Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1895–1970

Ifan ab Owen Edwards

Sefydlodd Urdd Gobaith Cymru yn 1922 a’r ysgol Gymraeg gyntaf yn 1939.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1895–1970 (wedi’i gofnodi) Sylfaenydd yr Urdd Cymru’r Ugeinfed Ganrif Ysgolheigion ac athrawon
★ Y Cymro cyntaf Agorodd yr ysgol Gymraeg gyntaf, 1939
Ifan ab Owen Edwards, sylfaenydd Urdd Gobaith Cymru, gartref yn 1961, llun gan Geoff Charles
Ifan ab Owen Edwards, sylfaenydd Urdd Gobaith Cymru, gartref yn 1961, llun gan Geoff Charles · Llun: Geoff Charles, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Ifan ab Owen Edwards: Ifan, mab Owen Edwards (O. M. Edwards)

Ifan ab Owen Edwards

  • Ifan ei enw ei hun
  • ab mab (ab o flaen llafariad)
  • Owen Edwards enw ei dad: O. M. Edwards

Rhoddodd Ifan ab Owen Edwards le eu hunain i blant Cymru yn eu hiaith eu hunain. O lythyr mewn cylchgrawn plant yn 1922 adeiladodd Urdd Gobaith Cymru, gyda’i wersylloedd yn Llangrannog a Glan-llyn a’i heisteddfod fawr, ac yn 1939 agorodd ysgol Gymraeg yr Urdd yn Aberystwyth, y prosiect a werthfawrogai’n fwy na’r un arall.

Ganed25 Gorffennaf 1895, Tremaran, Llanuwchllyn
TadSyr O. M. Edwards
SefydloddUrdd Gobaith Cymru, 1922
GwersylloeddLlanuwchllyn 1928; Llangrannog 1932; Glan-llyn 1950
Eisteddfod yr UrddO 1929
Ysgol Gymraeg yr UrddAberystwyth, 1939
Bu farw23 Ionawr 1970

Mab O. M. Edwards#

Ganed Ifan ab Owen Edwards ar 25 Gorffennaf 1895 yn Nhremaran, Llanuwchllyn, mab Syr Owen Morgan Edwards, y llenor a’r addysgwr mawr, a’i wraig Ellen. Fe’i magwyd yn Rhydychen nes i’r teulu ddod adref i Lanuwchllyn yn 1907, ac aeth i’r ysgol yn y Bala ac yna i’r coleg yn Aberystwyth.

O 1915 hyd 1918 gwasanaethodd yn filwr yn Ffrainc. Wedi’r rhyfel astudiodd hanes yng Ngholeg Lincoln, Rhydychen. Tra oedd yno bu farw ei rieni, a dymuniad olaf ei dad, y câi Cymru well cyfleoedd mewn addysg, a osododd gwrs gweddill ei fywyd.

Parhau gwaith ei dad#

Daeth adref yn 1920 i ddysgu yn Nolgellau, ac o 1921 bu’n dysgu dosbarthiadau oedolion i’r coleg yn Aberystwyth, gan ddarlithio wedyn mewn addysg a chyfarwyddo’i efrydiau allanol. Cymerodd gylchgronau ei dad hefyd, gan olygu Cymru hyd 1927 a Cymru’r Plant am ddeng mlynedd ar hugain.

Llythyr yn Cymru’r Plant#

Yn rhifyn Ionawr 1922 o Cymru’r Plant ysgrifennodd lythyr at blant Cymru, yn gofyn iddynt ymuno â mudiad newydd i ieuenctid Cymru. Y llythyr hwnnw a sefydlodd Urdd Gobaith Cymru. Agorodd y gangen leol gyntaf yn Nhreuddyn.

Gwersylloedd ac eisteddfodau#

Yn 1928 arweiniodd wersyll cyntaf yr Urdd yn Llanuwchllyn. Daeth gwersylloedd parhaol yn Llangrannog yn 1932 a Glan-llyn yn 1950. Dechreuodd Eisteddfod yr Urdd yn 1929, yna mabolgampau, mordeithiau, gwersyll i ddysgwyr Cymraeg, gwersyll rhyngwladol, a chynghrair bêl-droed gyda’i chwpan Urdd ei hun.

Galwodd ei gofiannydd ef yn ŵr o weledigaeth ac yn realydd, arweinydd a allai ennill pob math o bobl i’w gynlluniau beiddgar, a gam o flaen ei oes bob amser.

Yr ysgol Gymraeg#

Yn 1939, trwy ei ymdrechion ef, agorodd yr Urdd ysgol Gymraeg yn Aberystwyth, Ysgol Gymraeg yr Urdd. Beth bynnag a ddywedai eraill, cyfrifai mai hwn oedd y peth mwyaf llwyddiannus a gwerthfawr y bu ganddo ran ynddo erioed.

Lluniau a ffilmiau#

Croesawai dechnoleg newydd a’i defnyddio dros Gymru. Yn y gaeaf âi â’i lusern hud o gwmpas y pentrefi, yn dangos lluniau o weithgareddau’r Urdd. Gyda J. Ellis Williams gwnaeth y ffilm sain Gymraeg gyntaf, Y Chwarelwr, ar gyfer sinema deithiol, ac yn ddiweddarach, fel cyfarwyddwr Television Wales and the West, perswadiodd y bwrdd i wneud lle i’r Gymraeg.

Ysgolhaig a gwladgarwr#

Byddai wedi hoffi bod yn hanesydd Cymru, a golygodd gatalog o gofnodion Llys y Seren yn ymwneud â Chymru yn 1929, ond roedd wedi addunedu i wasanaethu’r Urdd. Yn 1948 rhoddodd y gorau i’w swydd yn y coleg i roi ei holl amser i’r Urdd. Yn y 1950au cynnar gweithiodd yn galed dros yr ymgyrch am Senedd i Gymru.

Anrhydeddau#

Fe’i hurddwyd yn farchog yn 1947 am ei waith dros bobl ifanc. Yn 1956 cyflwynodd yr Urdd ei bortread gan Alfred Janes iddo a rhoddodd y Cymmrodorion eu medal aur iddo, ac yn 1959 gwnaeth Prifysgol Cymru ef yn Ddoethur yn y Cyfreithiau.

Yn 1923 priododd Eirys Phillips o Lerpwl. Daeth eu mab Owen yn brif weithredwr cyntaf S4C, a gweithiodd eu mab Prys, pensaer, ar hyd ei oes gyda’r Urdd. Bu farw Syr Ifan yn ei gartref yn Aberystwyth ar 23 Ionawr 1970 a’i gladdu yn Llanuwchllyn.

Ar y llinell amser

  1. Sefydlu’r Urdd

    Mae Ifan ab Owen Edwards yn sefydlu Urdd Gobaith Cymru, un o fudiadau ieuenctid mwyaf Ewrop erbyn heddiw.

    Sefydlu’r Urdd

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf