Thomas Ellis, ffarmwr o Anghydffurfiwr a ffermai dyddyn yng Nghefnddwysarn, a’i wraig Elizabeth; yn Ysgol Ramadeg y Bala daeth yn gyfaill i O. M. Edwards; Aberystwyth 1875 a’r Coleg Newydd, Rhydychen 1879, gradd mewn Hanes; etholwyd yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros Feirion yn 1886, ac erbyn 1894 ef oedd Prif Chwip y blaid; gweithiai’n ddiwyd dros addysg Gymraeg (yn arbennig creu ac ehangu Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor), datgysylltu, diwygio’r tir ac ymreolaeth i Gymru; sefydlwyd Cymru Fydd yn 1887 gan Tom Ellis, a’i brif amcan oedd corff deddfu cenedlaethol dros Gymru ac aelodau seneddol a fyddai’n cynrychioli Cymru’n drwyadl; ym Medi 1890 gwnaeth araith enwog yn y Bala yn galw am senedd lawn i Gymru; gyda’i gyfeillion agos D. R. Daniel a W. J. Parry datblygodd gysyniad newydd o genedligrwydd Cymreig, lle byddai hanes Cymru, ei thraddodiadau, ei diwylliant, ei hiaith a’i llenyddiaeth, ynghyd â’r sefydliadau cenedlaethol oedd i ddod, yn ffurfio un uned organig gydag ysbryd y werin yn ei huno; gwelai ei hun yn olynydd i Robert Owen o’r Drenewydd; bu farw yn Cannes a’i gladdu yng Nghapel Ddwysarn yn ei bentref genedigol; roedd yn annwyl iawn gan y werin, a theimlai pobl fod Cymru wedi colli ei harweinydd disgleiriaf.
Yn Ysgol Ramadeg y Bala roedd O. M. Edwards a D. R. Daniel ymhlith ei gyfeillion. Aeth ymlaen i’r coleg newydd yn Aberystwyth o 1875 hyd 1879, ac yna i’r Coleg Newydd, Rhydychen, lle graddiodd mewn hanes yn 1884 a gwasanaethu ar bwyllgor Undeb Rhydychen.FfynonellauEllis, Thomas Edward (1859 – 1899), M.P. for Merioneth (1886–99) and chief Liberal whip (1894–5) ↗Thomas Iorwerth Ellis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Thomas Ellis ac Elizabeth ei wraig, ganed yng Nghynlas, Cefnddwysarn, ger y Bala, 16 Chwefror 1859; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llandderfel ac Ysgol Ramadeg y Bala, gyda D. R. Daniel, O. M. Edwards a J. Puleston Jones; yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, 1875–79; y Coleg Newydd, Rhydychen, o 1880, lle bu ar bwyllgor sefydlog Undeb Rhydychen; hanes modern, 1884; tiwtor yn nheulu John Cory, yna ysgrifennydd preifat John Brunner AS; mabwysiadwyd ac etholwyd yn aelod Rhyddfrydol dros Feirionnydd yng Ngorffennaf 1886; nododd ei ddadlau diflino dros fuddiannau Cymru ef yn arweinydd ym mywyd Cymru, a bu ganddo ran sylweddol yn pasio Deddf Addysg Ganolraddol a Thechnegol Cymru, 1889; cafodd dysteb genedlaethol gan bobl Cymru yn 1890, ac yn ei araith yn y Bala (Medi 1890) gosododd ei gredo wleidyddol a galw am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; ail chwip yng ngweinyddiaeth Gladstone, 1892, pan fu’n allweddol yn sicrhau’r comisiwn brenhinol ar y tir yng Nghymru a mesurau datgysylltu; prif chwip y Rhyddfrydwyr, 1894; gwasanaethodd ar gydbwyllgor addysg Meirionnydd, llys Prifysgol Cymru a’r Bwrdd Canol; un o arloeswyr y mudiad dros Lyfrgell Genedlaethol i Gymru; sylfaenydd a llywydd cyntaf Cymdeithas Hen Fyfyrwyr Aberystwyth, a warden Urdd y Graddedigion (1896–9); golygodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; priododd Annie, merch R. J. Davies, Cwrt-mawr, Llangeitho; mab Thomas Iorwerth Ellis; bu farw yn Cannes, 5 Ebrill 1899, claddwyd yng Nghefnddwysarn; cerfluniau yn Stryd Fawr y Bala, ac ym mhedrongl y Coleg yn Aberystwyth; cyhoeddwyd Speeches and Addresses yn 1912.Thomas Edward Ellis ↗Wicipedia CymraegRoedd Thomas Edward Ellis, neu Tom Ellis (16 Chwefror 1859 – 5 Ebrill 1899) yn wleidydd radicalaidd o Gymro ac un o feddylwyr politicaidd mwyaf gwreiddiol a blaenllaw ei ddydd, a aned yng Nghefnddwysarn ger y Bala; mab i Thomas Ellis, ffarmwr o Anghydffurfiwr a ffermai dyddyn yng Nghefnddwysarn, a’i wraig Elizabeth; yn Ysgol Ramadeg y Bala daeth yn gyfaill i O. M. Edwards; Aberystwyth 1875 a’r Coleg Newydd, Rhydychen 1879, gradd mewn Hanes; etholwyd yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros Feirion yn 1886, ac erbyn 1894 ef oedd Prif Chwip y blaid; gweithiai’n ddiwyd dros addysg Gymraeg (yn arbennig creu ac ehangu Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor), datgysylltu, diwygio’r tir ac ymreolaeth i Gymru; sefydlwyd Cymru Fydd yn 1887 gan Tom Ellis, a’i brif amcan oedd corff deddfu cenedlaethol dros Gymru ac aelodau seneddol a fyddai’n cynrychioli Cymru’n drwyadl; ym Medi 1890 gwnaeth araith enwog yn y Bala yn galw am senedd lawn i Gymru; gyda’i gyfeillion agos D. R. Daniel a W. J. Parry datblygodd gysyniad newydd o genedligrwydd Cymreig, lle byddai hanes Cymru, ei thraddodiadau, ei diwylliant, ei hiaith a’i llenyddiaeth, ynghyd â’r sefydliadau cenedlaethol oedd i ddod, yn ffurfio un uned organig gydag ysbryd y werin yn ei huno; gwelai ei hun yn olynydd i Robert Owen o’r Drenewydd; bu farw yn Cannes a’i gladdu yng Nghapel Ddwysarn yn ei bentref genedigol; roedd yn annwyl iawn gan y werin, a theimlai pobl fod Cymru wedi colli ei harweinydd disgleiriaf.Thomas Edward Ellis ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Edward Ellis (16 Chwefror 1859 – 5 Ebrill 1899), T. E. Ellis neu Tom Ellis, gwleidydd o Gymro ac arweinydd Cymru Fydd, mudiad i ennill ymreolaeth i Gymru; am gyfnod y mwyaf amlwg o’r genhedlaeth o wleidyddion Rhyddfrydol a gododd yng Nghymru wedi 1886, a roddodd fwy o le i Gymru yn eu gwleidyddiaeth; ganed yng Nghefnddwysarn ger y Bala, mab i denant fferm, a’i fagu ymhlith atgofion gwerin am y troi allan gwleidyddol ym Meirionnydd wedi etholiadau 1859 a 1868; yn Ysgol Ramadeg y Bala roedd O. M. Edwards ymhlith ei gyd-ddisgyblion; Aberystwyth 1875–79, y Coleg Newydd, Rhydychen, hanes 1884; etholwyd dros Feirionnydd yn 1886; daeth yn amlwg yn fuan fel llefarydd dros faterion Cymru, ac mewn araith yn y Bala yn 1890 galwodd am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; arweinydd Cymru Fydd, gan gydweithio’n agos â David Lloyd George, ac amlwg yn yr ymgyrch dros ddatgysylltu’r Eglwys yng Nghymru; ail chwip 1892, Prif Chwip 1894; cyhoeddodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; bu farw yn Cannes; ysgrifennodd ei fab Thomas Iorwerth Ellis, a aned yn Rhagfyr 1899, ei gofiant (1944, 1948); ystyriai ei hun yn ddilynwr i Mazzini, ac roedd wedi’i wreiddio’n ddwfn yn y traddodiad Methodistaidd, gyda chariad at farddoniaeth a llenyddiaeth Gymraeg.
Wedi gweithio’n diwtor ac yn ysgrifennydd preifat i’r diwydiannwr John Brunner AS, fe’i dewiswyd yn ymgeisydd Rhyddfrydol Meirionnydd a’i ethol yng Ngorffennaf 1886, yn saith ar hugain oed. Buan y nododd ei waith diflino dros fuddiannau Cymru ef yn arweinydd ym mywyd Cymru, a bu ganddo ran fawr yn pasio Deddf Addysg Ganolraddol Cymru 1889.FfynonellauEllis, Thomas Edward (1859 – 1899), M.P. for Merioneth (1886–99) and chief Liberal whip (1894–5) ↗Thomas Iorwerth Ellis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Thomas Ellis ac Elizabeth ei wraig, ganed yng Nghynlas, Cefnddwysarn, ger y Bala, 16 Chwefror 1859; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llandderfel ac Ysgol Ramadeg y Bala, gyda D. R. Daniel, O. M. Edwards a J. Puleston Jones; yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, 1875–79; y Coleg Newydd, Rhydychen, o 1880, lle bu ar bwyllgor sefydlog Undeb Rhydychen; hanes modern, 1884; tiwtor yn nheulu John Cory, yna ysgrifennydd preifat John Brunner AS; mabwysiadwyd ac etholwyd yn aelod Rhyddfrydol dros Feirionnydd yng Ngorffennaf 1886; nododd ei ddadlau diflino dros fuddiannau Cymru ef yn arweinydd ym mywyd Cymru, a bu ganddo ran sylweddol yn pasio Deddf Addysg Ganolraddol a Thechnegol Cymru, 1889; cafodd dysteb genedlaethol gan bobl Cymru yn 1890, ac yn ei araith yn y Bala (Medi 1890) gosododd ei gredo wleidyddol a galw am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; ail chwip yng ngweinyddiaeth Gladstone, 1892, pan fu’n allweddol yn sicrhau’r comisiwn brenhinol ar y tir yng Nghymru a mesurau datgysylltu; prif chwip y Rhyddfrydwyr, 1894; gwasanaethodd ar gydbwyllgor addysg Meirionnydd, llys Prifysgol Cymru a’r Bwrdd Canol; un o arloeswyr y mudiad dros Lyfrgell Genedlaethol i Gymru; sylfaenydd a llywydd cyntaf Cymdeithas Hen Fyfyrwyr Aberystwyth, a warden Urdd y Graddedigion (1896–9); golygodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; priododd Annie, merch R. J. Davies, Cwrt-mawr, Llangeitho; mab Thomas Iorwerth Ellis; bu farw yn Cannes, 5 Ebrill 1899, claddwyd yng Nghefnddwysarn; cerfluniau yn Stryd Fawr y Bala, ac ym mhedrongl y Coleg yn Aberystwyth; cyhoeddwyd Speeches and Addresses yn 1912.Thomas Edward Ellis ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Edward Ellis (16 Chwefror 1859 – 5 Ebrill 1899), T. E. Ellis neu Tom Ellis, gwleidydd o Gymro ac arweinydd Cymru Fydd, mudiad i ennill ymreolaeth i Gymru; am gyfnod y mwyaf amlwg o’r genhedlaeth o wleidyddion Rhyddfrydol a gododd yng Nghymru wedi 1886, a roddodd fwy o le i Gymru yn eu gwleidyddiaeth; ganed yng Nghefnddwysarn ger y Bala, mab i denant fferm, a’i fagu ymhlith atgofion gwerin am y troi allan gwleidyddol ym Meirionnydd wedi etholiadau 1859 a 1868; yn Ysgol Ramadeg y Bala roedd O. M. Edwards ymhlith ei gyd-ddisgyblion; Aberystwyth 1875–79, y Coleg Newydd, Rhydychen, hanes 1884; etholwyd dros Feirionnydd yn 1886; daeth yn amlwg yn fuan fel llefarydd dros faterion Cymru, ac mewn araith yn y Bala yn 1890 galwodd am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; arweinydd Cymru Fydd, gan gydweithio’n agos â David Lloyd George, ac amlwg yn yr ymgyrch dros ddatgysylltu’r Eglwys yng Nghymru; ail chwip 1892, Prif Chwip 1894; cyhoeddodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; bu farw yn Cannes; ysgrifennodd ei fab Thomas Iorwerth Ellis, a aned yn Rhagfyr 1899, ei gofiant (1944, 1948); ystyriai ei hun yn ddilynwr i Mazzini, ac roedd wedi’i wreiddio’n ddwfn yn y traddodiad Methodistaidd, gyda chariad at farddoniaeth a llenyddiaeth Gymraeg.
Sefydlodd Tom Ellis Cymru Fydd yn 1887, a’i arwain gan gydweithio’n agos â David Lloyd George. Ei nod oedd corff deddfu cenedlaethol i Gymru ac aelodau seneddol a fyddai’n siarad yn wirioneddol dros Gymru.FfynonellauThomas Edward Ellis ↗Wicipedia CymraegRoedd Thomas Edward Ellis, neu Tom Ellis (16 Chwefror 1859 – 5 Ebrill 1899) yn wleidydd radicalaidd o Gymro ac un o feddylwyr politicaidd mwyaf gwreiddiol a blaenllaw ei ddydd, a aned yng Nghefnddwysarn ger y Bala; mab i Thomas Ellis, ffarmwr o Anghydffurfiwr a ffermai dyddyn yng Nghefnddwysarn, a’i wraig Elizabeth; yn Ysgol Ramadeg y Bala daeth yn gyfaill i O. M. Edwards; Aberystwyth 1875 a’r Coleg Newydd, Rhydychen 1879, gradd mewn Hanes; etholwyd yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros Feirion yn 1886, ac erbyn 1894 ef oedd Prif Chwip y blaid; gweithiai’n ddiwyd dros addysg Gymraeg (yn arbennig creu ac ehangu Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor), datgysylltu, diwygio’r tir ac ymreolaeth i Gymru; sefydlwyd Cymru Fydd yn 1887 gan Tom Ellis, a’i brif amcan oedd corff deddfu cenedlaethol dros Gymru ac aelodau seneddol a fyddai’n cynrychioli Cymru’n drwyadl; ym Medi 1890 gwnaeth araith enwog yn y Bala yn galw am senedd lawn i Gymru; gyda’i gyfeillion agos D. R. Daniel a W. J. Parry datblygodd gysyniad newydd o genedligrwydd Cymreig, lle byddai hanes Cymru, ei thraddodiadau, ei diwylliant, ei hiaith a’i llenyddiaeth, ynghyd â’r sefydliadau cenedlaethol oedd i ddod, yn ffurfio un uned organig gydag ysbryd y werin yn ei huno; gwelai ei hun yn olynydd i Robert Owen o’r Drenewydd; bu farw yn Cannes a’i gladdu yng Nghapel Ddwysarn yn ei bentref genedigol; roedd yn annwyl iawn gan y werin, a theimlai pobl fod Cymru wedi colli ei harweinydd disgleiriaf.Thomas Edward Ellis ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Edward Ellis (16 Chwefror 1859 – 5 Ebrill 1899), T. E. Ellis neu Tom Ellis, gwleidydd o Gymro ac arweinydd Cymru Fydd, mudiad i ennill ymreolaeth i Gymru; am gyfnod y mwyaf amlwg o’r genhedlaeth o wleidyddion Rhyddfrydol a gododd yng Nghymru wedi 1886, a roddodd fwy o le i Gymru yn eu gwleidyddiaeth; ganed yng Nghefnddwysarn ger y Bala, mab i denant fferm, a’i fagu ymhlith atgofion gwerin am y troi allan gwleidyddol ym Meirionnydd wedi etholiadau 1859 a 1868; yn Ysgol Ramadeg y Bala roedd O. M. Edwards ymhlith ei gyd-ddisgyblion; Aberystwyth 1875–79, y Coleg Newydd, Rhydychen, hanes 1884; etholwyd dros Feirionnydd yn 1886; daeth yn amlwg yn fuan fel llefarydd dros faterion Cymru, ac mewn araith yn y Bala yn 1890 galwodd am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; arweinydd Cymru Fydd, gan gydweithio’n agos â David Lloyd George, ac amlwg yn yr ymgyrch dros ddatgysylltu’r Eglwys yng Nghymru; ail chwip 1892, Prif Chwip 1894; cyhoeddodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; bu farw yn Cannes; ysgrifennodd ei fab Thomas Iorwerth Ellis, a aned yn Rhagfyr 1899, ei gofiant (1944, 1948); ystyriai ei hun yn ddilynwr i Mazzini, ac roedd wedi’i wreiddio’n ddwfn yn y traddodiad Methodistaidd, gyda chariad at farddoniaeth a llenyddiaeth Gymraeg.
Yn 1890 rhoddodd pobl Cymru dysteb genedlaethol iddo, ac yn ei araith yn y Bala y mis Medi hwnnw galwodd am gynulliad deddfwriaethol i Gymru. Gyda’i gyfeillion agos D. R. Daniel a W. J. Parry lluniodd gysyniad newydd o genedligrwydd Cymreig, lle byddai hanes, diwylliant, iaith a llenyddiaeth Cymru a’i sefydliadau cenedlaethol i ddod yn ffurfio un cyfanwaith byw, wedi’i uno gan ysbryd y werin.FfynonellauEllis, Thomas Edward (1859 – 1899), M.P. for Merioneth (1886–99) and chief Liberal whip (1894–5) ↗Thomas Iorwerth Ellis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Thomas Ellis ac Elizabeth ei wraig, ganed yng Nghynlas, Cefnddwysarn, ger y Bala, 16 Chwefror 1859; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llandderfel ac Ysgol Ramadeg y Bala, gyda D. R. Daniel, O. M. Edwards a J. Puleston Jones; yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, 1875–79; y Coleg Newydd, Rhydychen, o 1880, lle bu ar bwyllgor sefydlog Undeb Rhydychen; hanes modern, 1884; tiwtor yn nheulu John Cory, yna ysgrifennydd preifat John Brunner AS; mabwysiadwyd ac etholwyd yn aelod Rhyddfrydol dros Feirionnydd yng Ngorffennaf 1886; nododd ei ddadlau diflino dros fuddiannau Cymru ef yn arweinydd ym mywyd Cymru, a bu ganddo ran sylweddol yn pasio Deddf Addysg Ganolraddol a Thechnegol Cymru, 1889; cafodd dysteb genedlaethol gan bobl Cymru yn 1890, ac yn ei araith yn y Bala (Medi 1890) gosododd ei gredo wleidyddol a galw am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; ail chwip yng ngweinyddiaeth Gladstone, 1892, pan fu’n allweddol yn sicrhau’r comisiwn brenhinol ar y tir yng Nghymru a mesurau datgysylltu; prif chwip y Rhyddfrydwyr, 1894; gwasanaethodd ar gydbwyllgor addysg Meirionnydd, llys Prifysgol Cymru a’r Bwrdd Canol; un o arloeswyr y mudiad dros Lyfrgell Genedlaethol i Gymru; sylfaenydd a llywydd cyntaf Cymdeithas Hen Fyfyrwyr Aberystwyth, a warden Urdd y Graddedigion (1896–9); golygodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; priododd Annie, merch R. J. Davies, Cwrt-mawr, Llangeitho; mab Thomas Iorwerth Ellis; bu farw yn Cannes, 5 Ebrill 1899, claddwyd yng Nghefnddwysarn; cerfluniau yn Stryd Fawr y Bala, ac ym mhedrongl y Coleg yn Aberystwyth; cyhoeddwyd Speeches and Addresses yn 1912.Thomas Edward Ellis ↗Wicipedia CymraegRoedd Thomas Edward Ellis, neu Tom Ellis (16 Chwefror 1859 – 5 Ebrill 1899) yn wleidydd radicalaidd o Gymro ac un o feddylwyr politicaidd mwyaf gwreiddiol a blaenllaw ei ddydd, a aned yng Nghefnddwysarn ger y Bala; mab i Thomas Ellis, ffarmwr o Anghydffurfiwr a ffermai dyddyn yng Nghefnddwysarn, a’i wraig Elizabeth; yn Ysgol Ramadeg y Bala daeth yn gyfaill i O. M. Edwards; Aberystwyth 1875 a’r Coleg Newydd, Rhydychen 1879, gradd mewn Hanes; etholwyd yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros Feirion yn 1886, ac erbyn 1894 ef oedd Prif Chwip y blaid; gweithiai’n ddiwyd dros addysg Gymraeg (yn arbennig creu ac ehangu Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor), datgysylltu, diwygio’r tir ac ymreolaeth i Gymru; sefydlwyd Cymru Fydd yn 1887 gan Tom Ellis, a’i brif amcan oedd corff deddfu cenedlaethol dros Gymru ac aelodau seneddol a fyddai’n cynrychioli Cymru’n drwyadl; ym Medi 1890 gwnaeth araith enwog yn y Bala yn galw am senedd lawn i Gymru; gyda’i gyfeillion agos D. R. Daniel a W. J. Parry datblygodd gysyniad newydd o genedligrwydd Cymreig, lle byddai hanes Cymru, ei thraddodiadau, ei diwylliant, ei hiaith a’i llenyddiaeth, ynghyd â’r sefydliadau cenedlaethol oedd i ddod, yn ffurfio un uned organig gydag ysbryd y werin yn ei huno; gwelai ei hun yn olynydd i Robert Owen o’r Drenewydd; bu farw yn Cannes a’i gladdu yng Nghapel Ddwysarn yn ei bentref genedigol; roedd yn annwyl iawn gan y werin, a theimlai pobl fod Cymru wedi colli ei harweinydd disgleiriaf.
Yn 1892 daeth yn chwip yn llywodraeth Gladstone, a bu’n bennaf gyfrifol am ennill y comisiwn brenhinol ar y tir yng Nghymru ac am ddwyn mesurau datgysylltu ymlaen. Yn 1894 fe’i gwnaed yn Brif Chwip y Blaid Ryddfrydol.FfynonellauEllis, Thomas Edward (1859 – 1899), M.P. for Merioneth (1886–99) and chief Liberal whip (1894–5) ↗Thomas Iorwerth Ellis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Thomas Ellis ac Elizabeth ei wraig, ganed yng Nghynlas, Cefnddwysarn, ger y Bala, 16 Chwefror 1859; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llandderfel ac Ysgol Ramadeg y Bala, gyda D. R. Daniel, O. M. Edwards a J. Puleston Jones; yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, 1875–79; y Coleg Newydd, Rhydychen, o 1880, lle bu ar bwyllgor sefydlog Undeb Rhydychen; hanes modern, 1884; tiwtor yn nheulu John Cory, yna ysgrifennydd preifat John Brunner AS; mabwysiadwyd ac etholwyd yn aelod Rhyddfrydol dros Feirionnydd yng Ngorffennaf 1886; nododd ei ddadlau diflino dros fuddiannau Cymru ef yn arweinydd ym mywyd Cymru, a bu ganddo ran sylweddol yn pasio Deddf Addysg Ganolraddol a Thechnegol Cymru, 1889; cafodd dysteb genedlaethol gan bobl Cymru yn 1890, ac yn ei araith yn y Bala (Medi 1890) gosododd ei gredo wleidyddol a galw am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; ail chwip yng ngweinyddiaeth Gladstone, 1892, pan fu’n allweddol yn sicrhau’r comisiwn brenhinol ar y tir yng Nghymru a mesurau datgysylltu; prif chwip y Rhyddfrydwyr, 1894; gwasanaethodd ar gydbwyllgor addysg Meirionnydd, llys Prifysgol Cymru a’r Bwrdd Canol; un o arloeswyr y mudiad dros Lyfrgell Genedlaethol i Gymru; sylfaenydd a llywydd cyntaf Cymdeithas Hen Fyfyrwyr Aberystwyth, a warden Urdd y Graddedigion (1896–9); golygodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; priododd Annie, merch R. J. Davies, Cwrt-mawr, Llangeitho; mab Thomas Iorwerth Ellis; bu farw yn Cannes, 5 Ebrill 1899, claddwyd yng Nghefnddwysarn; cerfluniau yn Stryd Fawr y Bala, ac ym mhedrongl y Coleg yn Aberystwyth; cyhoeddwyd Speeches and Addresses yn 1912.Thomas Edward Ellis ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Edward Ellis (16 Chwefror 1859 – 5 Ebrill 1899), T. E. Ellis neu Tom Ellis, gwleidydd o Gymro ac arweinydd Cymru Fydd, mudiad i ennill ymreolaeth i Gymru; am gyfnod y mwyaf amlwg o’r genhedlaeth o wleidyddion Rhyddfrydol a gododd yng Nghymru wedi 1886, a roddodd fwy o le i Gymru yn eu gwleidyddiaeth; ganed yng Nghefnddwysarn ger y Bala, mab i denant fferm, a’i fagu ymhlith atgofion gwerin am y troi allan gwleidyddol ym Meirionnydd wedi etholiadau 1859 a 1868; yn Ysgol Ramadeg y Bala roedd O. M. Edwards ymhlith ei gyd-ddisgyblion; Aberystwyth 1875–79, y Coleg Newydd, Rhydychen, hanes 1884; etholwyd dros Feirionnydd yn 1886; daeth yn amlwg yn fuan fel llefarydd dros faterion Cymru, ac mewn araith yn y Bala yn 1890 galwodd am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; arweinydd Cymru Fydd, gan gydweithio’n agos â David Lloyd George, ac amlwg yn yr ymgyrch dros ddatgysylltu’r Eglwys yng Nghymru; ail chwip 1892, Prif Chwip 1894; cyhoeddodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; bu farw yn Cannes; ysgrifennodd ei fab Thomas Iorwerth Ellis, a aned yn Rhagfyr 1899, ei gofiant (1944, 1948); ystyriai ei hun yn ddilynwr i Mazzini, ac roedd wedi’i wreiddio’n ddwfn yn y traddodiad Methodistaidd, gyda chariad at farddoniaeth a llenyddiaeth Gymraeg.
Rhoddodd lawer o’i amser i addysg yng Nghymru, gan wasanaethu ar lys Prifysgol Cymru a’r Bwrdd Canol, a gweithio dros dwf Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor. Roedd yn un o arloeswyr y mudiad dros Lyfrgell Genedlaethol i Gymru, ac yn sylfaenydd a llywydd cyntaf Cymdeithas Hen Fyfyrwyr Aberystwyth.FfynonellauEllis, Thomas Edward (1859 – 1899), M.P. for Merioneth (1886–99) and chief Liberal whip (1894–5) ↗Thomas Iorwerth Ellis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Thomas Ellis ac Elizabeth ei wraig, ganed yng Nghynlas, Cefnddwysarn, ger y Bala, 16 Chwefror 1859; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llandderfel ac Ysgol Ramadeg y Bala, gyda D. R. Daniel, O. M. Edwards a J. Puleston Jones; yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, 1875–79; y Coleg Newydd, Rhydychen, o 1880, lle bu ar bwyllgor sefydlog Undeb Rhydychen; hanes modern, 1884; tiwtor yn nheulu John Cory, yna ysgrifennydd preifat John Brunner AS; mabwysiadwyd ac etholwyd yn aelod Rhyddfrydol dros Feirionnydd yng Ngorffennaf 1886; nododd ei ddadlau diflino dros fuddiannau Cymru ef yn arweinydd ym mywyd Cymru, a bu ganddo ran sylweddol yn pasio Deddf Addysg Ganolraddol a Thechnegol Cymru, 1889; cafodd dysteb genedlaethol gan bobl Cymru yn 1890, ac yn ei araith yn y Bala (Medi 1890) gosododd ei gredo wleidyddol a galw am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; ail chwip yng ngweinyddiaeth Gladstone, 1892, pan fu’n allweddol yn sicrhau’r comisiwn brenhinol ar y tir yng Nghymru a mesurau datgysylltu; prif chwip y Rhyddfrydwyr, 1894; gwasanaethodd ar gydbwyllgor addysg Meirionnydd, llys Prifysgol Cymru a’r Bwrdd Canol; un o arloeswyr y mudiad dros Lyfrgell Genedlaethol i Gymru; sylfaenydd a llywydd cyntaf Cymdeithas Hen Fyfyrwyr Aberystwyth, a warden Urdd y Graddedigion (1896–9); golygodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; priododd Annie, merch R. J. Davies, Cwrt-mawr, Llangeitho; mab Thomas Iorwerth Ellis; bu farw yn Cannes, 5 Ebrill 1899, claddwyd yng Nghefnddwysarn; cerfluniau yn Stryd Fawr y Bala, ac ym mhedrongl y Coleg yn Aberystwyth; cyhoeddwyd Speeches and Addresses yn 1912.Thomas Edward Ellis ↗Wicipedia CymraegRoedd Thomas Edward Ellis, neu Tom Ellis (16 Chwefror 1859 – 5 Ebrill 1899) yn wleidydd radicalaidd o Gymro ac un o feddylwyr politicaidd mwyaf gwreiddiol a blaenllaw ei ddydd, a aned yng Nghefnddwysarn ger y Bala; mab i Thomas Ellis, ffarmwr o Anghydffurfiwr a ffermai dyddyn yng Nghefnddwysarn, a’i wraig Elizabeth; yn Ysgol Ramadeg y Bala daeth yn gyfaill i O. M. Edwards; Aberystwyth 1875 a’r Coleg Newydd, Rhydychen 1879, gradd mewn Hanes; etholwyd yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros Feirion yn 1886, ac erbyn 1894 ef oedd Prif Chwip y blaid; gweithiai’n ddiwyd dros addysg Gymraeg (yn arbennig creu ac ehangu Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor), datgysylltu, diwygio’r tir ac ymreolaeth i Gymru; sefydlwyd Cymru Fydd yn 1887 gan Tom Ellis, a’i brif amcan oedd corff deddfu cenedlaethol dros Gymru ac aelodau seneddol a fyddai’n cynrychioli Cymru’n drwyadl; ym Medi 1890 gwnaeth araith enwog yn y Bala yn galw am senedd lawn i Gymru; gyda’i gyfeillion agos D. R. Daniel a W. J. Parry datblygodd gysyniad newydd o genedligrwydd Cymreig, lle byddai hanes Cymru, ei thraddodiadau, ei diwylliant, ei hiaith a’i llenyddiaeth, ynghyd â’r sefydliadau cenedlaethol oedd i ddod, yn ffurfio un uned organig gydag ysbryd y werin yn ei huno; gwelai ei hun yn olynydd i Robert Owen o’r Drenewydd; bu farw yn Cannes a’i gladdu yng Nghapel Ddwysarn yn ei bentref genedigol; roedd yn annwyl iawn gan y werin, a theimlai pobl fod Cymru wedi colli ei harweinydd disgleiriaf.
Yn garwr llên Cymru, golygodd gyfrol gyntaf gweithiau’r awdur Piwritanaidd o’r ail ganrif ar bymtheg Morgan Llwyd, a gwblhawyd gan ei frawd-yng-nghyfraith J. H. Davies.FfynonellauEllis, Thomas Edward (1859 – 1899), M.P. for Merioneth (1886–99) and chief Liberal whip (1894–5) ↗Thomas Iorwerth Ellis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Thomas Ellis ac Elizabeth ei wraig, ganed yng Nghynlas, Cefnddwysarn, ger y Bala, 16 Chwefror 1859; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llandderfel ac Ysgol Ramadeg y Bala, gyda D. R. Daniel, O. M. Edwards a J. Puleston Jones; yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, 1875–79; y Coleg Newydd, Rhydychen, o 1880, lle bu ar bwyllgor sefydlog Undeb Rhydychen; hanes modern, 1884; tiwtor yn nheulu John Cory, yna ysgrifennydd preifat John Brunner AS; mabwysiadwyd ac etholwyd yn aelod Rhyddfrydol dros Feirionnydd yng Ngorffennaf 1886; nododd ei ddadlau diflino dros fuddiannau Cymru ef yn arweinydd ym mywyd Cymru, a bu ganddo ran sylweddol yn pasio Deddf Addysg Ganolraddol a Thechnegol Cymru, 1889; cafodd dysteb genedlaethol gan bobl Cymru yn 1890, ac yn ei araith yn y Bala (Medi 1890) gosododd ei gredo wleidyddol a galw am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; ail chwip yng ngweinyddiaeth Gladstone, 1892, pan fu’n allweddol yn sicrhau’r comisiwn brenhinol ar y tir yng Nghymru a mesurau datgysylltu; prif chwip y Rhyddfrydwyr, 1894; gwasanaethodd ar gydbwyllgor addysg Meirionnydd, llys Prifysgol Cymru a’r Bwrdd Canol; un o arloeswyr y mudiad dros Lyfrgell Genedlaethol i Gymru; sylfaenydd a llywydd cyntaf Cymdeithas Hen Fyfyrwyr Aberystwyth, a warden Urdd y Graddedigion (1896–9); golygodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; priododd Annie, merch R. J. Davies, Cwrt-mawr, Llangeitho; mab Thomas Iorwerth Ellis; bu farw yn Cannes, 5 Ebrill 1899, claddwyd yng Nghefnddwysarn; cerfluniau yn Stryd Fawr y Bala, ac ym mhedrongl y Coleg yn Aberystwyth; cyhoeddwyd Speeches and Addresses yn 1912.Thomas Edward Ellis ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Edward Ellis (16 Chwefror 1859 – 5 Ebrill 1899), T. E. Ellis neu Tom Ellis, gwleidydd o Gymro ac arweinydd Cymru Fydd, mudiad i ennill ymreolaeth i Gymru; am gyfnod y mwyaf amlwg o’r genhedlaeth o wleidyddion Rhyddfrydol a gododd yng Nghymru wedi 1886, a roddodd fwy o le i Gymru yn eu gwleidyddiaeth; ganed yng Nghefnddwysarn ger y Bala, mab i denant fferm, a’i fagu ymhlith atgofion gwerin am y troi allan gwleidyddol ym Meirionnydd wedi etholiadau 1859 a 1868; yn Ysgol Ramadeg y Bala roedd O. M. Edwards ymhlith ei gyd-ddisgyblion; Aberystwyth 1875–79, y Coleg Newydd, Rhydychen, hanes 1884; etholwyd dros Feirionnydd yn 1886; daeth yn amlwg yn fuan fel llefarydd dros faterion Cymru, ac mewn araith yn y Bala yn 1890 galwodd am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; arweinydd Cymru Fydd, gan gydweithio’n agos â David Lloyd George, ac amlwg yn yr ymgyrch dros ddatgysylltu’r Eglwys yng Nghymru; ail chwip 1892, Prif Chwip 1894; cyhoeddodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; bu farw yn Cannes; ysgrifennodd ei fab Thomas Iorwerth Ellis, a aned yn Rhagfyr 1899, ei gofiant (1944, 1948); ystyriai ei hun yn ddilynwr i Mazzini, ac roedd wedi’i wreiddio’n ddwfn yn y traddodiad Methodistaidd, gyda chariad at farddoniaeth a llenyddiaeth Gymraeg.
Priododd Annie, merch R. J. Davies, Cwrt-mawr, Llangeitho. Bu farw Tom Ellis yn Cannes ar 5 Ebrill 1899, yn ddim ond deugain oed, a’i gladdu yng Nghefnddwysarn. Ganed ei fab, Thomas Iorwerth Ellis, y mis Rhagfyr hwnnw, ac ysgrifennodd ef ei gofiant yn ddiweddarach.FfynonellauEllis, Thomas Edward (1859 – 1899), M.P. for Merioneth (1886–99) and chief Liberal whip (1894–5) ↗Thomas Iorwerth Ellis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Thomas Ellis ac Elizabeth ei wraig, ganed yng Nghynlas, Cefnddwysarn, ger y Bala, 16 Chwefror 1859; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llandderfel ac Ysgol Ramadeg y Bala, gyda D. R. Daniel, O. M. Edwards a J. Puleston Jones; yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, 1875–79; y Coleg Newydd, Rhydychen, o 1880, lle bu ar bwyllgor sefydlog Undeb Rhydychen; hanes modern, 1884; tiwtor yn nheulu John Cory, yna ysgrifennydd preifat John Brunner AS; mabwysiadwyd ac etholwyd yn aelod Rhyddfrydol dros Feirionnydd yng Ngorffennaf 1886; nododd ei ddadlau diflino dros fuddiannau Cymru ef yn arweinydd ym mywyd Cymru, a bu ganddo ran sylweddol yn pasio Deddf Addysg Ganolraddol a Thechnegol Cymru, 1889; cafodd dysteb genedlaethol gan bobl Cymru yn 1890, ac yn ei araith yn y Bala (Medi 1890) gosododd ei gredo wleidyddol a galw am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; ail chwip yng ngweinyddiaeth Gladstone, 1892, pan fu’n allweddol yn sicrhau’r comisiwn brenhinol ar y tir yng Nghymru a mesurau datgysylltu; prif chwip y Rhyddfrydwyr, 1894; gwasanaethodd ar gydbwyllgor addysg Meirionnydd, llys Prifysgol Cymru a’r Bwrdd Canol; un o arloeswyr y mudiad dros Lyfrgell Genedlaethol i Gymru; sylfaenydd a llywydd cyntaf Cymdeithas Hen Fyfyrwyr Aberystwyth, a warden Urdd y Graddedigion (1896–9); golygodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; priododd Annie, merch R. J. Davies, Cwrt-mawr, Llangeitho; mab Thomas Iorwerth Ellis; bu farw yn Cannes, 5 Ebrill 1899, claddwyd yng Nghefnddwysarn; cerfluniau yn Stryd Fawr y Bala, ac ym mhedrongl y Coleg yn Aberystwyth; cyhoeddwyd Speeches and Addresses yn 1912.Thomas Edward Ellis ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Edward Ellis (16 Chwefror 1859 – 5 Ebrill 1899), T. E. Ellis neu Tom Ellis, gwleidydd o Gymro ac arweinydd Cymru Fydd, mudiad i ennill ymreolaeth i Gymru; am gyfnod y mwyaf amlwg o’r genhedlaeth o wleidyddion Rhyddfrydol a gododd yng Nghymru wedi 1886, a roddodd fwy o le i Gymru yn eu gwleidyddiaeth; ganed yng Nghefnddwysarn ger y Bala, mab i denant fferm, a’i fagu ymhlith atgofion gwerin am y troi allan gwleidyddol ym Meirionnydd wedi etholiadau 1859 a 1868; yn Ysgol Ramadeg y Bala roedd O. M. Edwards ymhlith ei gyd-ddisgyblion; Aberystwyth 1875–79, y Coleg Newydd, Rhydychen, hanes 1884; etholwyd dros Feirionnydd yn 1886; daeth yn amlwg yn fuan fel llefarydd dros faterion Cymru, ac mewn araith yn y Bala yn 1890 galwodd am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; arweinydd Cymru Fydd, gan gydweithio’n agos â David Lloyd George, ac amlwg yn yr ymgyrch dros ddatgysylltu’r Eglwys yng Nghymru; ail chwip 1892, Prif Chwip 1894; cyhoeddodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; bu farw yn Cannes; ysgrifennodd ei fab Thomas Iorwerth Ellis, a aned yn Rhagfyr 1899, ei gofiant (1944, 1948); ystyriai ei hun yn ddilynwr i Mazzini, ac roedd wedi’i wreiddio’n ddwfn yn y traddodiad Methodistaidd, gyda chariad at farddoniaeth a llenyddiaeth Gymraeg.
Roedd yn annwyl iawn gan y werin, a mawr fu’r golled ar ei ôl. Saif cerfluniau ohono yn Stryd Fawr y Bala ac ym mhedrongl yr Hen Goleg yn Aberystwyth, a chyhoeddwyd ei Speeches and Addresses yn 1912.FfynonellauThomas Edward Ellis ↗Wicipedia CymraegRoedd Thomas Edward Ellis, neu Tom Ellis (16 Chwefror 1859 – 5 Ebrill 1899) yn wleidydd radicalaidd o Gymro ac un o feddylwyr politicaidd mwyaf gwreiddiol a blaenllaw ei ddydd, a aned yng Nghefnddwysarn ger y Bala; mab i Thomas Ellis, ffarmwr o Anghydffurfiwr a ffermai dyddyn yng Nghefnddwysarn, a’i wraig Elizabeth; yn Ysgol Ramadeg y Bala daeth yn gyfaill i O. M. Edwards; Aberystwyth 1875 a’r Coleg Newydd, Rhydychen 1879, gradd mewn Hanes; etholwyd yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros Feirion yn 1886, ac erbyn 1894 ef oedd Prif Chwip y blaid; gweithiai’n ddiwyd dros addysg Gymraeg (yn arbennig creu ac ehangu Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor), datgysylltu, diwygio’r tir ac ymreolaeth i Gymru; sefydlwyd Cymru Fydd yn 1887 gan Tom Ellis, a’i brif amcan oedd corff deddfu cenedlaethol dros Gymru ac aelodau seneddol a fyddai’n cynrychioli Cymru’n drwyadl; ym Medi 1890 gwnaeth araith enwog yn y Bala yn galw am senedd lawn i Gymru; gyda’i gyfeillion agos D. R. Daniel a W. J. Parry datblygodd gysyniad newydd o genedligrwydd Cymreig, lle byddai hanes Cymru, ei thraddodiadau, ei diwylliant, ei hiaith a’i llenyddiaeth, ynghyd â’r sefydliadau cenedlaethol oedd i ddod, yn ffurfio un uned organig gydag ysbryd y werin yn ei huno; gwelai ei hun yn olynydd i Robert Owen o’r Drenewydd; bu farw yn Cannes a’i gladdu yng Nghapel Ddwysarn yn ei bentref genedigol; roedd yn annwyl iawn gan y werin, a theimlai pobl fod Cymru wedi colli ei harweinydd disgleiriaf.Ellis, Thomas Edward (1859 – 1899), M.P. for Merioneth (1886–99) and chief Liberal whip (1894–5) ↗Thomas Iorwerth Ellis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Thomas Ellis ac Elizabeth ei wraig, ganed yng Nghynlas, Cefnddwysarn, ger y Bala, 16 Chwefror 1859; addysgwyd yn Ysgol Frutanaidd Llandderfel ac Ysgol Ramadeg y Bala, gyda D. R. Daniel, O. M. Edwards a J. Puleston Jones; yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, 1875–79; y Coleg Newydd, Rhydychen, o 1880, lle bu ar bwyllgor sefydlog Undeb Rhydychen; hanes modern, 1884; tiwtor yn nheulu John Cory, yna ysgrifennydd preifat John Brunner AS; mabwysiadwyd ac etholwyd yn aelod Rhyddfrydol dros Feirionnydd yng Ngorffennaf 1886; nododd ei ddadlau diflino dros fuddiannau Cymru ef yn arweinydd ym mywyd Cymru, a bu ganddo ran sylweddol yn pasio Deddf Addysg Ganolraddol a Thechnegol Cymru, 1889; cafodd dysteb genedlaethol gan bobl Cymru yn 1890, ac yn ei araith yn y Bala (Medi 1890) gosododd ei gredo wleidyddol a galw am gynulliad deddfwriaethol i Gymru; ail chwip yng ngweinyddiaeth Gladstone, 1892, pan fu’n allweddol yn sicrhau’r comisiwn brenhinol ar y tir yng Nghymru a mesurau datgysylltu; prif chwip y Rhyddfrydwyr, 1894; gwasanaethodd ar gydbwyllgor addysg Meirionnydd, llys Prifysgol Cymru a’r Bwrdd Canol; un o arloeswyr y mudiad dros Lyfrgell Genedlaethol i Gymru; sylfaenydd a llywydd cyntaf Cymdeithas Hen Fyfyrwyr Aberystwyth, a warden Urdd y Graddedigion (1896–9); golygodd gyfrol gyntaf gweithiau Morgan Llwyd; priododd Annie, merch R. J. Davies, Cwrt-mawr, Llangeitho; mab Thomas Iorwerth Ellis; bu farw yn Cannes, 5 Ebrill 1899, claddwyd yng Nghefnddwysarn; cerfluniau yn Stryd Fawr y Bala, ac ym mhedrongl y Coleg yn Aberystwyth; cyhoeddwyd Speeches and Addresses yn 1912.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Sefydlir mudiad Cymru Fydd i ennill ymreolaeth i Gymru. Mae Rhyddfrydwyr ifanc fel Tom Ellis a David Lloyd George yn ymuno.
Cymru FyddArloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf