Syr John Edward Lloyd
Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward Lloyd
Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
1893–1985
Dramodydd, un o sefydlwyr Plaid Cymru, ac awdur darlith Tynged yr Iaith yn 1962.
Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Llenyddiaeth Gymraeg: Yr ugeinfed ganrif a heddiw →

Sefydlodd Saunders Lewis Blaid Cymru, aeth i garchar dros Gymru wedi Penyberth, ysgrifennodd Blodeuwedd, Siwan ac Esther, a chydag un ddarlith radio yn 1962, Tynged yr Iaith, deffrôdd genhedlaeth newydd i achub y Gymraeg. Galwodd Jan Morris ef y gwladgarwr Cymreig mwyaf angerddol yn ei ganrif a cheidwad cydwybod y genedl.FfynonellauSaunders Lewis ↗Wikipedia (Saesneg)Saunders Lewis (John Saunders Lewis; 15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985), gwleidydd, bardd, dramodydd, canoloeswr a beirniad llenyddol o Gymro; ganed i deulu gweinidog Cymraeg ei iaith; ailddarganfu ei iaith a’i wreiddiau diwylliannol wrth wasanaethu’n swyddog iau yn y Rhyfel Byd Cyntaf; un o sylfaenwyr Plaid Genedlaethol Cymru, Plaid Cymru heddiw, mewn cyfarfod yn ystod Eisteddfod Genedlaethol 1925; galwodd Jan Morris ef ‘y mwyaf angerddol o wladgarwyr Cymru’r ugeinfed ganrif’ ac ‘un o’r ychydig awduron Cymraeg yn yr ugeinfed ganrif ag enw yn Ewrop, ond i lawer o Gymry yn bennaf ceidwad cydwybod y genedl’; cydnabyddir yn gyffredin yn un o ffigurau pwysicaf llenyddiaeth Gymraeg yr ugeinfed ganrif; rhoddir y clod iddo’n eang, drwy ei ddarllediad radio Tynged yr Iaith yn 1962, am ddod â’r Gymraeg yn ôl o’r dibyn bron ar ei ben ei hun; enwebwyd am Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth; Marchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; pleidleisiwyd yn ddegfed yn arolwg ‘100 Arwr Cymreig’ ar Ddydd Gŵyl Dewi 2004; cofiai fod tua chan mil o Gymry Cymraeg o gwmpas Lerpwl, ‘felly ni chefais fy ngeni yn Lloegr Saesneg… ond i gymdeithas a oedd yn hollol Gymreig a Chymraeg’; yn ei arddegau darganfu waith Yeats, Synge a Padraic Colum: ‘deuthum am y tro cyntaf i ddeall beth oedd ystyr gwladgarwch ac ysbryd y genedl… y pethau y dylwn i gydio ynddynt yng Nghymru’; yn 1918 ysgrifennodd y dylai Cymru roi mwy ohoni’i hun ‘i ddatblygu ein haddysg a’n diwylliant ein hunain’ er mwyn bod yn gymwys i ‘fywyd annibynnol ei hun’; yn 1919 galwodd am adfywio’r ddrama Gymraeg a fyddai’n cynnwys ‘rhamant, y Mabinogion, y fynachlog… a holl feysydd chwarae hynafol dyn’.Lewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.Saunders Lewis ↗Wicipedia CymraegDramodydd, bardd, nofelydd, ysgolhaig, beirniad llenyddol a gwleidydd (15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985); ar 5 Awst 1925 roedd yn un o brif sylfaenwyr Plaid Cymru; ar 19 Ionawr 1937 dedfrydwyd ef i 9 mis o garchar am ei ran yn llosgi ysgol fomio yn Llŷn; bu ei ddarlith radio enwog Tynged yr Iaith, a draddodwyd yn 1962, yn sbardun i sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg; roedd ei dad, y Parch. Lodwig Lewis, yn hanu o sir Gaerfyrddin, a theulu ei fam o sir Fôn; yn Abertawe cynhyrchodd rai o’i weithiau mwyaf sylweddol o feirniadaeth: A School of Welsh Augustans (1924), Williams Pantycelyn (1927) a Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg (1932); yn 1957 ymddeolodd i’w gartref ym Mhenarth ac ymroi i ysgrifennu ar gyflwr gwleidyddol ac ieithyddol Cymru; ei ferch Mair Gras Saunders (1926–2011).
| Ganed | 15 Hydref 1893, Wallasey |
|---|---|
| Rhyfel | Is-gapten, Cyffinwyr De Cymru; clwyfwyd yn Ffrainc, 1917 |
| Sefydlodd | Plaid Genedlaethol Cymru, 5 Awst 1925 |
| Penyberth | 8 Medi 1936 |
| Dramâu | Buchedd Garmon, Blodeuwedd, Siwan, Brad, Esther |
| Darlith | Tynged yr Iaith, 1962 |
| Bu farw | 1 Medi 1985, Caerdydd |
Ganed John Saunders Lewis ar 15 Hydref 1893 yn Wallasey, dros afon Merswy o Lerpwl, yr ail o dri mab y Parch. Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd o sir Gaerfyrddin, a’i wraig Mary Margaret, yr hanai ei theulu o Fôn. O gwmpas Lerpwl bryd hynny roedd tua chan mil o Gymry Cymraeg, a dywedodd na chafodd ei eni yn Lloegr Saesneg ond i gymdeithas a oedd yn hollol Gymreig a Chymraeg.FfynonellauLewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.Saunders Lewis ↗Wicipedia CymraegDramodydd, bardd, nofelydd, ysgolhaig, beirniad llenyddol a gwleidydd (15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985); ar 5 Awst 1925 roedd yn un o brif sylfaenwyr Plaid Cymru; ar 19 Ionawr 1937 dedfrydwyd ef i 9 mis o garchar am ei ran yn llosgi ysgol fomio yn Llŷn; bu ei ddarlith radio enwog Tynged yr Iaith, a draddodwyd yn 1962, yn sbardun i sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg; roedd ei dad, y Parch. Lodwig Lewis, yn hanu o sir Gaerfyrddin, a theulu ei fam o sir Fôn; yn Abertawe cynhyrchodd rai o’i weithiau mwyaf sylweddol o feirniadaeth: A School of Welsh Augustans (1924), Williams Pantycelyn (1927) a Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg (1932); yn 1957 ymddeolodd i’w gartref ym Mhenarth ac ymroi i ysgrifennu ar gyflwr gwleidyddol ac ieithyddol Cymru; ei ferch Mair Gras Saunders (1926–2011).Saunders Lewis ↗Wikipedia (Saesneg)Saunders Lewis (John Saunders Lewis; 15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985), gwleidydd, bardd, dramodydd, canoloeswr a beirniad llenyddol o Gymro; ganed i deulu gweinidog Cymraeg ei iaith; ailddarganfu ei iaith a’i wreiddiau diwylliannol wrth wasanaethu’n swyddog iau yn y Rhyfel Byd Cyntaf; un o sylfaenwyr Plaid Genedlaethol Cymru, Plaid Cymru heddiw, mewn cyfarfod yn ystod Eisteddfod Genedlaethol 1925; galwodd Jan Morris ef ‘y mwyaf angerddol o wladgarwyr Cymru’r ugeinfed ganrif’ ac ‘un o’r ychydig awduron Cymraeg yn yr ugeinfed ganrif ag enw yn Ewrop, ond i lawer o Gymry yn bennaf ceidwad cydwybod y genedl’; cydnabyddir yn gyffredin yn un o ffigurau pwysicaf llenyddiaeth Gymraeg yr ugeinfed ganrif; rhoddir y clod iddo’n eang, drwy ei ddarllediad radio Tynged yr Iaith yn 1962, am ddod â’r Gymraeg yn ôl o’r dibyn bron ar ei ben ei hun; enwebwyd am Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth; Marchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; pleidleisiwyd yn ddegfed yn arolwg ‘100 Arwr Cymreig’ ar Ddydd Gŵyl Dewi 2004; cofiai fod tua chan mil o Gymry Cymraeg o gwmpas Lerpwl, ‘felly ni chefais fy ngeni yn Lloegr Saesneg… ond i gymdeithas a oedd yn hollol Gymreig a Chymraeg’; yn ei arddegau darganfu waith Yeats, Synge a Padraic Colum: ‘deuthum am y tro cyntaf i ddeall beth oedd ystyr gwladgarwch ac ysbryd y genedl… y pethau y dylwn i gydio ynddynt yng Nghymru’; yn 1918 ysgrifennodd y dylai Cymru roi mwy ohoni’i hun ‘i ddatblygu ein haddysg a’n diwylliant ein hunain’ er mwyn bod yn gymwys i ‘fywyd annibynnol ei hun’; yn 1919 galwodd am adfywio’r ddrama Gymraeg a fyddai’n cynnwys ‘rhamant, y Mabinogion, y fynachlog… a holl feysydd chwarae hynafol dyn’.
Yn fachgen ysgol darllenodd yr awduron Gwyddelig Yeats a Synge, a thrwyddynt, meddai, y deallodd gyntaf ystyr gwladgarwch ac ysbryd cenedl, a’r pethau y dylai gydio ynddynt yng Nghymru.FfynhonnellSaunders Lewis ↗Wikipedia (Saesneg)Saunders Lewis (John Saunders Lewis; 15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985), gwleidydd, bardd, dramodydd, canoloeswr a beirniad llenyddol o Gymro; ganed i deulu gweinidog Cymraeg ei iaith; ailddarganfu ei iaith a’i wreiddiau diwylliannol wrth wasanaethu’n swyddog iau yn y Rhyfel Byd Cyntaf; un o sylfaenwyr Plaid Genedlaethol Cymru, Plaid Cymru heddiw, mewn cyfarfod yn ystod Eisteddfod Genedlaethol 1925; galwodd Jan Morris ef ‘y mwyaf angerddol o wladgarwyr Cymru’r ugeinfed ganrif’ ac ‘un o’r ychydig awduron Cymraeg yn yr ugeinfed ganrif ag enw yn Ewrop, ond i lawer o Gymry yn bennaf ceidwad cydwybod y genedl’; cydnabyddir yn gyffredin yn un o ffigurau pwysicaf llenyddiaeth Gymraeg yr ugeinfed ganrif; rhoddir y clod iddo’n eang, drwy ei ddarllediad radio Tynged yr Iaith yn 1962, am ddod â’r Gymraeg yn ôl o’r dibyn bron ar ei ben ei hun; enwebwyd am Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth; Marchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; pleidleisiwyd yn ddegfed yn arolwg ‘100 Arwr Cymreig’ ar Ddydd Gŵyl Dewi 2004; cofiai fod tua chan mil o Gymry Cymraeg o gwmpas Lerpwl, ‘felly ni chefais fy ngeni yn Lloegr Saesneg… ond i gymdeithas a oedd yn hollol Gymreig a Chymraeg’; yn ei arddegau darganfu waith Yeats, Synge a Padraic Colum: ‘deuthum am y tro cyntaf i ddeall beth oedd ystyr gwladgarwch ac ysbryd y genedl… y pethau y dylwn i gydio ynddynt yng Nghymru’; yn 1918 ysgrifennodd y dylai Cymru roi mwy ohoni’i hun ‘i ddatblygu ein haddysg a’n diwylliant ein hunain’ er mwyn bod yn gymwys i ‘fywyd annibynnol ei hun’; yn 1919 galwodd am adfywio’r ddrama Gymraeg a fyddai’n cynnwys ‘rhamant, y Mabinogion, y fynachlog… a holl feysydd chwarae hynafol dyn’.
Roedd yn astudio Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf. Ymunodd â’r fyddin ym Medi 1914, cymerodd gomisiwn yng Nghyffinwyr De Cymru, ac aeth i Ffrainc yn 1916. Yn Ebrill 1917 fe’i clwyfwyd ger Gonnelieu, yn amddiffyn llain o dir, ond ailymunodd â’i gatrawd a gwasanaethu hyd 1919.FfynonellauLewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.Saunders Lewis ↗Wicipedia CymraegDramodydd, bardd, nofelydd, ysgolhaig, beirniad llenyddol a gwleidydd (15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985); ar 5 Awst 1925 roedd yn un o brif sylfaenwyr Plaid Cymru; ar 19 Ionawr 1937 dedfrydwyd ef i 9 mis o garchar am ei ran yn llosgi ysgol fomio yn Llŷn; bu ei ddarlith radio enwog Tynged yr Iaith, a draddodwyd yn 1962, yn sbardun i sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg; roedd ei dad, y Parch. Lodwig Lewis, yn hanu o sir Gaerfyrddin, a theulu ei fam o sir Fôn; yn Abertawe cynhyrchodd rai o’i weithiau mwyaf sylweddol o feirniadaeth: A School of Welsh Augustans (1924), Williams Pantycelyn (1927) a Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg (1932); yn 1957 ymddeolodd i’w gartref ym Mhenarth ac ymroi i ysgrifennu ar gyflwr gwleidyddol ac ieithyddol Cymru; ei ferch Mair Gras Saunders (1926–2011).
Yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a nofelau Maurice Barrès, a chael ynddynt y gred a redodd drwy weddill ei fywyd: fod angen gwreiddiau ar bob person, mewn tir, hanes, ffydd a diwylliant.FfynonellauLewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.Saunders Lewis ↗Wikipedia (Saesneg)Saunders Lewis (John Saunders Lewis; 15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985), gwleidydd, bardd, dramodydd, canoloeswr a beirniad llenyddol o Gymro; ganed i deulu gweinidog Cymraeg ei iaith; ailddarganfu ei iaith a’i wreiddiau diwylliannol wrth wasanaethu’n swyddog iau yn y Rhyfel Byd Cyntaf; un o sylfaenwyr Plaid Genedlaethol Cymru, Plaid Cymru heddiw, mewn cyfarfod yn ystod Eisteddfod Genedlaethol 1925; galwodd Jan Morris ef ‘y mwyaf angerddol o wladgarwyr Cymru’r ugeinfed ganrif’ ac ‘un o’r ychydig awduron Cymraeg yn yr ugeinfed ganrif ag enw yn Ewrop, ond i lawer o Gymry yn bennaf ceidwad cydwybod y genedl’; cydnabyddir yn gyffredin yn un o ffigurau pwysicaf llenyddiaeth Gymraeg yr ugeinfed ganrif; rhoddir y clod iddo’n eang, drwy ei ddarllediad radio Tynged yr Iaith yn 1962, am ddod â’r Gymraeg yn ôl o’r dibyn bron ar ei ben ei hun; enwebwyd am Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth; Marchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; pleidleisiwyd yn ddegfed yn arolwg ‘100 Arwr Cymreig’ ar Ddydd Gŵyl Dewi 2004; cofiai fod tua chan mil o Gymry Cymraeg o gwmpas Lerpwl, ‘felly ni chefais fy ngeni yn Lloegr Saesneg… ond i gymdeithas a oedd yn hollol Gymreig a Chymraeg’; yn ei arddegau darganfu waith Yeats, Synge a Padraic Colum: ‘deuthum am y tro cyntaf i ddeall beth oedd ystyr gwladgarwch ac ysbryd y genedl… y pethau y dylwn i gydio ynddynt yng Nghymru’; yn 1918 ysgrifennodd y dylai Cymru roi mwy ohoni’i hun ‘i ddatblygu ein haddysg a’n diwylliant ein hunain’ er mwyn bod yn gymwys i ‘fywyd annibynnol ei hun’; yn 1919 galwodd am adfywio’r ddrama Gymraeg a fyddai’n cynnwys ‘rhamant, y Mabinogion, y fynachlog… a holl feysydd chwarae hynafol dyn’.
Yn 1922 daeth yn ddarlithydd yn adran y Gymraeg yn Abertawe. Yno ysgrifennodd A School of Welsh Augustans (1924), ei astudiaeth arloesol o Williams Pantycelyn (1927), a ddadleuai y gellid gweld emynydd mwyaf Cymru fel Rhamantydd cyntaf Ewrop, a Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932). Ymddangosodd ei ddrama Gymraeg gyntaf, Gwaed yr Uchelwyr, yn 1922.FfynonellauLewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.Saunders Lewis ↗Wicipedia CymraegDramodydd, bardd, nofelydd, ysgolhaig, beirniad llenyddol a gwleidydd (15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985); ar 5 Awst 1925 roedd yn un o brif sylfaenwyr Plaid Cymru; ar 19 Ionawr 1937 dedfrydwyd ef i 9 mis o garchar am ei ran yn llosgi ysgol fomio yn Llŷn; bu ei ddarlith radio enwog Tynged yr Iaith, a draddodwyd yn 1962, yn sbardun i sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg; roedd ei dad, y Parch. Lodwig Lewis, yn hanu o sir Gaerfyrddin, a theulu ei fam o sir Fôn; yn Abertawe cynhyrchodd rai o’i weithiau mwyaf sylweddol o feirniadaeth: A School of Welsh Augustans (1924), Williams Pantycelyn (1927) a Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg (1932); yn 1957 ymddeolodd i’w gartref ym Mhenarth ac ymroi i ysgrifennu ar gyflwr gwleidyddol ac ieithyddol Cymru; ei ferch Mair Gras Saunders (1926–2011).
Yn 1924 priododd Margaret Gilcriest, a ganed eu merch Mair yn 1926.FfynonellauLewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.Saunders Lewis ↗Wicipedia CymraegDramodydd, bardd, nofelydd, ysgolhaig, beirniad llenyddol a gwleidydd (15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985); ar 5 Awst 1925 roedd yn un o brif sylfaenwyr Plaid Cymru; ar 19 Ionawr 1937 dedfrydwyd ef i 9 mis o garchar am ei ran yn llosgi ysgol fomio yn Llŷn; bu ei ddarlith radio enwog Tynged yr Iaith, a draddodwyd yn 1962, yn sbardun i sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg; roedd ei dad, y Parch. Lodwig Lewis, yn hanu o sir Gaerfyrddin, a theulu ei fam o sir Fôn; yn Abertawe cynhyrchodd rai o’i weithiau mwyaf sylweddol o feirniadaeth: A School of Welsh Augustans (1924), Williams Pantycelyn (1927) a Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg (1932); yn 1957 ymddeolodd i’w gartref ym Mhenarth ac ymroi i ysgrifennu ar gyflwr gwleidyddol ac ieithyddol Cymru; ei ferch Mair Gras Saunders (1926–2011).
Ar 5 Awst 1925, mewn cyfarfod yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol, roedd yn un o brif sylfaenwyr Plaid Genedlaethol Cymru, Plaid Cymru heddiw. Fel llywydd o 1926 gosododd ei hegwyddorion yn Egwyddorion Cenedlaetholdeb, ac fel golygydd Y Ddraig Goch disgrifiodd o fis i fis ei weledigaeth o Gymru rydd, hunangynhaliol a chydweithredol.FfynonellauSaunders Lewis ↗Wicipedia CymraegDramodydd, bardd, nofelydd, ysgolhaig, beirniad llenyddol a gwleidydd (15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985); ar 5 Awst 1925 roedd yn un o brif sylfaenwyr Plaid Cymru; ar 19 Ionawr 1937 dedfrydwyd ef i 9 mis o garchar am ei ran yn llosgi ysgol fomio yn Llŷn; bu ei ddarlith radio enwog Tynged yr Iaith, a draddodwyd yn 1962, yn sbardun i sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg; roedd ei dad, y Parch. Lodwig Lewis, yn hanu o sir Gaerfyrddin, a theulu ei fam o sir Fôn; yn Abertawe cynhyrchodd rai o’i weithiau mwyaf sylweddol o feirniadaeth: A School of Welsh Augustans (1924), Williams Pantycelyn (1927) a Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg (1932); yn 1957 ymddeolodd i’w gartref ym Mhenarth ac ymroi i ysgrifennu ar gyflwr gwleidyddol ac ieithyddol Cymru; ei ferch Mair Gras Saunders (1926–2011).Lewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.Saunders Lewis ↗Wikipedia (Saesneg)Saunders Lewis (John Saunders Lewis; 15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985), gwleidydd, bardd, dramodydd, canoloeswr a beirniad llenyddol o Gymro; ganed i deulu gweinidog Cymraeg ei iaith; ailddarganfu ei iaith a’i wreiddiau diwylliannol wrth wasanaethu’n swyddog iau yn y Rhyfel Byd Cyntaf; un o sylfaenwyr Plaid Genedlaethol Cymru, Plaid Cymru heddiw, mewn cyfarfod yn ystod Eisteddfod Genedlaethol 1925; galwodd Jan Morris ef ‘y mwyaf angerddol o wladgarwyr Cymru’r ugeinfed ganrif’ ac ‘un o’r ychydig awduron Cymraeg yn yr ugeinfed ganrif ag enw yn Ewrop, ond i lawer o Gymry yn bennaf ceidwad cydwybod y genedl’; cydnabyddir yn gyffredin yn un o ffigurau pwysicaf llenyddiaeth Gymraeg yr ugeinfed ganrif; rhoddir y clod iddo’n eang, drwy ei ddarllediad radio Tynged yr Iaith yn 1962, am ddod â’r Gymraeg yn ôl o’r dibyn bron ar ei ben ei hun; enwebwyd am Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth; Marchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; pleidleisiwyd yn ddegfed yn arolwg ‘100 Arwr Cymreig’ ar Ddydd Gŵyl Dewi 2004; cofiai fod tua chan mil o Gymry Cymraeg o gwmpas Lerpwl, ‘felly ni chefais fy ngeni yn Lloegr Saesneg… ond i gymdeithas a oedd yn hollol Gymreig a Chymraeg’; yn ei arddegau darganfu waith Yeats, Synge a Padraic Colum: ‘deuthum am y tro cyntaf i ddeall beth oedd ystyr gwladgarwch ac ysbryd y genedl… y pethau y dylwn i gydio ynddynt yng Nghymru’; yn 1918 ysgrifennodd y dylai Cymru roi mwy ohoni’i hun ‘i ddatblygu ein haddysg a’n diwylliant ein hunain’ er mwyn bod yn gymwys i ‘fywyd annibynnol ei hun’; yn 1919 galwodd am adfywio’r ddrama Gymraeg a fyddai’n cynnwys ‘rhamant, y Mabinogion, y fynachlog… a holl feysydd chwarae hynafol dyn’.
Yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr ysgol fomio ar benrhyn Llŷn, lle tynnwyd hen dŷ Penyberth i lawr i wneud lle iddi. Arweiniodd Saunders Lewis yr ymgyrch yn ei herbyn. Pan fethodd deisebau a chyfarfodydd cyhoeddus, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r adeiladwyr ar y safle ar dân, ac yna cerdded i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb.FfynhonnellLewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.
Yng Nghaernarfon ni allai’r rheithgor gytuno. Symudwyd yr achos i’r Old Bailey yn Llundain, ac yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yn Wormwood Scrubs. Am ei safiad collodd Saunders Lewis ei ddarlithyddiaeth yn Abertawe hefyd. Daeth Penyberth yn rhan o stori cenedl y Cymry.FfynonellauLewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.Saunders Lewis ↗Wicipedia CymraegDramodydd, bardd, nofelydd, ysgolhaig, beirniad llenyddol a gwleidydd (15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985); ar 5 Awst 1925 roedd yn un o brif sylfaenwyr Plaid Cymru; ar 19 Ionawr 1937 dedfrydwyd ef i 9 mis o garchar am ei ran yn llosgi ysgol fomio yn Llŷn; bu ei ddarlith radio enwog Tynged yr Iaith, a draddodwyd yn 1962, yn sbardun i sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg; roedd ei dad, y Parch. Lodwig Lewis, yn hanu o sir Gaerfyrddin, a theulu ei fam o sir Fôn; yn Abertawe cynhyrchodd rai o’i weithiau mwyaf sylweddol o feirniadaeth: A School of Welsh Augustans (1924), Williams Pantycelyn (1927) a Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg (1932); yn 1957 ymddeolodd i’w gartref ym Mhenarth ac ymroi i ysgrifennu ar gyflwr gwleidyddol ac ieithyddol Cymru; ei ferch Mair Gras Saunders (1926–2011).
Ychydig cyn yr achos ysgrifennodd y ddrama radio Buchedd Garmon. Ynddi mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth, ac yn galw ar ei bobl i’w hamddiffyn, yn y llinellau enwocaf, mae’n debyg, a ysgrifennodd Saunders Lewis erioed. Cafodd y carcharorion ganiatâd i wrando ar ei darllediad cyntaf.FfynhonnellLewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.
Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu.
Saunders Lewis, Buchedd GarmonFfynhonnellLewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.
Wedi’r carchar bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ysgrifennu, dysgu a ffermio, ac am ddeuddeng mlynedd ysgrifennodd dros 560 o erthyglau wythnosol ar Gymru a’r byd i’r Faner. O 1952 hyd 1957 bu’n darlithio yng Nghaerdydd, ac yna gwnaeth ei gartref ym Mhenarth.FfynonellauLewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.Saunders Lewis ↗Wicipedia CymraegDramodydd, bardd, nofelydd, ysgolhaig, beirniad llenyddol a gwleidydd (15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985); ar 5 Awst 1925 roedd yn un o brif sylfaenwyr Plaid Cymru; ar 19 Ionawr 1937 dedfrydwyd ef i 9 mis o garchar am ei ran yn llosgi ysgol fomio yn Llŷn; bu ei ddarlith radio enwog Tynged yr Iaith, a draddodwyd yn 1962, yn sbardun i sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg; roedd ei dad, y Parch. Lodwig Lewis, yn hanu o sir Gaerfyrddin, a theulu ei fam o sir Fôn; yn Abertawe cynhyrchodd rai o’i weithiau mwyaf sylweddol o feirniadaeth: A School of Welsh Augustans (1924), Williams Pantycelyn (1927) a Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg (1932); yn 1957 ymddeolodd i’w gartref ym Mhenarth ac ymroi i ysgrifennu ar gyflwr gwleidyddol ac ieithyddol Cymru; ei ferch Mair Gras Saunders (1926–2011).
Dyma flynyddoedd ei ddramâu mawr: Blodeuwedd (1948), Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958) ac Esther (1960). Erbyn canol y 1960au roeddent yn cael eu llwyfannu yn Saesneg ar y BBC ac yn Llundain.FfynhonnellLewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.
Yn 1962 traddododd ddarlith ar radio’r BBC, Tynged yr Iaith. Roedd yn alwad i weithredu i achub yr iaith, ac arweiniodd at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Daeth y gŵr a sefydlodd Blaid Cymru yn arwr i genhedlaeth newydd.FfynonellauSaunders Lewis ↗Wicipedia CymraegDramodydd, bardd, nofelydd, ysgolhaig, beirniad llenyddol a gwleidydd (15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985); ar 5 Awst 1925 roedd yn un o brif sylfaenwyr Plaid Cymru; ar 19 Ionawr 1937 dedfrydwyd ef i 9 mis o garchar am ei ran yn llosgi ysgol fomio yn Llŷn; bu ei ddarlith radio enwog Tynged yr Iaith, a draddodwyd yn 1962, yn sbardun i sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg; roedd ei dad, y Parch. Lodwig Lewis, yn hanu o sir Gaerfyrddin, a theulu ei fam o sir Fôn; yn Abertawe cynhyrchodd rai o’i weithiau mwyaf sylweddol o feirniadaeth: A School of Welsh Augustans (1924), Williams Pantycelyn (1927) a Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg (1932); yn 1957 ymddeolodd i’w gartref ym Mhenarth ac ymroi i ysgrifennu ar gyflwr gwleidyddol ac ieithyddol Cymru; ei ferch Mair Gras Saunders (1926–2011).Lewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.Saunders Lewis ↗Wikipedia (Saesneg)Saunders Lewis (John Saunders Lewis; 15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985), gwleidydd, bardd, dramodydd, canoloeswr a beirniad llenyddol o Gymro; ganed i deulu gweinidog Cymraeg ei iaith; ailddarganfu ei iaith a’i wreiddiau diwylliannol wrth wasanaethu’n swyddog iau yn y Rhyfel Byd Cyntaf; un o sylfaenwyr Plaid Genedlaethol Cymru, Plaid Cymru heddiw, mewn cyfarfod yn ystod Eisteddfod Genedlaethol 1925; galwodd Jan Morris ef ‘y mwyaf angerddol o wladgarwyr Cymru’r ugeinfed ganrif’ ac ‘un o’r ychydig awduron Cymraeg yn yr ugeinfed ganrif ag enw yn Ewrop, ond i lawer o Gymry yn bennaf ceidwad cydwybod y genedl’; cydnabyddir yn gyffredin yn un o ffigurau pwysicaf llenyddiaeth Gymraeg yr ugeinfed ganrif; rhoddir y clod iddo’n eang, drwy ei ddarllediad radio Tynged yr Iaith yn 1962, am ddod â’r Gymraeg yn ôl o’r dibyn bron ar ei ben ei hun; enwebwyd am Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth; Marchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; pleidleisiwyd yn ddegfed yn arolwg ‘100 Arwr Cymreig’ ar Ddydd Gŵyl Dewi 2004; cofiai fod tua chan mil o Gymry Cymraeg o gwmpas Lerpwl, ‘felly ni chefais fy ngeni yn Lloegr Saesneg… ond i gymdeithas a oedd yn hollol Gymreig a Chymraeg’; yn ei arddegau darganfu waith Yeats, Synge a Padraic Colum: ‘deuthum am y tro cyntaf i ddeall beth oedd ystyr gwladgarwch ac ysbryd y genedl… y pethau y dylwn i gydio ynddynt yng Nghymru’; yn 1918 ysgrifennodd y dylai Cymru roi mwy ohoni’i hun ‘i ddatblygu ein haddysg a’n diwylliant ein hunain’ er mwyn bod yn gymwys i ‘fywyd annibynnol ei hun’; yn 1919 galwodd am adfywio’r ddrama Gymraeg a fyddai’n cynnwys ‘rhamant, y Mabinogion, y fynachlog… a holl feysydd chwarae hynafol dyn’.
Rhoddir y clod iddo’n eang am wneud mwy na neb i ddod â’r Gymraeg yn ôl o’r dibyn.FfynhonnellSaunders Lewis ↗Wikipedia (Saesneg)Saunders Lewis (John Saunders Lewis; 15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985), gwleidydd, bardd, dramodydd, canoloeswr a beirniad llenyddol o Gymro; ganed i deulu gweinidog Cymraeg ei iaith; ailddarganfu ei iaith a’i wreiddiau diwylliannol wrth wasanaethu’n swyddog iau yn y Rhyfel Byd Cyntaf; un o sylfaenwyr Plaid Genedlaethol Cymru, Plaid Cymru heddiw, mewn cyfarfod yn ystod Eisteddfod Genedlaethol 1925; galwodd Jan Morris ef ‘y mwyaf angerddol o wladgarwyr Cymru’r ugeinfed ganrif’ ac ‘un o’r ychydig awduron Cymraeg yn yr ugeinfed ganrif ag enw yn Ewrop, ond i lawer o Gymry yn bennaf ceidwad cydwybod y genedl’; cydnabyddir yn gyffredin yn un o ffigurau pwysicaf llenyddiaeth Gymraeg yr ugeinfed ganrif; rhoddir y clod iddo’n eang, drwy ei ddarllediad radio Tynged yr Iaith yn 1962, am ddod â’r Gymraeg yn ôl o’r dibyn bron ar ei ben ei hun; enwebwyd am Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth; Marchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; pleidleisiwyd yn ddegfed yn arolwg ‘100 Arwr Cymreig’ ar Ddydd Gŵyl Dewi 2004; cofiai fod tua chan mil o Gymry Cymraeg o gwmpas Lerpwl, ‘felly ni chefais fy ngeni yn Lloegr Saesneg… ond i gymdeithas a oedd yn hollol Gymreig a Chymraeg’; yn ei arddegau darganfu waith Yeats, Synge a Padraic Colum: ‘deuthum am y tro cyntaf i ddeall beth oedd ystyr gwladgarwch ac ysbryd y genedl… y pethau y dylwn i gydio ynddynt yng Nghymru’; yn 1918 ysgrifennodd y dylai Cymru roi mwy ohoni’i hun ‘i ddatblygu ein haddysg a’n diwylliant ein hunain’ er mwyn bod yn gymwys i ‘fywyd annibynnol ei hun’; yn 1919 galwodd am adfywio’r ddrama Gymraeg a fyddai’n cynnwys ‘rhamant, y Mabinogion, y fynachlog… a holl feysydd chwarae hynafol dyn’.
Cafodd ei enwebu am Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth. Yn 1983 gwnaeth Prifysgol Cymru ef yn Ddoethur mewn Llên, ac yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori. Bu farw yng Nghaerdydd ar 1 Medi 1985 a gorwedd ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret. Yn 2004 fe’i pleidleisiwyd yn ddegfed yn arolwg 100 Arwr Cymreig.FfynonellauSaunders Lewis ↗Wikipedia (Saesneg)Saunders Lewis (John Saunders Lewis; 15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985), gwleidydd, bardd, dramodydd, canoloeswr a beirniad llenyddol o Gymro; ganed i deulu gweinidog Cymraeg ei iaith; ailddarganfu ei iaith a’i wreiddiau diwylliannol wrth wasanaethu’n swyddog iau yn y Rhyfel Byd Cyntaf; un o sylfaenwyr Plaid Genedlaethol Cymru, Plaid Cymru heddiw, mewn cyfarfod yn ystod Eisteddfod Genedlaethol 1925; galwodd Jan Morris ef ‘y mwyaf angerddol o wladgarwyr Cymru’r ugeinfed ganrif’ ac ‘un o’r ychydig awduron Cymraeg yn yr ugeinfed ganrif ag enw yn Ewrop, ond i lawer o Gymry yn bennaf ceidwad cydwybod y genedl’; cydnabyddir yn gyffredin yn un o ffigurau pwysicaf llenyddiaeth Gymraeg yr ugeinfed ganrif; rhoddir y clod iddo’n eang, drwy ei ddarllediad radio Tynged yr Iaith yn 1962, am ddod â’r Gymraeg yn ôl o’r dibyn bron ar ei ben ei hun; enwebwyd am Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth; Marchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; pleidleisiwyd yn ddegfed yn arolwg ‘100 Arwr Cymreig’ ar Ddydd Gŵyl Dewi 2004; cofiai fod tua chan mil o Gymry Cymraeg o gwmpas Lerpwl, ‘felly ni chefais fy ngeni yn Lloegr Saesneg… ond i gymdeithas a oedd yn hollol Gymreig a Chymraeg’; yn ei arddegau darganfu waith Yeats, Synge a Padraic Colum: ‘deuthum am y tro cyntaf i ddeall beth oedd ystyr gwladgarwch ac ysbryd y genedl… y pethau y dylwn i gydio ynddynt yng Nghymru’; yn 1918 ysgrifennodd y dylai Cymru roi mwy ohoni’i hun ‘i ddatblygu ein haddysg a’n diwylliant ein hunain’ er mwyn bod yn gymwys i ‘fywyd annibynnol ei hun’; yn 1919 galwodd am adfywio’r ddrama Gymraeg a fyddai’n cynnwys ‘rhamant, y Mabinogion, y fynachlog… a holl feysydd chwarae hynafol dyn’.Lewis, John Saunders (1893 – 1985), politician, critic and dramatist ↗T. Robin Chapman, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 61 Falkland Road, Poulton-cum-Seacombe, Wallasey, 15 Hydref 1893, yr ail o dri mab Lodwig Lewis, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a Mary Margaret (gynt Thomas); Ysgol Uwchradd Bechgyn Liscard; Saesneg ym Mhrifysgol Lerpwl 1911; ymunodd â Chatrawd y Brenin, Lerpwl, Medi 1914; comisiwn gyda 12fed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru, Ebrill 1915, is-gapten llawn Chwefror 1916; i Ffrainc yr haf hwnnw; clwyfwyd wrth amddiffyn llain o dir ger Gonnelieu yn Ebrill 1917, ailymunodd â’i gatrawd yn ddiweddarach a gwasanaethu hyd ddechrau 1919; yn Ffrainc darllenodd gofiant T. Gwynn Jones i Emrys ap Iwan a gwaith Maurice Barrès, a chael ynddynt angen yr unigolyn am wreiddiau daearyddol, hanesyddol, crefyddol a diwylliannol; BA 1920; MA 1922, ar ddylanwad beirdd Saesneg y ddeunawfed ganrif ar eu cyfoeswyr Cymraeg (A School of Welsh Augustans, 1924); y ddrama The Eve of St John (1921); trefnydd llyfrgelloedd gwledig Morgannwg; darlithydd yn Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe 1922–36; priododd Margaret Gilcriest 31 Gorffennaf 1924, un ferch, Mair, ganed 1926; ei ddrama Gymraeg gyntaf Gwaed yr Uchelwyr (1922); An Introduction to Contemporary Welsh Literature (1926); yr astudiaeth arloesol Williams Pantycelyn (1927), yn dadlau y gellid ystyried prif emynydd Cymru’n Rhamantydd cyntaf Ewrop; Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1536 (1932); ysgrifau yn Y Llenor gan gynnwys ‘Dafydd Nanmor’ (1923) ar berchentyaeth; y nofel Monica (1930); derbyniwyd i’r Eglwys Gatholig yn 1933; sefydlodd Blaid Genedlaethol Cymru yn 1925, y gweithgarwch o’r arwyddocâd mwyaf parhaol; llywydd o 1926, gan draddodi Egwyddorion Cenedlaetholdeb, yn dadlau dros ryddid i Gymru dan y frenhiniaeth; golygydd Y Ddraig Goch o 1926, gyda’i weledigaeth o Gymru hunangynhaliol, gydweithredol (Canlyn Arthur, 1938); yn 1935 cyhoeddodd y Weinyddiaeth Awyr gynllun am wersyll hyfforddi’r Llu Awyr ar benrhyn Llŷn ac arweiniodd Lewis ymgyrch i’w atal; wedi i ddeisebau a chyfarfodydd cyhoeddus fethu, ar 8 Medi 1936 rhoddodd ef, D. J. Williams a Lewis Valentine gytiau’r gweithwyr ar dân ar safle’r ‘Ysgol Fomio’ a mynd i swyddfa’r heddlu ym Mhwllheli gyda llythyr yn cymryd cyfrifoldeb; daeth ‘Penyberth’ yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru; yng Nghaernarfon methodd y rheithgor gytuno; yn yr Old Bailey yn Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yr un yn Wormwood Scrubs; cyn y gwrandawiad fe’i diswyddwyd o’i ddarlithyddiaeth; ychydig cyn hynny lluniodd Buchedd Garmon (1937), lle mae Emrys yn cymharu Cymru â gwinllan a drosglwyddwyd o genhedlaeth i genhedlaeth ac yn galw: ‘Sefwch gyda mi yn y bwlch, / Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu’, y llinellau enwocaf a ysgrifennodd erioed mae’n debyg; cafodd y tri charcharor wrando ar ei darllediad radio cyntaf; wedyn bu’n byw yn Llanfarian ger Aberystwyth, yn ennill bywoliaeth drwy ddysgu, ffermio a newyddiaduraeth; cerddi Byd a Betws (1941); rhwng 1939 a 1951 dros 560 o erthyglau wythnosol, ‘Cwrs y Byd’, yn Y Faner; darlithydd yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd 1952–57, yna bu’n byw ym Mhenarth; cwblhawyd Blodeuwedd 1948; Siwan (1956), Gymerwch chi Sigarét? (1956), Brad (1958), Esther (1960), Cymru Fydd (1967); arweiniodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith yn 1962, galwad i weithredu yn erbyn dirywiad yr iaith, at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a daeth yn arwr i genhedlaeth newydd; erbyn canol y 1960au llwyfannwyd ei ddramâu yn Saesneg ar y BBC ac yn Hampstead; D.Litt. Prifysgol Cymru 1983; yn ei angladd datgelwyd bod y Pab Pawl VI wedi’i wneud yn Farchog Cadlywydd Urdd Sant Gregori; bu farw yn Ysbyty Santes Gwenffrewi, Caerdydd, 1 Medi 1985, a’i gladdu ym Mhenarth gyda’i wraig Margaret.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Erthygl · 16 munYn 1962 rhybuddiodd Saunders Lewis y byddai’r Gymraeg wedi marw erbyn y ganrif newydd. Yn hytrach, trodd ysgol o saith o blant, mudiad ieuenctid, protest ar bont, ympryd, sianel deledu, cân a chenedl gyfan y llanw. Dyma stori’r frwydr yn ôl.
Erthygl · 17 munMae Cymru wedi cadw ei straeon mwyaf ers naw can mlynedd. Dyma sut: storïwyr y llysoedd brenhinol, awdur anhysbys y Pedair Cainc, dau lyfr mawr a ysgrifennwyd i ddau uchelwr o Gymro yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, a merch ifanc o Saesnes yng ngwaith haearn Dowlais a ddysgodd Gymraeg ac a roddodd y chwedlau i’r byd.
Erthygl · 14 munRhwng 1963 ac 1969 bu mudiad cudd a anwyd o foddi Tryweryn yn ffrwydro bomiau ar y pibellau a gludai ddŵr Cymru i Loegr ac ar adeiladau’r wladwriaeth a oedd yn paratoi Arwisgo 1969. Pam y gwnaethant hynny, beth a wnaethant, a beth fu’r gost.
Erthygl · 18 munAm bedwar can mlynedd trin y Gymraeg fel rhywbeth i gael gwared arno a wnaeth y rhai a lywodraethai Gymru o Lundain. Caeodd Deddf Seneddol hi allan o’r llysoedd, galwodd adroddiad gan y llywodraeth hi’n ‘anfantais enfawr’, a chrogodd ysgolion flocyn o bren am yddfau plant a’i siaradai. Gwrthododd Cymru ei gollwng.
Erthygl · 18 munYn 1965 boddwyd pentref Cymraeg yn y bryniau uwchben y Bala i roi dŵr i Lerpwl, er bod tri deg pump o’r tri deg chwe aelod seneddol dros Gymru wedi ei wrthwynebu, ac na phleidleisiodd yr un ohonynt o’i blaid. Hanes Capel Celyn, y bobl a frwydrodd drosto, a’r genedl a ddeffrodd.
Mae Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams yn rhoi ysgol fomio’r Awyrlu yn Llŷn ar dân, ac yn cael eu carcharu.
Tân yn LlŷnMae darlith radio Saunders Lewis ar dynged yr iaith yn arwain at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.
Tynged yr IaithMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Y bobl a sicrhaodd fod y Gymraeg yn dal i gael ei siarad heddiw.
Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward LloydFe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.
Billy HughesPrif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
David Lloyd GeorgeAthro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.
Syr John Morris-JonesYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf