Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1802–1896

Arglwyddes Llanofer

Noddwr diwylliant Cymru a hyrwyddodd y delyn, yr iaith a’r wisg Gymreig.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1802–1896 (wedi’i gofnodi) Gwenynen Gwent Y Gymru Ddiwydiannol Celf a chynllunio
Portread o Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer, yn y wisg Gymreig, o’r Llyfrgell Genedlaethol
Portread o Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer, yn y wisg Gymreig, o’r Llyfrgell Genedlaethol · Llun: After Augusta Hall, Baroness Llanover, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Rhoddodd Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer, Gwenynen Gwent, saith deg mlynedd o’i hoes hir i’r Gymraeg, y delyn deires, cerddoriaeth a dawns Cymru, brethyn Cymreig a dysg Gymraeg. Daeth ei thŷ yn Llanofer yn gartref i ddiwylliant Cymru, denodd ei heisteddfodau yn y Fenni ysgolheigion o’r Almaen, Ffrainc a Llydaw, ac mae’r het dal ddu a’r clogyn coch sy’n rhan o’r wisg Gymreig a wisgir gan ferched ar Ddydd Gŵyl Dewi yn ddyledus iddi hi am eu ffurf.

Ganed21 Mawrth 1802, Tŷ Uchaf, Llanofer, ger y Fenni
Enw barddolGwenynen Gwent
PriododdBenjamin Hall, Arglwydd Llanofer yn ddiweddarach, 4 Rhagfyr 1823
Traethawd buddugolEisteddfod Caerdydd, 1834
EisteddfodauDeg yn y Fenni, 1834–1853
Bu farw17 Ionawr 1896, yn dair ar ddeg a phedwar ugain oed

Merch Llanofer#

Ganed Augusta Waddington ar 21 Mawrth 1802 yn Nhŷ Uchaf, Llanofer, yng Ngwent, yr ieuengaf o chwe merch Benjamin Waddington a’i wraig Georgina, ac aeres ystad Llanofer. Dysgodd ei mam hi gartref, a dysgodd Roeg, Lladin, Sbaeneg ac Eidaleg, mathemateg ac economeg, cerddoriaeth, arlunio, hanes a daearyddiaeth.

Benjamin Hall a Thŷ Llanofer#

Ar 4 Rhagfyr 1823 priododd ei chymydog Benjamin Hall o Aber-carn, gan uno’r ddwy ystad. Daeth ef yn aelod seneddol ac yn ddiweddarach yn Arglwydd Llanofer, a dywedir mai ar ei ôl ef yr enwyd cloch fawr San Steffan, Big Ben. Yn 1828 cawsant Thomas Hopper i godi Tŷ Llanofer, a ddaeth yn fan cyfarfod i feirdd, llenorion a cherddorion Cymru. Rhannai ei gŵr ei chariad at y Gymraeg ac ymladdodd dros wasanaethau eglwysig yn yr iaith.

Carnhuanawc a Gwenynen Gwent#

Yn 1826 cyfarfu â Thomas Price, Carnhuanawc, mewn eisteddfod leol, a buont yn gyfeillion oes. Dysgodd ef Gymraeg iddi. Yn 1834, yn yr eisteddfod a gynhaliwyd yng Nghaerdydd, enillodd y wobr gyntaf am draethawd ar fanteision cadw’r Gymraeg a gwisgoedd cenedlaethol Cymru, dan yr enw barddol Gwenynen Gwent. Gwenynen brysur y bu hi hefyd.

Eisteddfodau’r Fenni#

Yr un flwyddyn ymunodd â Chymreigyddion y Fenni, ac rhwng 1834 a 1853 helpodd i drefnu a thalu am ddeg eisteddfod, a gafodd sylw yn yr Illustrated London News. Denodd eu cystadlaethau mewn hanes, llên ac iaith ymgeiswyr o’r Almaen a Ffrainc a rhoi hwb mawr i ysgolheictod Cymreig, a sefydlodd aelodau’r gymdeithas Gymdeithas y Llawysgrifau Cymreig yn 1836 i argraffu trysorau llên Cymru.

Y delyn deires#

Canai’r delyn yn dda ei hun, ac roedd yn un o bencampwyr mwyaf y delyn deires Gymreig. Cadwai delynor teulu yn Llanofer, John Wood Jones ac yna Thomas Gruffydd, y dywedir iddo hyfforddi deunaw telynor, a rhoddai ysgoloriaethau i chwaraewyr ifanc ddysgu yno. Rhoddai delynau’n wobrau ym mron pob eisteddfod, ac yng Ngorffennaf 1843 cyflwynwyd telyn Gymreig i’r Tywysog Albert ym Mhalas Buckingham. Drwyddi hi a Charnhuanawc daeth y delyn deires yn offeryn cenedlaethol yr eisteddfod.

Caneuon, dawnsiau ac arferion gwerin#

Yn Llanofer cadwodd hen arferion y Fari Lwyd a’r Plygain. Canai ei chôr, Cantorion Llanofer, ganeuon gwerin Cymraeg gartref ac yn Llundain, a chadwodd y dawnsfeydd yn Llanofer ddawnsio gwerin Cymreig yn fyw; dawnsir Rîl Llanofer hyd heddiw. Diolch iddi hi, argraffwyd casgliad mawr Maria Jane Williams o alawon gwerin Gwent a Morgannwg, a gyhoeddwyd yn 1844, gyda geiriau Cymraeg.

Y wisg Gymreig a brethyn Cymru#

Daeth ei thraethawd buddugol yn 1834, ynghyd â’r lluniau dyfrlliw o wisg menywod Cymru a gysylltir â hi, yn sail i wisg genedlaethol Gymreig menywod a merched, gyda’i chlogyn coch a’i het dal ddu. Gwisgai hi ei hun ar y Sul ac ar achlysuron cyhoeddus, a chynigiai wobrau eisteddfodol am wlanen a brethyn Cymreig yn yr hen sieciau a streipiau cenedlaethol, gan ddod â diwydiannau cartref Cymru i’r eisteddfod.

Ysgolion, llyfrau a llawysgrifau Iolo#

Cynhaliai eglwys Llanofer ei gwasanaethau yn Gymraeg, a dysgid Cymraeg yn nwy ysgol Llanofer. Cefnogodd y coleg Cymreig yn Llanymddyfri o 1847, helpodd Ieuan Gwynedd i sefydlu Y Gymraes yn 1850, y cylchgrawn Cymraeg cyntaf i fenywod, a chyfrannodd at eiriadur mawr Daniel Silvan Evans. Yn 1857 prynodd lawysgrifau Iolo Morganwg gan ei fab Taliesin i’w cadw’n ddiogel i’r genedl.

Ei hetifeddiaeth#

Yn 1867 cyhoeddodd lyfr o chwedlau a ryseitiau Cymreig, Good Cookery, wedi’i ddarlunio â’i llaw ei hun. Bu farw Arglwyddes Llanofer ar 17 Ionawr 1896, yn dair ar ddeg a phedwar ugain oed. Ers 1938 mae Canolfan Gelfyddydau Neuadd Llanofer yng Nghaerdydd wedi dwyn ei henw, a phob Dydd Gŵyl Dewi, pan fydd plant yn gwisgo siolau a hetiau tal, cofir Gwenynen Gwent.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf