Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1895–1970

Cynan

Y bardd o Bwllheli a enillodd y goron dair gwaith a’r gadair unwaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol, a fu ddwywaith yn Archdderwydd ac a luniodd seremonïau’r Orsedd.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1895–1970 (wedi’i gofnodi) Bardd ac Archdderwydd Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Cynan yn ymweld ag Eglwys Llanbabo yn 1966, llun gan Geoff Charles
Cynan yn ymweld ag Eglwys Llanbabo yn 1966, llun gan Geoff Charles · Llun: Wikimedia Commons · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0

Enillodd Cynan, y bardd o Bwllheli, Goron yr Eisteddfod Genedlaethol deirgwaith a’r Gadair unwaith, a’r unig un erioed a etholwyd yn Archdderwydd am ail dymor. Daeth â lliw, trefn ac urddas i’r Orsedd, lluniodd goroni a chadeirio’r bardd fel y’u gwelir heddiw, ac ysgrifennodd Aberdaron, un o’r cerddi mwyaf annwyl yn y Gymraeg.

Ganed14 Ebrill 1895, Pwllheli
RhyfelY Corfflu Meddygol, Salonica a Ffrainc
CoronauCaernarfon 1921, yr Wyddgrug 1923, Bangor 1931
CadairPont-y-pŵl 1924
Archdderwydd1950 hyd 1954 a 1963 hyd 1966
Urddwyd yn farchog1969
Bu farw26 Ionawr 1970

Hogyn o Bwllheli#

Ganed Albert Evans Jones ym Mhwllheli ar 14 Ebrill 1895, mab Richard Albert Jones, a gadwai’r Central Restaurant yn Stryd Penlan, a’i wraig Hannah Jane. Aeth i’r ysgol ym Mhwllheli a graddio ym Mangor yn 1916.

Salonica a Ffrainc#

Yr un flwyddyn ymunodd â chwmni myfyrwyr Cymreig y Corfflu Meddygol a gwasanaethu yn Salonica ac yn Ffrainc, yn gyntaf yn ddyn ambiwlans gyda’r 86ain Ambiwlans Maes ac yna’n gaplan iddo.

Lluniodd yr hyn a welodd ei farddoniaeth. Mae’r bardd a’r beirniad Alan Llwyd wedi galw Cynan yn brif fardd rhyfel Cymru yn y Rhyfel Byd Cyntaf, oherwydd ni ysgrifennodd neb yn fwy byw am yr hyn y mae rhyfel yn ei wneud i gorff ac ysbryd dyn.

Mab y Bwthyn#

Yn 1921 yn Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon enillodd y Goron gyda Mab y Bwthyn, hanes Cymro ifanc yn y Rhyfel Mawr. Siaradai ei thestun â phawb, a gwnaeth ei harddull syml ac uniongyrchol hi’n boblogaidd ar unwaith.

Enillodd y Goron eto yn yr Wyddgrug yn 1923 gyda Yr Ynys Unig, hanes y Tad Damien ymhlith y gwahangleifion, a’r drydedd waith ym Mangor yn 1931 gyda Y Dyrfa, am gêm rygbi, y tro cyntaf i destun o’r fath gael ei gynnig ym marddoniaeth Gymraeg.

Ym Mhont-y-pŵl yn 1924 enillodd y Gadair gyda I’r Duw nid Adwaenir, camp unigryw, oherwydd fe’i hysgrifennwyd ar fesur y tu allan i’r mesurau caeth cydnabyddedig.

Aberdaron#

Mae ei gerddi’n hollol ac yn arbennig o Gymreig, yn syml eu harddull ac yn uniongyrchol eu geiriau. Yr anwylaf oll yw Aberdaron, lle mae’r bardd, ac yntau’n byw ym Mhorthaethwy, yn breuddwydio am ymddeol i’r pentref bach ym mhen draw Llŷn.

Casglwyd ei gerddi yn Telyn y Nos (1921), Caniadau Cynan (1927) a’r casgliad cyflawn Cerddi Cynan (1959).

Gweinidog, tiwtor a dramodydd#

Wedi’r rhyfel hyfforddodd ar gyfer y weinidogaeth yn y Bala ac yn 1920 daeth yn weinidog eglwys y Presbyteriaid ym Mhenmaen-mawr. Yn 1931 daeth yn diwtor i’r coleg ym Mangor, yn dysgu drama a llenyddiaeth Gymraeg i oedolion hyd 1960, ond daliodd ati i bregethu, ac roedd yn un o bregethwyr mwyaf poblogaidd ei ddydd.

Rhoddodd lawer i’r ddrama Gymraeg hefyd. Enillodd ei ddrama Hywel Harris wobr ddrama’r Eisteddfod Genedlaethol yn 1931, a chroesawyd ei Absalom fy Mab â chlod mawr yn 1957. Fe’i clywid yn aml ar y radio a’i weld ar y teledu, a bu’n destun y rhaglen deledu liw gyntaf yn Gymraeg, Llanc o Lŷn.

Yr Orsedd#

Yn 1935 daeth yn Gofiadur yr Orsedd. Gyda’i synnwyr craff o ddrama a phasiant, gwelodd y gallai ei seremonïau gyffroi’r tyrfaoedd. Daeth â threfn ac urddas iddynt, ychwanegodd seremonïau newydd fel y ddawns flodau, a lluniodd goroni a chadeirio’r bardd fel y’u perfformir hyd heddiw. Helpodd hefyd i ail-lunio’r Eisteddfod ei hun, gyda’i Llys a’i Chyngor, a daeth yn Llywydd ei Llys yn 1967.

Bu’n Archdderwydd o 1950 hyd 1954 ac eto o 1963 hyd 1966, yr unig un erioed a etholwyd i’r swydd yr eildro.

Anrhydeddau#

Fe’i gwnaed yn CBE yn 1949 ac yn Ddoethur mewn Llên Prifysgol Cymru yn 1961, cafodd ryddid Pwllheli yn 1963, ac fe’i hurddwyd yn farchog yn 1969 fel Syr Cynan Evans-Jones, gan gadw’i enw barddol yn ei deitl. Bu farw ar 26 Ionawr 1970 a gorwedd ym mynwent Sant Tysilio ar Ynys yr Eglwys, yn y Fenai.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf