Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Y Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysgu

Ysgrifennodd Iŵl Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Hwy oedd athrawon, barnwyr, athronwyr a cheidwaid cof y Brythoniaid; buont yn hyfforddi am hyd at ugain mlynedd a chadw eu dysg ar gof.

Llun: ‘Druids, or British Priests’: derwydd yn dysgu dan y derw, o Pictures of English History (1868) · Joseph Martin Kronheim, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 28 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ddwy fil o flynyddoedd yn ôl, ymhell cyn bod Rhydychen na Pharis, roedd lle yn Ewrop lle’r âi’r ifanc i gwblhau eu dysg. Yr ynys hon oedd y lle hwnnw. Nid cyfaill i’r Brythoniaid yw’r gŵr sy’n dweud hynny wrthym: Iŵl Cesar ydoedd, a ddaeth yma gyda’i lengoedd yn 55 a 54 CC. Yn ei lyfr ar y rhyfel yng Ngâl ysgrifennodd y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysgeidiaeth y Derwyddon, a bod y rhai a fynnai ei hadnabod yn well fel arfer yn croesi’r môr i’w dysgu yma.

Y Derwyddon oedd gwŷr dysgedig y Brythoniaid a’u cefndryd dros y môr yng Ngâl. Hwy oedd yr athrawon, y barnwyr, yr athronwyr, y seryddwyr a cheidwaid y cof. Dyma a ddywedodd hen awduron Groeg a Rhufain amdanynt, yn eu geiriau eu hunain.

Yn GymraegDerwydd, lluosog derwyddon
Beth oeddyntAthrawon, barnwyr, athronwyr, iachawyr a cheidwaid y cof
Ble dechreuodd eu dysgYm Mhrydain, yn ôl yr hyn a glywodd Cesar
Pwy a ddaeth i ddysguMyfyrwyr o Âl, gwlad a ymestynnai o afon Rhein i’r Pyreneau
Am faint y buont yn astudioHyd at ugain mlynedd, y cyfan ar gof
Beth a ddysgentY sêr a’u symudiad, maint y ddaear, natur pethau, ac nad yw’r enaid yn marw
Eu canolfan fawr yng NghymruYnys Môn
Eu hetifeddionBeirdd Cymru, a Gorsedd y Beirdd heddiw
‘Druids, or British Priests’: derwydd yn dysgu dan y derw, o Pictures of English History (1868)
‘Druids, or British Priests’: derwydd yn dysgu dan y derw, o Pictures of English History (1868) · Llun: Joseph Martin Kronheim, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ysgol Ewrop#

Ysgrifennodd Cesar am y Derwyddon yn chweched llyfr ei Ryfel Gâl, y llyfr sy’n adrodd y flwyddyn 53 CC. Roedd wedi treulio blynyddoedd ymhlith pobloedd Gâl, y wlad fawr sydd heddiw’n Ffrainc, Gwlad Belg, y Swistir a’r Rheinland, ac roedd wedi croesi i Brydain ddwywaith. Yr hyn a glywodd am y Derwyddon, fe’i hysgrifennodd yn blaen:

Credir i’r drefn hon gael ei dyfeisio ym Mhrydain, a’i dwyn oddi yno i Âl; a heddiw mae’r rhai sy’n dymuno gwybodaeth fanylach o’r drefn honno fel arfer yn mynd yno i’w hastudio.

Iŵl Cesar, Rhyfel Gâl, VI.13, o gyfieithiad Saesneg W. A. McDevitte a W. S. Bohn

Felly credid mai yma yr oedd cartref y ddysg a dywysai Âl gyfan. Pan fynnai gŵr ifanc o Âl fynd yn ddyfnach nag y gallai ei athrawon ei hun ei arwain, âi fel arfer ar long i Brydain. Ychwanega Cesar fod y Derwyddon mewn cymaint o fri nes bod ‘llawer yn cofleidio’r alwedigaeth hon o’u gwirfodd, a llawer yn cael eu hanfon ati gan eu rhieni a’u perthnasau’.

Dyma’r tyst ysgrifenedig hynaf i wirionedd sy’n rhedeg drwy holl stori Cymru. Yn oes y saint, daeth myfyrwyr o Iwerddon a Llydaw at Illtud yn Llanilltud Fawr ac at Gadog yn Llancarfan. Ddwy fil o flynyddoedd yn ôl roeddynt eisoes yn dod at y Derwyddon.

Ugain mlynedd o ddysg#

Roedd hyfforddiant Derwydd yn hir. Medd Cesar fod rhai wrthi am ugain mlynedd, a ‘dywedir eu bod yno’n dysgu ar gof nifer fawr o benillion’. Mae’r daearyddwr Rhufeinig Pomponius Mela, yn ysgrifennu tua 43 OC, yn dweud yr un peth: dysgai’r Derwyddon ‘lawer o bethau’n breifat i bendefigion y genedl’, ‘hyd yn oed am ugain mlynedd’, mewn ogof neu ym mherfeddion y coed.

Pam dysgu’r cyfan ar gof? Mae Cesar yn rhoi dau reswm. Y cyntaf oedd nad oeddynt am i’w dysgeidiaeth gael ei lledu ymhlith y bobl yn gyffredinol, ond ei chadw i’r rhai a hyfforddwyd ar ei chyfer. Mae’r ail yn dangos gwir ddoethineb am y ffordd y mae pobl yn dysgu: nid oeddynt am i’w disgyblion bwyso ar ysgrifen, ac felly ‘ymroi’n llai i ymdrechion y cof’. Cariai Derwydd lyfrgell gyfan yn ei ben.

Cadwodd Cymru’r ddawn honno. Dysgai beirdd y tywysogion eu crefft gan athro dros flynyddoedd lawer, ar lafar, a gallent gario cerddi hir ac achau pob teulu mawr yn eu pennau. Hyd heddiw dysgir mesurau caeth y gynghanedd drwy’r glust gymaint â thrwy’r dudalen.

Llythrennau Groeg, a dysg a gadwyd ar gof#

Nid yw hyn oll yn golygu na allai’r Derwyddon ysgrifennu. Mae Cesar yn eglur y gallent, ac mae’n dweud yn union beth a ddefnyddient. Yn ei Ladin ef, y geiriau yw Graecis litteris utantur, ‘defnyddiant lythrennau Groeg’ (ystyr litterae yw llythrennau gwyddor). Cedwid eu dysg ar gof ac ni chafodd ei hysgrifennu; ar gyfer eu cyfrifon cyhoeddus a phreifat ysgrifennent yn y wyddor Roeg.

Gwyddor Homer a Phlaton oedd hi, gwyddor pobl fwyaf dysgedig yr hen fyd, a gwelodd Cesar hi ar waith yng Ngâl ei hun. Ar ôl ei frwydr fawr gyntaf yno, cafwyd rhestrau wedi’u hysgrifennu ynddi yng ngwersyll yr Helvetii, yn cyfrif pob gŵr, gwraig a phlentyn a gychwynnodd gyda hwy: 368,000 i gyd.

Mae’r daearyddwr Groeg Strabo yn egluro o ble y daeth y llythrennau. Roedd dinas Roeg Massalia, Marseille heddiw, wedi dod yn ysgol i bobloedd Gâl, a aeth mor hoff o’r Groegiaid nes ysgrifennu ‘hyd yn oed eu cytundebau mewn Groeg’. Mae cerrig â geiriau Galeg wedi’u cerfio yn y wyddor honno i’w cael o hyd yn ne Ffrainc.

Ysgrifennai brenhinoedd Prydain hefyd. Cyn i’r Rhufeiniaid ddod, trawodd Cunobelinus, Cynfelyn traddodiad Cymru, a brenhinoedd eraill y Brythoniaid ddarnau arian aur â’u henwau wedi’u sillafu mewn llythrennau. Roedd llythrennau’n hysbys ym Mhrydain yn ogystal ag yng Ngâl, a’r Derwyddon oedd y mwyaf dysgedig oll.

Athrawon y sêr a’r enaid#

Beth a ddysgent yn yr ugain mlynedd hynny? Mae Cesar yn rhoi’r rhestr: ‘y sêr a’u symudiad’, ‘maint y byd a’n daear ni’, ‘natur pethau’, a nerth y duwiau. Geilw Mela hwy yn ‘feistri doethineb’, a honnent wybod ‘maint a ffurf y ddaear a’r byd’ a ‘symudiadau’r nef a’r sêr’.

Roedd ganddynt eu ffordd eu hunain o gyfrif amser. Sylwodd Cesar fod pobl Gâl yn cyfrif amser ‘nid wrth nifer y dyddiau, ond y nosweithiau’. Felly y mae’r Gymraeg o hyd. Wyth nos yw wythnos, a phymtheg nos yw pythefnos, a chadwodd y Saesneg yr un arfer yn ei gair fortnight, ‘pedair noson ar ddeg’.

Mae calendr efydd mawr a gafwyd yn Coligny yn Ffrainc yn 1897, a wnaed yn yr ail ganrif OC, yn dangos y math o gyfrif y gallai gwŷr dysgedig Gâl ei gadw: pum mlynedd o fisoedd wedi’u gosod wrth y lleuad, dau fis a thrigain i gyd, wedi’u cysoni â blwyddyn yr haul. Mae wedi’i ysgrifennu mewn Galeg, iaith Gâl.

Yn anad dim, dysgent nad yw’r enaid yn marw. Ysgrifennodd Cesar fod y Derwyddon yn dysgu ‘nad yw eneidiau’n darfod, ond yn mynd ar ôl marwolaeth o un corff i’r llall’, a daliai mai hyn, yn fwy na dim, a gyffroai ddynion i ddewrder, gan ei fod yn dileu ofn angau. Mae Diodorus o Sisili, Strabo, Mela ac Ammianus i gyd yn dweud yr un peth. Cyfarchodd y bardd Rhufeinig Lucan, yn ysgrifennu yn amser Nero, y Derwyddon yn uniongyrchol:

I chwi yn unig y rhoddwyd adnabod y duwiau a’r sêr … mae anadl einioes yn dal i lywodraethu’r cyrff hyn mewn oes arall. … Gwyn eu byd y bobloedd dan Seren y Gogledd.

Lucan, Pharsalia, llyfr I, o gyfieithiad Saesneg Syr Edward Ridley

Athronwyr a edmygai’r Groegiaid#

Cyfrifai’r Groegiaid, a ystyriai eu hunain yn ddyfeiswyr athroniaeth, y Derwyddon ymhlith athronwyr cyntaf y byd. Mae Diogenes Laertius, a ysgrifennodd fucheddau meddylwyr Groeg, yn agor ei lyfr drwy nodi bod rhai’n credu i athroniaeth ddechrau ymhlith y bobloedd y tu hwnt i Roeg, gyda Magi Persia, doethion India, a’r Derwyddon. Mae’n rhoi eu dysgeidiaeth mewn tair rheol fer, fel triawd Cymraeg:

Parchu’r duwiau, ymgadw rhag gwneud drwg, ac arfer dewrder.

Dysgeidiaeth y Derwyddon, o Diogenes Laertius, Bucheddau’r Athronwyr, y rhagair, o gyfieithiad Saesneg R. D. Hicks

Geilw Diodorus o Sisili hwy’n athronwyr ac yn wŷr dysgedig ym mhethau’r duwiau, ‘mewn parch anghyffredin yn eu plith’, a dywed fod dysgeidiaeth Pythagoras, fod eneidiau dynion yn anfarwol, yn ffynnu yn eu plith. Medd Strabo eu bod ‘yn ogystal ag athroniaeth natur’, astudio’r byd, ‘yn astudio hefyd athroniaeth foesol’, astudio da a drwg. Ysgrifennodd Ammianus Marcellinus fod y Derwyddon ‘yn uwch na’r lleill o ran deall’ a’u bod yn byw mewn cymdeithas glos, fel y dysgasai Pythagoras.

Roedd un Derwydd yn gyfaill i areithiwr mwyaf Rhufain. Daeth Diviciacus o’r Aedui, un o bobloedd Gâl, i Rufain i siarad gerbron y Senedd dros ei bobl, ac arhosodd yn westai i Farcus Tullius Cicero. Yn llyfr Cicero Ar Ddewiniaeth, mae ei frawd Quintus yn cofio ‘Divitiacus, yr Aeduad, dy westai a’th folwr’, a adwaenai wyddor natur a eilw’r Groegiaid yn physiologia ac a allai ddarllen yr hyn oedd i ddod.

Cesar yn dod i drafod gyda’r derwyddon: paentiad gan François Debon, 1867
Cesar yn dod i drafod gyda’r derwyddon: paentiad gan François Debon, 1867 · Llun: François Debon, CC0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Barnwyr a thangnefeddwyr#

Y Derwyddon oedd barnwyr eu pobl. Medd Cesar eu bod yn penderfynu bron pob anghydfod, cyhoeddus a phreifat: cam a wnaed, cweryl ‘am etifeddiaeth’ neu ‘am derfynau’. Bob blwyddyn cyfarfyddent mewn lle sanctaidd yng ngwlad y Carnutes, ‘a gyfrifir yn ganolbarth Gâl gyfan’, a deuai pobl o bob parth i gael gwrando eu hachosion. Medd Strabo yn syml: ‘Ystyrir y Derwyddon y cyfiawnaf o ddynion.’

Roeddynt wedi’u rhwymo ynghyd mewn un urdd, ag un pen. ‘Dros yr holl Dderwyddon hyn mae un yn llywyddu, a chanddo’r awdurdod goruchaf yn eu plith,’ medd Cesar; pan fu farw, olynid ef gan yr un uchaf ei fri, neu, os oedd sawl un yn gyfartal, dewisai’r Derwyddon drwy bleidlais. Nid âi’r Derwyddon i ryfel na thalu trethi gyda’r lleill: roedd ganddynt ‘ryddid rhag gwasanaeth milwrol a rhyddhad ym mhob peth’.

Yn fwy rhyfeddol na’r cyfan, tangnefeddwyr oeddynt. Medd Strabo iddynt ‘atal y gwrthwynebwyr pan oeddynt ar fin ymffurfio i frwydr’. Mae Diodorus yn peintio’r olygfa: dwy fyddin yn eu rhengoedd, cleddyfau wedi’u tynnu, gwaywffyn yn barod, a’r Derwyddon a’u beirdd yn camu allan rhyngddynt, nes i’r ymladd beidio. ‘Fel hyn,’ meddai, ‘mae nwyd yn ildio i ddoethineb.’

‘An Arch Druid in his Judicial Habit’: y prif dderwydd yn farnwr, o Costume of the Original Inhabitants of the British Islands gan Meyrick a Smith (1815)
‘An Arch Druid in his Judicial Habit’: y prif dderwydd yn farnwr, o Costume of the Original Inhabitants of the British Islands gan Meyrick a Smith (1815) · Llun: Wellcome Collection, CC BY 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Cadwodd Cymru ei barnwyr dysgedig hefyd. Fil o flynyddoedd yn ddiweddarach cedwid Cyfraith Hywel Dda gan farnwyr hyfforddedig, yr ynaid, a oedd yn gorfod profi eu gwybodaeth o’r gyfraith cyn cael barnu, ac roedd cyfraith Cymru yn enwog am unioni cam drwy dâl a chytundeb.

Y tair urdd#

Gwyddai’r hen awduron fod gwŷr dysgedig y Brythoniaid a’r Galiaid mewn tair urdd. Mae Strabo yn eu henwi: ‘y Beirdd, y Vates a’r Derwyddon’. Medd Diodorus fod y beirdd yn canu ‘i gyfeiliant offerynnau tebyg i delynau’. Mae Ammianus, gan dynnu ar yr awdur Groeg Timagenes, yn disgrifio’r tair: canai’r beirdd ‘i seiniau melys y delyn gampau dewr gwŷr enwog’, ceisiai’r vates ‘egluro deddfau cudd natur’, a dysgai’r Derwyddon, yr uchaf oll, fod yr enaid yn anfarwol.

Y bardd a ganai glod arwyr i’r delyn; y gweledydd a astudiai natur; y Derwydd a ddysgai ac a farnai. Mae pawb sy’n adnabod Cymru yn adnabod y tri hynny. Hwy yw beirdd, ofyddion a derwyddon Gorsedd Beirdd Ynys Prydain.

Athrawon yn llwyni’r derw#

Pam y dysgai’r Derwyddon yn y coed? Am mai’r dderwen oedd eu coeden sanctaidd, a’r llwyn oedd eu teml a’u hysgol. Medd Pomponius Mela iddynt ddysgu pendefigion ifanc eu pobl ‘mewn ogof, neu mewn coedwigoedd anhygyrch’, yn dawel ac am flynyddoedd lawer, ymhell o dwrw’r byd. Roedd coed y derw yn lle wedi’i neilltuo, lle’r oedd dysg a sancteiddrwydd yn mynd law yn llaw.

Mae Pliny yr Hynaf, naturiaethwr mawr Rhufain, yn egluro pam. Nid oedd dim yn fwy cysegredig i’r Derwyddon, meddai, na’r dderwen a’r uchelwydd sy’n tyfu arni. Dewisent y dderwen i ffurfio llwyni cyfan, ac ‘ni chyflawnant yr un o’u defodau crefyddol heb ddefnyddio ei changhennau’. Mae’r bardd Lucan, yn ysgrifennu yn amser Nero, yn dweud wrth y Derwyddon mai ‘llwyni diarffordd’ yw ‘eich trigfan, a fforestydd pellennig’.

Mae’r dderwen yn byw am ganrifoedd lawer, a’i phren yw’r cryfaf yn y goedwig. Nid rhyfedd i athrawon dysg a oedd i bara ugain mlynedd o fywyd disgybl, ac am byth yn yr enaid, ddewis dysgu dani.

Derwydd mewn gwisg wen yn torri’r uchelwydd â chryman aur, fel y dywed Pliny: paentiad gan Henri-Paul Motte (1846–1922)
Derwydd mewn gwisg wen yn torri’r uchelwydd â chryman aur, fel y dywed Pliny: paentiad gan Henri-Paul Motte (1846–1922) · Llun: Henri-Paul Motte, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Mae Pliny yn disgrifio’r Derwyddon fel iachawyr a adwaenai blanhigion y coed. Ar ddydd penodedig y lleuad dringai Derwydd ‘mewn gwisg wen’ y dderwen a thorri’r uchelwydd ‘â chryman aur’. Galwent hi wrth enw a olygai ‘yr holliachâd’. Credai Pliny ei bod yn debyg fod enw’r Derwyddon ei hun yn dod o’r dderwen, ac eglurir y gair Cymraeg derwydd yn aml yn yr un modd: o’r gair derw a hen wreiddyn y gair gwybod.

Môn, ynys y Derwyddon#

Ym Mhrydain, Ynys Môn oedd calon y cyfan. Geilw’r hanesydd Rhufeinig Tacitus Fôn yn ynys ‘â phoblogaeth sylweddol ei hun’ ac yn hafan i ffoaduriaid rhag Rhufain. Yn 60 OC paratôdd y llywodraethwr Suetonius Paulinus, a oedd yn awyddus am fuddugoliaeth i gyfateb i gadfridogion mawr ei ddydd, i ymosod arni. Adeiladodd gychod gwaelod gwastad i’w filwyr traed, ac anfonodd ei farchogion i nofio’r Fenai wrth ochr eu meirch.

Roedd Brythoniaid Môn yn eu disgwyl ar y lan. Mae Tacitus yn adrodd yr hyn a welodd y Rhufeiniaid: y rhyfelwyr yn eu rhengoedd, y gwragedd yn rhedeg rhyngddynt mewn gwisgoedd duon â ffaglau ynghyn, ac o’u cwmpas y Derwyddon, ‘yn codi eu dwylo i’r nef’ ac yn galw ar y duwiau yn erbyn y goresgynnwr. Roedd yr olygfa mor ddieithr ac mor ofnadwy nes i’r llengoedd sefyll yn stond, fel petai eu haelodau wedi rhewi.

Croesodd Rhufain yn y diwedd, a thorri’r llwyni sanctaidd. Ond tra oedd Paulinus yn brysur ar yr ynys, cododd Buddug, brenhines yr Iceni, yn y dwyrain, a bu raid iddo orymdeithio ymaith ar unwaith i’w hwynebu. Ni chymerwyd Môn am byth tan tua 78 OC.

Llyn Cerrig Bach ar Ynys Môn, y llyn lle gosododd y Brythoniaid eu gwaith metel gorau
Llyn Cerrig Bach ar Ynys Môn, y llyn lle gosododd y Brythoniaid eu gwaith metel gorau · Llun: Porius1, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Cyrhaeddodd enw Môn ymhell. Yn 1942, wrth glirio mawn i estyn rhedfa yn RAF y Fali, rhoddodd gwely llyn bach o’r enw Llyn Cerrig Bach dros 150 o ddarnau o waith metel Oes yr Haearn: cleddyfau, gwaywffyn, tarianau, utgorn efydd, offer cerbydau rhyfel, crochanau a phlaciau efydd cain, a osodwyd yn y dŵr yn offrymau dros ryw bedwar can mlynedd, o tua 300 CC i 100 OC. Daeth rhai o bell ar draws Prydain ac o Iwerddon. Gwelodd yr archaeolegydd Syr Cyril Fox ynddynt roddion ynys y Derwyddon. Maent yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd heddiw.

Pob hen awdur, yn ei eiriau ei hun#

Ysgrifennodd dau ar bymtheg o awduron yr hen fyd, Groegiaid a Rhufeiniaid, paganiaid a Christnogion, am y Derwyddon. Dyma a ddywedodd pob un ohonynt i’w canmol, yn y drefn yr ysgrifennwyd hwy, yng ngeiriau’r cyfieithiadau Saesneg safonol.

Collwyd y sôn hynaf oll, ond mae Diogenes Laertius yn dweud wrthym beth a ddywedai. Soniai llyfr o’r enw’r Magicus, a gyfrifid ymhlith gweithiau Aristotle, a’r awdur Groeg Sotion, a ysgrifennai tua 200 CC, am ‘y bobl a elwir yn Dderwyddon neu’n Rhai Sanctaidd’. Roedd eu henw’n hysbys yn ysgolion Groeg ymhell cyn i Gesar ddod i Âl.

Iŵl Cesar, tua 52 CC: ‘Atynt hwy y daw nifer fawr o’r gwŷr ifanc i gael eu dysgu, ac maent mewn bri mawr yn eu plith.’ ‘Hwy sy’n penderfynu ym mron pob dadl, gyhoeddus a phreifat.’ Maent yn ‘trafod ac yn trosglwyddo i’r ifanc lawer o bethau am y sêr a’u symud, am faint y byd a’n daear ni, am natur pethau, am allu a mawrhydi’r duwiau anfarwol’. A ‘chredir i’w holl drefn ddysg gael ei dyfeisio ym Mhrydain’.

Marcus Tullius Cicero, 44 CC, yn ei lyfr Ar Ddewiniaeth: medd ei frawd Quintus am Dderwyddon Gâl, ‘Adwaenwn un ohonynt fy hun, Divitiacus, yr Aeduad, dy westai a’th folwr’, gŵr a wyddai’r wyddor natur a eilw’r Groegiaid yn physiologia ac a allai ragweld yr hyn oedd i ddod.

Diodorus o Sisili, tua 30 CC: ymhlith pobloedd Gâl ‘mae cred Pythagoras yn ffynnu yn eu plith, fod eneidiau dynion yn anfarwol’. Mae ganddynt ‘feirdd telynegol a alwant yn Feirdd’, ac athronwyr a gwŷr dysgedig ym mhethau’r duwiau sydd ‘mewn parch anghyffredin yn eu plith ac a elwir ganddynt yn Dderwyddon’. Credid mai dynion oeddynt sy’n ‘llefaru, fel petai, iaith y duwiau’, ac mewn rhyfel yn ogystal ag mewn heddwch ‘ufuddhânt, o flaen pawb arall, i’r dynion hyn a’u beirdd sy’n llafarganu’. Pan fyddai dwy fyddin yn barod i ymladd, ‘camai’r dynion hyn allan rhyngddynt a pheri iddynt beidio’, ac felly, medd Diodorus, ‘saif Ares mewn parchedig ofn o flaen yr Awenau’: mae duw rhyfel yn ymgrymu i dduwiesau dysg.

Strabo, y daearyddwr Groeg, tua 20 OC: mae tair urdd o ddynion ‘mewn parch eithriadol’. Mae’r Beirdd ‘yn gantorion ac yn feirdd’, mae’r Vates ‘yn ddewiniaid ac yn athronwyr natur’, ac ‘mae’r Derwyddon, yn ogystal ag athroniaeth natur, yn astudio athroniaeth foesol hefyd’. ‘Ystyrir y Derwyddon y cyfiawnaf o ddynion’, ac felly ‘ymddiriedir iddynt benderfynu nid yn unig yr anghydfodau preifat, ond yr anghydfodau cyhoeddus hefyd’. Dysgent fod ‘eneidiau dynion, a’r bydysawd hefyd, yn anninistriol’.

Pomponius Mela, y daearyddwr Rhufeinig cynharaf y goroesodd ei lyfr, tua 43 OC: mae’r Derwyddon yn ‘feistri doethineb’, sy’n gwybod ‘maint a ffurf y ddaear a’r byd’, ‘symudiadau’r nef a’r sêr’, ‘ac ewyllys y duwiau’. Dysgant ‘bendefigion pennaf y genedl’ am hyd at ugain mlynedd. Rhoddwyd un rhan o’u dysgeidiaeth i’r bobl i gyd: ‘y dylent ymladd yn ddewr mewn rhyfel, fod eneidiau’n anfarwol, a bod bywyd arall ar ôl marwolaeth’.

Mae Lucan, y bardd, yn amser Nero, yn siarad â’r Derwyddon eu hunain. Iddynt hwy yn unig y rhoddwyd ‘adnabod y duwiau a’r sêr’; ‘llwyni diarffordd’ yw eu ‘trigfan’; a dysgant fod ‘anadl einioes yn dal i lywodraethu’r cyrff hyn mewn oes arall’. ‘Gwyn eu byd y bobloedd dan Seren y Gogledd’, meddai, oherwydd mae’r ddysgeidiaeth honno’n dileu ofn angau.

Pliny yr Hynaf, 77 OC: nid oes gan y Derwyddon ‘ddim yn fwy cysegredig na’r uchelwydd a’r goeden sy’n ei dwyn’, a galwant yr uchelwydd wrth enw sy’n golygu ‘yr holliachâd’. Mae hefyd yn cofnodi eu gwybodaeth am lysiau iachau. Roedd y llysieuyn selago i’w gasglu ‘heb ddefnyddio offeryn haearn’, gan un ‘wedi’i wisgo mewn dillad gwyn disglair, â’i draed yn noeth ac wedi’u golchi’n lân’; dywedai Derwyddon Gâl y dylid ei gario ‘i gadw draw bob math o beryglon’, a bod ‘ei fwg yn dda iawn at holl anhwylderau’r llygaid’. Planhigyn arall, samolus, a ddefnyddient ‘i gadw draw yr anhwylderau sy’n taro moch a gwartheg’.

Mae Dio Chrysostom, yr areithiwr Groeg, tua 100 OC, yn ysgrifennu am y doethion a dywysai frenhinoedd, ac yn enwi Magi Persia, offeiriaid yr Aifft, Brahminiaid India, ac yng Ngâl ‘y rhai a alwant yn Dderwyddon, hwythau hefyd wedi’u cysegru i gelfyddyd proffwydo ac i ddoethineb yn gyffredinol’. ‘Ni chaniateid i’r brenhinoedd wneud na chynllunio dim heb gymorth y doethion hyn’, fel bod y brenhinoedd, ‘er eu bod yn eistedd ar orseddau aur’, yn weision i gyngor y Derwyddon.

Gwelodd Tacitus, tua 116 OC, hwy drwy lygaid y milwyr Rhufeinig ar lan y Fenai: ‘cylch o Dderwyddon, yn codi eu dwylo i’r nef’, golygfa a gadwodd y llengoedd yn llonydd ‘fel petai eu haelodau wedi’u parlysu’.

Cyfrifodd Celsus, athronydd Groeg tua 178 OC, y cedwir ei eiriau yn ateb Origen iddo, ymhlith cenhedloedd doeth yr hen fyd ‘Dderwyddon y Galiaid, a’r Getae, llwythau dysgedig a hynafol iawn’.

Ysgrifennodd Clement o Alecsandria, yr ysgolhaig Cristnogol, tua 200 OC, fod ‘athroniaeth, peth o’r defnydd uchaf, wedi ffynnu yn yr hen amser ymhlith y barbariaid’, sef y bobloedd y tu hwnt i Roeg, ac mae’n cyfrif ymhlith yr athronwyr cyntaf hynny ‘y Derwyddon ymhlith y Galiaid’.

Medd Hippolytus, awdur Cristnogol yn Rhufain, tua 225 OC, fod y Derwyddon wedi astudio’n ddwfn ‘athroniaeth Pythagoras’, a bod eu pobl yn eu parchu ‘fel proffwydi a gweledyddion’, gan y gallent ragweld yr hyn oedd i ddod ‘drwy gyfrifon a rhifau yn ôl celfyddyd Pythagoras’.

Mae Diogenes Laertius, tua 230 OC, yn agor ei Fucheddau’r Athronwyr gyda’r Derwyddon ymhlith y rhai y dechreuodd astudio athroniaeth gyda hwy, yn ôl rhai, ac mae’n rhoi eu dysgeidiaeth mewn tri chyngor: ‘parchu’r duwiau, ymgadw rhag drwg, ac arfer dewrder’.

Mae Ausonius, bardd ac athro Bordeaux, tua 380 OC, yn dangos dysg y Derwyddon yn byw ymlaen yn ysgolion Gâl Rufeinig. Mae’n canmol yr athro Attius Patera, ‘o dras Derwyddon Boiocassis’, Bayeux yn Normandi, gan ddweud ‘Yn yr oes honno nid oedd neb â chymaint o wybodaeth â thi’, ac a oedd yn enwog am ei ‘huodledd chwim a llifeiriol’. Roedd athro arall, Phoebicius, ‘o dras Derwyddon Armorica, yn ôl y sôn’, sef Llydaw, a daliai gadair yn Bordeaux. Roedd plant y Derwyddon wedi dod yn athrawon Gâl.

Ammianus Marcellinus, hanesydd mawr olaf Rhufain, tua 390 OC, gan dynnu ar yr hanesydd Groeg Timagenes: dysgai’r Derwyddon ‘fod rhan o’r bobl yn wir yn frodorol, ond bod eraill hefyd wedi llifo i mewn o’r ynysoedd pell’ ac o’r tu hwnt i’r Rhein. Drwy’r Beirdd, yr Euhages a’r Derwyddon, meddai, ‘gwareiddiwyd dynion yn raddol a ffynnodd astudio’r celfyddydau breiniol’. ‘Canai’r Beirdd i seiniau melys y delyn gampau dewr gwŷr enwog’; ceisiai’r Euhages, ‘gan chwilio’r aruchel, egluro deddfau cudd natur’; ac ‘roedd y Derwyddon, yn uwch na’r lleill o ran deall, ac wedi’u rhwymo ynghyd mewn cymdeithasau brawdol, fel y pennodd awdurdod Pythagoras, wedi’u dyrchafu gan eu hymchwil i bynciau dirgel a dwys’, a ‘chyhoeddasant fod yr enaid yn anfarwol’.

Ar draws chwe chan mlynedd, o ysgol Aristotle i hanesydd olaf Rhufain, dychwelai’r hen awduron at yr un darlun: roedd y Derwyddon yn athrawon, yn farnwyr, yn athronwyr, yn iachawyr ac yn dangnefeddwyr, ac yn geidwaid doethineb a barchai gwŷr dysgedig Groeg a Rhufain.

Y Derwyddon yng nghof Cymru#

Gallai Rhufain dorri’r llwyni, ond ni allai dorri’r cof. Bu’r gair derwydd fyw ym marddoniaeth Cymru am fil o flynyddoedd, yn golygu doeth a gweledydd. Mae’r gerdd fawr Armes Prydein, a luniwyd tua 930 ac a gadwyd yn Llyfr Taliesin, yn cynnwys, yn ei gweledigaeth o’r Cymry’n codi eto, y llinell Dysgogan derwydon meint a deruyd: ‘Mae’r derwyddon yn darogan y cyfan a ddaw.’

Dysgogan derwydon meint a deruyd.

Armes Prydein, Llyfr Taliesin, tua 930
‘The Chief Druid’, o Mona Antiqua Restaurata Henry Rowlands (1723), y llyfr a wnaeth Fôn yn brif sedd y derwyddon
‘The Chief Druid’, o Mona Antiqua Restaurata Henry Rowlands (1723), y llyfr a wnaeth Fôn yn brif sedd y derwyddon · Llun: Henry Rowlands, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Yn 1723 cyhoeddodd Henry Rowlands, ficer Llanidan ym Môn, Mona Antiqua Restaurata, Môn Hynafol wedi’i Hadfer, llyfr ar hynafiaethau ei ynys a geisiai ddangos mai Môn oedd prif sedd Derwyddon Prydain. Copïwyd ei lun o ‘The Chief Druid’, y Prif Dderwydd, gyda’i ffon a’i gangen dderw, ar draws Ewrop.

Saith deg mlynedd yn ddiweddarach casglodd Iolo Morganwg feirdd Cymru ar Fryn y Briallu yn Llundain, ar 21 Mehefin 1792, a sefydlu Gorsedd Beirdd Ynys Prydain, gyda’i thair urdd o Dderwyddon, Beirdd ac Ofyddion: yr un tair urdd ag a enwodd Strabo ddeunaw can mlynedd ynghynt. Er 1819 bu’r Orsedd yn rhan o’r Eisteddfod, ac ar ei phen saif yr Archdderwydd, fel y dywedodd Cesar fod un Derwydd yn llywyddu dros y cyfan.

Yr Archdderwydd Cynan yn dal y Corn Hirlas yn seremoni’r Orsedd, yr Eisteddfod Genedlaethol, Aberystwyth, 1952
Yr Archdderwydd Cynan yn dal y Corn Hirlas yn seremoni’r Orsedd, yr Eisteddfod Genedlaethol, Aberystwyth, 1952 · Llun: Geoff Charles, CC0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Bob mis Awst, yn yr Eisteddfod Genedlaethol, saif yr Archdderwydd wrth y maen llog yng nghylch y cerrig a gofyn deirgwaith, A oes heddwch? Ddwy fil o flynyddoedd yn ôl cerddai’r Derwyddon allan rhwng dwy fyddin a gwneud heddwch. Croesai myfyrwyr y môr i ddysgu ganddynt, ac nid yw’r enaid, meddent, yn marw. Yng Nghymru, nid yw eu cof wedi marw chwaith.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf