
Erthygl
Y Brenin Caradog: y Brython a safodd yn erbyn Rhufain
Am naw mlynedd arweiniodd Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, Frythoniaid Cymru yn erbyn llengoedd Rhufain. Wedi ei ddwyn mewn cadwyni i Rufain, siaradodd gerbron yr ymerawdwr mor eofn nes iddo gael ei ryddhau. Yn ôl traddodiad Cymru roedd yn fab i Frân Fendigaid, ac mae ei blant wedi eu henwi yn y Beibl.
Llun: Ysgythriad ar ôl Henry Fuseli o Garadog gerbron yr Ymerawdwr Clawdiws yn Rhufain (1792) · Andrew Birrell (fl. 1782–1809), after Henry Fuseli (1741–1825), Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn y flwyddyn 51 tyrrodd pobl Rhufain i’r strydoedd i weld brenin y Brythoniaid yn cael ei ddwyn mewn cadwyni gerbron yr ymerawdwr. Am naw mlynedd roedd wedi ymladd y fyddin fwyaf yn y byd ym mynyddoedd Cymru, ac roedd ei enw’n hysbys yn yr Eidal. Erfyniodd y lleill a arweiniwyd heibio i’r ymerawdwr y diwrnod hwnnw am eu bywydau. Ni wnaeth ef. Safodd gerbron Clawdiws a siarad fel un brenin wrth frenin arall, a phan orffennodd, rhyddhaodd Rhufain ef. Caratacus oedd ei enw i’r Rhufeiniaid. Caradog yw ei enw i’r Cymry.
| Pwy | Caradog, Caratacus i’r Rhufeiniaid, un o frenhinoedd y Brythoniaid |
|---|---|
| Ei dad | Y Brenin Cynfelyn, Cunobelinus, ‘Brenin y Brythoniaid’; yn ôl traddodiad Cymru, Brân Fendigaid |
| Ymladd Rhufain | O’r ymosodiad yn 43 OC hyd 51 |
| Ei fyddinoedd | Silwriaid y de-ddwyrain ac Ordofigiaid y gogledd a’r canolbarth |
| Y safiad olaf | Afon a bryn caerog yng ngwlad yr Ordofigiaid, 51 OC |
| Yn Rhufain | Siaradodd gerbron yr Ymerawdwr Clawdiws a chael pardwn gyda’i deulu |
| Ei blant | Yn ôl traddodiad Cymru, ei ferch oedd y Clawdia yn llythyr Paul, a’i fab Linus, esgob Rhufain |
| Ei goffáu | Yn y Mabinogi, y Trioedd, bryngaerau Caer Caradog, a’r enw Caradog |
Mab Cynfelyn#
Cyn i Rufain ddod, y brenin mwyaf grymus ym Mhrydain oedd Cynfelyn, Cunobelinus yn Lladin, a reolodd dde-ddwyrain yr ynys am ryw ddeng mlynedd ar hugain o’i ganolfan frenhinol yn Camulodunum. Cafwyd ei ddarnau arian aur, â thywysen haidd a cheffyl ar garlam arnynt, ar draws y de, a galwodd yr awdur Rhufeinig Suetonius ef yn syml yn ‘Frenin y Brythoniaid’. Caradog oedd ei fab. Credir mai ei eiddo ef yw darnau arian â’r llythrennau CARA arnynt, a gafwyd i’r de o afon Tafwys, o’r blynyddoedd pan oedd yn rheoli tiroedd ei hun.
Pan fu farw Cynfelyn, tua’r flwyddyn 40, cymerodd ei feibion Caradog a Togodumnus ei rym. Ffodd brenin Brythonig arall, Verica, dros y môr a gofyn i’r Ymerawdwr Clawdiws am help. Roedd ar Glawdiws angen buddugoliaeth, a Phrydain oedd y wobr. Yn haf 43 glaniodd pedair lleng, tua deugain mil o wŷr, yng Nghaint.
43 OC: Rhufain yn dod#
Cyfarfu Caradog a’i frawd â’r goresgynwyr wrth groesfan afon fawr, afon Medway yn ôl pob tebyg. Mae’r hanesydd Rhufeinig Dio Cassius yn sôn am frwydr galed a barhaodd ddeuddydd, ac am ail frwydr ar afon Tafwys. Syrthiodd Togodumnus. Daeth Clawdiws ei hun i Brydain gydag eliffantod i wneud sioe o’r fuddugoliaeth, a marchogaeth i mewn i Camulodunum.
Daeth llawer o frenhinoedd y Brythoniaid i delerau â Rhufain. Ni ddaeth Caradog. Aeth tua’r gorllewin, i’r mynyddoedd, at bobloedd na phlygasant i neb erioed, ac yno parhaodd â’r frwydr. O’r fan hon y daw ei stori’n stori Cymru.
Y Silwriaid a’r Ordofigiaid#
Daliai’r Silwriaid y tiroedd rhwng Wysg a Thawe, bryniau a chymoedd yr hyn sydd heddiw’n Went a Morgannwg. Disgrifiodd Tacitus hwy fel pobl dywyll eu pryd a chyrliog eu gwallt, ffyrnig ac ystyfnig. Cymerasant y brenin o’r dwyrain yn arweinydd, a than ei arweiniad trawsant y caerau Rhufeinig ar y ffin dro ar ôl tro, gan ruthro’n sydyn o’r coed a’r bryniau, ac yna diflannu.
Yn 47 daeth llywodraethwr Rhufeinig newydd i Brydain, Publius Ostorius Scapula. Aeth ati i bwyso ar bobloedd Cymru fesul un. Gorymdeithiodd yn erbyn y Decangli yn y gogledd-ddwyrain, ac yna troi ar y Silwriaid. Ni fynnai Caradog ei gyfarfod lle’r oedd y llengoedd yn gryf. Symudodd i’r gogledd i wlad yr Ordofigiaid, a ddaliai galon Cymru o’r Ddyfi i’r Berwyn, a’u tynnu hwythau i’r rhyfel. Ysgrifennodd Tacitus fod y Brythoniaid yn ymddiried ynddo uwchlaw pob arweinydd arall, oherwydd y brwydrau lawer a ymladdodd yn erbyn Rhufain, rhai wedi eu hennill a rhai’n gyfartal.
Y safiad olaf#
Yn 51 dewisodd Caradog ei dir. Cymerodd fryn uchel uwchben afon na ellid ei chroesi ond mewn ychydig fannau, a lle’r oedd y llethrau’n llai serth parodd i’w wŷr godi rhagfur o gerrig. Aeth arweinwyr y llwythau ymhlith eu pobl i’w calonogi, ac roedd Caradog ym mhobman. Mae Tacitus, yn ysgrifennu tua thrigain mlynedd yn ddiweddarach, yn adrodd yr hyn a ddywedodd.
Rhuthrai Caradog yma ac acw, gan daeru mai’r dydd hwnnw a’r frwydr honno fyddai dechrau adennill eu rhyddid, neu ddechrau caethiwed tragwyddol. Galwodd wrth eu henwau ar eu cyndadau a yrrodd yr unben Cesar yn ôl.
Tacitus, Annales XII.34, o gyfieithiad Saesneg Church a Brodribb
Y cyndadau a enwodd oedd Brythoniaid Caswallon, a ymladdodd Iŵl Cesar ganrif ynghynt a’i yrru’n ôl dros y môr. Atebodd y rhyfelwyr â bloedd, a thyngodd pob un na fyddai’n ildio.
Siglwyd y cadfridog Rhufeinig gan yr afon, y rhagfur a’r tyrfaoedd o ryfelwyr ar y llethrau. Ond croesodd y llengoedd y dŵr, cloi eu tarianau uwch eu pennau a thynnu’r mur cerrig i lawr. Ar ben y bryn nid oedd gan y Brythoniaid arfwisg na helmed, ac ni allent sefyll yn erbyn cleddyfau a gwaywffyn y llengoedd o agos. Collwyd y dydd. Daliwyd gwraig a merch Caradog, ac ildiodd ei frodyr. Dihangodd Caradog ei hun.
Ei fradychu#
Aeth i’r gogledd at y Brigantes, pobl fawr y Pennines, a gofyn i’w brenhines, Cartimandua, am loches. Roedd hi wedi ei rhwymo wrth Rufain drwy gytundeb. Parodd ei roi mewn cadwyni a’i drosglwyddo i’r Rhufeiniaid. Naw mlynedd wedi’r ymosodiad, roedd rhyfel Caradog ar ben.
Roedd ei glod wedi mynd o’i flaen. Ysgrifennodd Tacitus fod ei enw wedi teithio y tu hwnt i Brydain i’r taleithiau cyfagos a’i fod yn enwog hyd yn oed yn yr Eidal: roedd pobl am weld y gŵr a herio grym Rhufain am gynifer o flynyddoedd.
Rhufain, 51 OC#
Gwnaeth Clawdiws sioe fawr ohoni. Safai milwyr ei osgordd dan arfau ar y tir agored o flaen eu gwersyll. Yn gyntaf daeth dilynwyr y brenin, yn cario’r torchau aur a’r addurniadau a enillodd yn ei ryfeloedd. Yna ei frodyr, ei wraig a’i ferch. Yn olaf oll daeth Caradog ei hun. Roedd y lleill yn ofnus ac yn erfyn am drugaredd. Ni ostyngodd Caradog ei lygaid ac ni ofynnodd am dosturi. Safodd o flaen sedd yr ymerawdwr a siarad.
Pe bai fy nghymedroldeb yn fy llwyddiant wedi bod yn gyfartal â’m tras fonheddig a’m ffawd, byddwn wedi dod i’r ddinas hon fel cyfaill yn hytrach nag fel carcharor; ac ni fyddech wedi dirmygu derbyn, dan gytundeb heddwch, frenin o linach enwog a oedd yn teyrnasu ar lawer o genhedloedd.
Tacitus, Annales XII.37
Mae fy nhynged heddiw mor ogoneddus i chi ag y mae’n ddarostyngiad i mi. Roedd gennyf wŷr a meirch, arfau a chyfoeth. Pa ryfedd os collais hwy’n anfoddog? Os dewiswch chi’r Rhufeiniaid lywodraethu’r byd, a ddilyn fod rhaid i’r byd dderbyn caethiwed?
Tacitus, Annales XII.37
Pe bawn wedi fy ildio’n garcharor ar unwaith, ni fyddai fy nghwymp na’ch buddugoliaeth chi wedi dod yn enwog. Angof a fyddai’n dilyn fy nghosbi, ond os arbedwch fy mywyd, byddaf yn gofeb dragwyddol i’ch trugaredd.
Tacitus, Annales XII.37
Dyma un o areithiau mawr yr hen fyd. Nid yw’r brenin mewn cadwyni yn gofyn am ddim ar ei liniau. Mae’n atgoffa meistr y byd ei fod yntau’n frenin o linach fawr; iddo ymladd dros yr hyn a oedd yn eiddo iddo; ac mae’n gofyn y cwestiwn a ofynnwyd gan bob cenedl fach ers hynny: os dewiswch lywodraethu’r byd, a oes rhaid i’r byd dderbyn caethiwed?
Ei arbed#
Rhoddodd Clawdiws bardwn i Garadog, i’w wraig ac i’w frodyr. Wedi eu rhyddhau o’u cadwyni, diolchasant i’r ymerawdwr, ac i’w wraig Agrippina, a eisteddai ar orsedd ei hun gerllaw. Peth na welwyd erioed o’r blaen, nododd Tacitus, oedd i fenyw eistedd mewn rhwysg o flaen safonau Rhufain.
Cyfarfu’r Senedd a siarad yn faith am y dal. Dywedasant ei fod mor ogoneddus â’r dydd pan ddangosodd Scipio y brenin gorchfygedig Syphax i bobl Rhufain, neu Lucius Paullus y brenin Perseus o Facedonia. Rhoddwyd anrhydeddau buddugoliaeth i Ostorius. Dyna mor uchel y gosodai Rhufain frenin y Brythoniaid: rhoesant ef ochr yn ochr â brenhinoedd mawr Affrica a Groeg a orchfygwyd gan Rufain.
Y Silwriaid yn ymladd ymlaen#
Roedd Rhufain wedi dal y brenin, ond nid ei ryfel. Ymladdodd y Silwriaid ymlaen, fel petaent, meddai Tacitus, wedi eu cyffroi i’w ddial. Amgylchynasant swyddog y gwersyll a’r milwyr lleng a adawyd i adeiladu caerau yn eu gwlad, a lladd y cadlywydd ac wyth canwriad. Torasant yn ddarnau fintai a oedd yn chwilio am borthiant a’r marchogion a anfonwyd i’w helpu. Pan glywyd Ostorius yn dweud bod rhaid dileu union enw’r Silwriaid, ymladdasant yn galetach fyth, a dal dwy fintai o filwyr cynorthwyol a oedd yn ysbeilio, a dwyn ymaith garcharorion ac ysbail.
Bu farw Ostorius wedi ymlâdd gan y rhyfel, er llawenydd i’w elynion. Cyn i’w olynydd gyrraedd, trechodd y Silwriaid leng gyfan dan Manlius Valens. Cymerodd ugain mlynedd a mwy i Rufain eu darostwng, a dim ond yn y 70au, dan Julius Frontinus, y gorchfygwyd y Silwriaid ac y codwyd caer fawr Caerllion i’w dal. Hyd yn oed wedyn rhoddodd Rhufain dref eu hunain iddynt, Venta Silurum, yng Nghaerwent, lle mae arysgrif yn enwi cyngor y Silwriaid hyd heddiw, y respublica civitatis Silurum.
Gŵr rhydd yn Rhufain#
Ni ddaeth Caradog adref. Bu fyw yn Rhufain gyda’i deulu fel gŵr rhydd, dan nawdd yr ymerawdwr a’i harbedodd. Nid yw’r hen awduron yn dweud ble’r oedd yn byw na phryd y bu farw. Ond cadwodd yr hanesydd Groegaidd Dio Cassius un stori amdano.
A chwithau, sydd â chymaint o feddiannau, a chynifer ohonynt, a ydych yn chwennych ein pebyll tlawd ni?
Dio Cassius, Hanes Rhufain LXI.33, o gyfieithiad Saesneg Earnest Cary
Wedi iddo gael ei ryddhau, medd Dio, cerddodd Caradog o gwmpas y ddinas a gweld ei hysblander a’i maint, a dyna a ddywedodd. Safodd y brenin a fu’n byw ym mryngaerau’r Brythoniaid ymhlith temlau marmor Rhufain a gofyn pam y byddai ymerodraeth â hyn i gyd yn chwennych yr ychydig a oedd gan ei bobl ef.
Clawdia, Pwdens a Linus#
Yn y llythyr olaf a ysgrifennodd Sant Paul, yr ail lythyr at Timotheus, a ysgrifennwyd o Rufain, mae’n anfon cyfarchion oddi wrth y Cristnogion yno, ac yn enwi pedwar ohonynt.
Gwna dy orau i ddod cyn y gaeaf. Y mae Eubwlus a Phwdens a Linus a Chlawdia, a’r cyfeillion oll, yn dy gyfarch.
2 Timotheus 4:21, Y Beibl Cymraeg Newydd Diwygiedig
Yn ôl traddodiad Cymru, y Clawdia hon oedd merch Caradog, y ferch a ddaliwyd gyda’i mam ar fryn y frwydr olaf a’i dwyn i Rufain. Gwladys yw ei henw yn Gymraeg. Cymerodd yr enw Clawdia, medd y traddodiad, oddi wrth yr ymerawdwr a arbedodd ei theulu. Adroddodd Theophilus Evans, ficer Llangamarch, yr hanes i ddarllenwyr Cymraeg yn argraffiad 1740 o Drych y Prif Oesoedd, a ddarllenwyd mewn ffermdai ledled Cymru am ddau gan mlynedd.
Mae Rhufain ei hun yn rhoi tyst enwog i’r traddodiad. Canmolodd y bardd Martial, yn ysgrifennu yn Rhufain genhedlaeth yn ddiweddarach, foneddiges o’r enw Clawdia Rufina, a anwyd, meddai, o’r Brythoniaid glas eu paent, ac eto â chalon a dysg gwraig o Rufain, a mam i deulu teg. Mewn cerdd arall dathlodd briodas Clawdia â’i gyfaill Aulus Pudens. Er dyddiau William Camden, hynafiaethydd mawr oes Elisabeth I, mae awduron wedi gweld ynddynt y Clawdia a’r Pwdens a anfonodd eu cyfarchion yn llythyr Paul.
Yn ôl traddodiad Cymru hefyd, Linus, a enwir rhyngddynt, oedd mab Caradog. Nid Cristion cyffredin oedd Linus. Mae Irenaeus o Lyon, yn ysgrifennu tua’r flwyddyn 180, yn dweud i’r apostolion Pedr a Paul, wedi iddynt sefydlu’r eglwys yn Rhufain, roi ei gofal i Linus, ‘a’r Linus hwn y mae Paul yn ei grybwyll yn yr epistolau at Timotheus’. Linus oedd esgob cyntaf Rhufain ar ôl Pedr. Os yw’r traddodiad yn gywir, daeth mab brenin y Brythoniaid a ymladdodd Rufain am naw mlynedd yn ben ar eglwys Rhufain.
Yn Rhufain ei hun, yn ôl traddodiad, saif eglwys Santa Pudenziana, un o’r hynaf yn y ddinas, ar safle tŷ Pwdens, lle cyfarfyddai’r Cristnogion cyntaf. Mae traddodiad Cymru wedi glynu wrtho ers canrifoedd: fod plant brenin y Brythoniaid ymhlith cymuned Gristnogol gyntaf Rhufain, yr un a gyfarchodd Paul wrth eu henwau.
Caradog fab Brân#
Yng Nghymru cofiwyd Caradog mewn ffordd arall hefyd. Yn Ail Gainc y Mabinogi, chwedl Branwen, mae’r brenin cawr Bendigeidfran yn croesi i Iwerddon i ddial cam ei chwaer, ac yn gadael saith gŵr i warchod Ynys Prydain. Drostynt mae’n gosod ei fab, Caradog fab Brân. Tra bo Brân i ffwrdd, daw Caswallon fab Beli yn eu herbyn wedi ei lapio mewn mantell hud, a lladd y chwech. Ni fynnai ladd Caradog, ei nai, ond torrodd calon Caradog o alar am yr hyn a welsai. Mae’r Trioedd yn ei gofio fel un o Dri Phrif Swyddog Ynys Prydain, ac fel un o dri a fu farw o dorcalon.
Yn ôl traddodiad Cymru, yr un gŵr yw Caradog fab Brân a’r Caradog a ymladdodd Rufain. Yn y trioedd a gasglodd Iolo Morganwg gan yr hen feirdd ac a gyhoeddwyd yn y Myvyrian Archaiology yn 1801, aeth Brân i Rufain yn wystl dros ei fab Caradog, ac aros yno saith mlynedd. Yno clywodd yr Efengyl, a daeth adref a dwyn ffydd Crist i’r Cymry o Rufain. Dyna pam, medd y trioedd, y gelwir ef yn Fendigeidfran, Brân Fendigaid: y cyntaf o dri llwyth gwynfydedig Ynys Prydain.
Gosododd yr Arglwyddes Charlotte Guest y traddodiadau hyn yn y nodiadau i’w chyfieithiad o’r Mabinogion yn 1849, ac felly aethant allan i’r byd. O’u rhoi at ei gilydd, mae traddodiad Cymru’n adrodd un stori fawr: brenin y Brythoniaid na phlygai i Rufain; tad a rannodd ei gaethiwed ac a ddaeth â Christnogaeth adref i Gymru; a phlant a oedd ymhlith Cristnogion cyntaf Rhufain.
Ble’r oedd y frwydr olaf?#
Ni enwodd Tacitus y bryn. Mae llawer man wedi hawlio’r anrhydedd. Mae dwy fryngaer yn Swydd Amwythig yn dwyn enw Caradog ei hun, Caer Caradog ger Church Stretton a Chaer Caradog ger Clun. Mae eraill wedi edrych at Fryn Llanymynech ar y ffin, at Gefn Carnedd uwchben afon Hafren ger Llanidloes, at y Breiddin, ac at y British Camp ar Fryniau Malvern, a ddewisodd Elgar i’w gerddoriaeth. Ni ellir profi’r un. Mae maes brwydr Caradog rywle yng ngororau’r Ordofigiaid, rhwng mynyddoedd Cymru a gwastadeddau Lloegr, ac mae pob un o’r bryniau hynny’n cadw’r cof amdano.
Cofio Caradog#
Nid anghofiodd y Cymry ef erioed. Bu Caradog yn enw Cymreig byth oddi ar hynny, ac fe’i dygwyd gan frenhinoedd Gwent a Morgannwg, gan saint a beirdd. Pan arweiniodd Griffith Rhys Jones o Aberdâr gôr mawr de Cymru i fuddugoliaeth yn y Palas Grisial yn 1872 ac 1873, gwnaeth hynny dan yr enw barddol Caradog, ac mae ei gerflun yn sefyll yn Aberdâr heddiw.
Cydiodd eraill ynddo hefyd. Gwnaeth William Mason ef yn arwr drama mewn mydr yn 1759. Cerfiodd John Henry Foley Caractacus o farmor i’r Mansion House yn Llundain yn y 1850au, ac yn 1898 ysgrifennodd Edward Elgar ei gantawd Caractacus. I’r Fictoriaid ef oedd union ddarlun y Brython rhydd. I’r Cymry roedd yn fwy: un ohonynt hwy, yr enw mawr cyntaf yn stori hir cenedl fach yn sefyll yn erbyn ymerodraeth fawr.
Pam y mae Caradog yn bwysig#
Collodd Caradog ei frwydr olaf. Ond gwnaeth yr hyn na allai Rhufain ei faddau na’i anghofio: am naw mlynedd, heb arfwisg, heb ddinasoedd a heb lynges, daliodd ef a Brythoniaid Cymru’r llengoedd yn ôl. Daliodd y Silwriaid, a arweiniodd, eu tir am ugain mlynedd arall.
A phan safodd gerbron yr ymerawdwr heb ddim ar ôl, nid erfyniodd. Siaradodd dros bob pobl y dywedwyd wrthynt erioed am dderbyn rheolaeth y cryf. ‘Os dewiswch chi’r Rhufeiniaid lywodraethu’r byd, a ddilyn fod rhaid i’r byd dderbyn caethiwed?’ Ddwy fil o flynyddoedd yn ddiweddarach, mae ateb pobl Cymru, sydd yma o hyd, yr un fath â’i ateb ef.
Y Brenin Caradog → Y Brenin Cynfelyn, ei dad → Branwen, chwedl Brân a’i fab Caradog → Macsen Wledig, ymerawdwr o Brydain → Cristnogion cyntaf Prydain → Bendigeidfran → Brythoniaid, nid Celtiaid → Cymru Rufeinig → Y Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysgu →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 17 munY Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysgu
Ysgrifennodd Iŵl Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Hwy oedd athrawon, barnwyr, athronwyr a cheidwaid cof y Brythoniaid; buont yn hyfforddi am hyd at ugain mlynedd a chadw eu dysg ar gof.
Erthygl · 11 munBendigeidfran
Cawr-frenin Ynys y Cedyrn, a orweddodd yn bont i’w fyddin ac y gwarchododd ei ben Brydain o’r Gwynfryn yn Llundain. A thraddodiad Cymru iddo ddod â ffydd Crist adref o Rufain, a dyna pam y’i gelwir yn Fendigaid.
Erthygl · 15 munMacsen Wledig: yr ymerawdwr o Brydain a geni Cymru
Yn 383 gwnaeth milwyr Prydain eu cadfridog yn ymerawdwr Rhufain. Rheolodd y Gorllewin am bum mlynedd, ac nid yw Cymru erioed wedi gollwng gafael arno. Gwnaeth traddodiad Cymru Facsen yn ŵr i Elen o Gaernarfon, yn dad llinachau brenhinol, yn sylfaenydd Llydaw, ac yn ŵr y mae stori cenedl y Cymry’n dechrau gydag ef.
Yr oes · 48 – 410 OCCymru Rufeinig
Llengoedd, caerau, ffyrdd ac aur: tair canrif a hanner ar ymyl ymerodraeth.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf