Hanes Cymru / Chwilio’r hanes / Canllawiau pwnc

Canllaw pwnc

Yr iaith Gymraeg

Un o ieithoedd byw hynaf Ewrop, a sut y goroesodd.

Llun: Tudalen o Lyfr Du Caerfyrddin, y llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons

Mae’r Gymraeg yn un o ieithoedd byw hynaf Ewrop. Tyfodd o’r iaith Frythoneg a siaredid ar draws Prydain cyn i’r Rhufeiniaid ddod, a lluniwyd cerddi Aneirin a Thaliesin mewn ffurf gynnar arni tua’r flwyddyn 600.

Mae wedi dod drwy bopeth a daflwyd ati. Caeodd Deddfau Uno 1536 hi allan o’r gyfraith a’r llywodraeth, galwodd y Llyfrau Gleision yn 1847 hi’n rhwystr i gynnydd, a chosbwyd plant â’r Welsh Not am ei siarad yn yr ysgol. Ond cadwodd Beibl William Morgan yn 1588, yr ysgolion cylchynol, yr ysgolion Sul a’r capeli hi’n iaith darllen, addoli a chân.

Yn yr ugeinfed ganrif ymladdodd ei phobl drosti: yr Urdd yn 1922, Tynged yr Iaith yn 1962, ymgyrchoedd Cymdeithas yr Iaith dros arwyddion ffyrdd Cymraeg ac S4C, ac ysgolion Cymraeg ledled y wlad. Heddiw mae’r Gymraeg yn iaith swyddogol yng Nghymru, yn cael ei siarad gan gannoedd o filoedd a’i dysgu gan lawer mwy.

Eiliadau allweddol

  1. Deddf y Beibl Cymraeg

    Mae’r Senedd yn gorchymyn i bedwar esgob Cymru ac esgob Henffordd sicrhau bod y Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin yn cael eu cyfieithu i’r Gymraeg.

  2. Y Testament Newydd yn Gymraeg

    Cyhoeddir cyfieithiad William Salesbury, yr ysgrythur gyntaf i’w hargraffu yn Gymraeg.

  3. Y Beibl Cymraeg

    Mae cyfieithiad William Morgan yn gosod safon y Gymraeg lenyddol ac yn helpu’r iaith i oroesi.

  4. Y Beibl Bach

    Argreffir Beibl Cymraeg rhad, maint poced, fel y gall teuluoedd, nid eglwysi’n unig, fod yn berchen arno.

  5. Yr ysgolion cylchynol

    Mae Griffith Jones yn dechrau ysgolion sy’n symud o blwyf i blwyf, gan ddysgu miloedd lawer i ddarllen Cymraeg.

  6. Y Cymmrodorion

    Mae Cymry Llundain yn sefydlu Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion i astudio a dathlu iaith, llên a hanes Cymru.

  7. Ysgolion Thomas Charles

    Mae Thomas Charles o’r Bala yn dechrau ei ysgolion cylchynol a’i ysgolion Sul, sy’n dysgu cenedl gyfan, hen ac ifanc, i ddarllen Cymraeg.

  8. Taith Mary Jones

    Mae Mary Jones, 15 oed, yn cerdded tua 26 milltir yn droednoeth i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg. Mae ei stori’n helpu i ysbrydoli Cymdeithas y Beibl.

  9. Brad y Llyfrau Gleision

    Mae adroddiad gan y llywodraeth yn beio’r Gymraeg am ‘anwybodaeth’ honedig y bobl, gan ennyn dicter hirhoedlog.

  10. Y Welsh Not

    Mewn llawer o ysgolion rhaid i blentyn a ddelir yn siarad Cymraeg wisgo pren â’r llythrennau ‘WN’. Mae’r iaith yn goroesi yng nghartrefi, capeli a strydoedd Cymru.

  11. Sefydlu’r Urdd

    Mae Ifan ab Owen Edwards yn sefydlu Urdd Gobaith Cymru, un o fudiadau ieuenctid mwyaf Ewrop erbyn heddiw.

  12. Llangrannog

    Mae’r Urdd yn agor ei wersyll haf cyntaf yn Llangrannog. Mae miliynau o blant wedi aros yno ers hynny.

  13. Yr ysgol wladol Gymraeg gyntaf

    Mae Ysgol Gymraeg Dewi Sant yn agor yn Llanelli. Erbyn heddiw mae cannoedd o filoedd o blant wedi cael eu dysgu drwy’r Gymraeg.

  14. Yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf

    Mae Ysgol Glan Clwyd yn agor yn y Rhyl, yr ysgol uwchradd gyntaf i ddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg.

  15. Tynged yr Iaith

    Mae darlith radio Saunders Lewis ar dynged yr iaith yn arwain at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

  16. Protest Pont Trefechan

    Mae aelodau Cymdeithas yr Iaith yn eistedd ar bont yn Aberystwyth ym mhrotest gyntaf y gymdeithas dros y Gymraeg.

  17. Deddf yr Iaith Gymraeg

    Caniateir defnyddio’r Gymraeg yn y llys, a gall ffurflenni swyddogol ymddangos yn Gymraeg.

  18. Gwynfor ac S4C

    Mae Gwynfor Evans yn addo ymprydio oni bai bod y sianel deledu Gymraeg a addawyd yn cael ei sefydlu. Mae’r llywodraeth yn ildio, a ganed S4C.

  19. S4C ar yr awyr

    Mae sianel deledu Gymraeg yn dechrau darlledu ar ôl i Gwynfor Evans fygwth ymprydio.

  20. Deddf yr Iaith Gymraeg 1993

    Mae’r Gymraeg a’r Saesneg i’w trin yn gyfartal mewn busnes cyhoeddus yng Nghymru.

  21. Pwerau deddfu

    Mae refferendwm yn rhoi pwerau deddfu llawn i’r Cynulliad, ac mae’r Gymraeg yn cael statws swyddogol yng Nghymru.

  22. Statws swyddogol i’r Gymraeg

    Mae Mesur y Gymraeg yn rhoi statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru ac yn creu Comisiynydd y Gymraeg.

Y llinell amser gyfan →

Chwilio’r hanes

Geiriau i’w gwybod

Cymraeg
Un o ieithoedd byw hynaf Ewrop, a dyfodd o iaith y Brythoniaid. Mae cerddi yn Gymraeg wedi goroesi o’r 500au, ac fe’i siaredir heddiw gan dros hanner miliwn o bobl yng Nghymru.
Brythoneg
Iaith y Brythoniaid, y tyfodd y Gymraeg, y Gernyweg, y Llydaweg a Chymbrieg goll yr Hen Ogledd ohoni.
Treigladau
Y newidiadau i lythyren gyntaf gair Cymraeg ar ôl rhai geiriau: daw Cymru’n ‘yng Nghymru’, ‘i Gymru’ ac ‘a Chymru’. Maent ymhlith nodweddion hynaf yr iaith.
Beibl Cymraeg (1588)
Cyfieithiad William Morgan o’r Beibl cyfan i’r Gymraeg. Rhoddodd safon o ryddiaith gain i’r iaith ac, wedi’i ddarllen ym mhob capel a chartref, gwnaeth fwy na dim i gadw’r Gymraeg yn fyw.
Ysgolion cylchynol
Ysgolion Griffith Jones, a symudai o blwyf i blwyf yn dysgu plant ac oedolion i ddarllen y Beibl yn Gymraeg. Erbyn ei farw yn 1761 roeddynt wedi dysgu efallai 200,000 o bobl, ac roedd Cymru ymhlith gwledydd mwyaf llythrennog Ewrop.
Ysgolion Sul
Dosbarthiadau i bob oed a gynhelid yn y capel ar y Sul, a ledaenwyd drwy Gymru gan Thomas Charles o’r Bala o’r 1780au. Dysgasant genedlaethau i ddarllen a dadlau yn Gymraeg.
Y Welsh Not
Darn o bren a grogid am wddf plentyn a glywid yn siarad Cymraeg mewn rhai ysgolion yn yr 1800au, a’i basio i’r plentyn nesaf a ddelid. Mae wedi dod yn symbol o’r ymdrechion i yrru’r iaith allan.
Y Llyfrau Gleision (1847)
Adroddiad gan y llywodraeth ar addysg yng Nghymru a feiai’r Gymraeg a’r capeli am wendidau honedig y bobl. Galwodd Cymru ef yn Frad y Llyfrau Gleision, a bwydodd y dicter yr adfywiad cenedlaethol.
Urdd Gobaith Cymru
Mudiad ieuenctid Cymru a sefydlwyd yn 1922 gan Ifan ab Owen Edwards. Mae’n cynnal gwersylloedd yn Llangrannog a Glan-llyn, Eisteddfod yr Urdd, a neges heddwch ac ewyllys da i bobl ifanc y byd bob blwyddyn.
Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a sefydlwyd yn 1962 wedi darlith radio Saunders Lewis, Tynged yr Iaith. Enillodd ei hymgyrchoedd heddychlon arwyddion ffyrdd Cymraeg, y Gymraeg ar ffurflenni swyddogol ac S4C.
Deddfau’r Iaith Gymraeg
Y deddfau a adferodd y Gymraeg i fywyd cyhoeddus: rhoddodd Deddf 1967 ‘ddilysrwydd cyfartal’ iddi yn y llysoedd, gosododd Deddf 1993 hi ar sail gyfartal â’r Saesneg mewn busnes cyhoeddus, a gwnaeth Mesur 2011 hi’n iaith swyddogol Cymru.
S4C
Y sianel deledu Gymraeg, a lansiwyd yn 1982 wedi i Gwynfor Evans ddweud y byddai’n ymprydio hyd farwolaeth oni bai i’r llywodraeth gadw ei haddewid.
Addysg cyfrwng Cymraeg
Ysgolion sy’n dysgu drwy’r Gymraeg. Agorwyd y gyntaf gan yr Urdd yn Aberystwyth yn 1939; heddiw mae tua chwarter plant Cymru yn mynd i un.

Atebion cyflym

Pa mor hen yw’r Gymraeg?

Tyfodd y Gymraeg o iaith y Brythoniaid ac roedd wedi dod yn iaith ar ei phen ei hun erbyn tua 550. Mae cerddi Taliesin ac Aneirin o ddiwedd y 500au, sy’n gwneud barddoniaeth Gymraeg yr hynaf mewn unrhyw iaith fyw ym Mhrydain.

I ba ieithoedd y mae’r Gymraeg yn perthyn?

Ei chwiorydd agosaf yw’r Llydaweg a’r Gernyweg, a dyfodd o’r un iaith Frythoneg. Ymhellach mae’n perthyn i’r Wyddeleg, Gaeleg yr Alban a Manaweg, ac mae llawer o ysgolheigion yn dangos tebygrwydd agos â’r Lladin hefyd.

Faint o bobl sy’n siarad Cymraeg?

Cyfrifodd cyfrifiad 2021 538,300 o siaradwyr Cymraeg tair oed a hŷn yng Nghymru, gyda llawer mwy’n dysgu a llawer mwy ledled y byd. Nod Llywodraeth Cymru yw miliwn o siaradwyr erbyn 2050.

Sut y goroesodd y Gymraeg?

Drwy’r beirdd, a’i cadwodd yn gain; drwy Feibl William Morgan yn 1588, a ddarllenid ym mhob cartref; drwy’r ysgolion cylchynol a’r ysgolion Sul, a ddysgodd genedl i’w darllen; a thrwy ymgyrchwyr yr 1900au a enillodd ei lle yn ôl iddi yn y gyfraith, darlledu ac ysgolion.

Beth oedd y Welsh Not?

Bwrdd pren a grogid am wddf plentyn a ddelid yn siarad Cymraeg mewn rhai ysgolion yn yr 1800au. Pasiai’r plentyn ef ymlaen i’r nesaf a glywid yn siarad Cymraeg, a chosbid pwy bynnag a’i gwisgai ar ddiwedd y dydd. Mae’n sefyll am yr ymgais i yrru’r Gymraeg allan, ac am oroesiad yr iaith er gwaethaf hynny.

Ydy’r Gymraeg yn iaith swyddogol?

Ydy. Gwnaeth Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 y Gymraeg yn iaith swyddogol yng Nghymru, ac ni ddylid ei thrin yn llai ffafriol na’r Saesneg. Mae Comisiynydd y Gymraeg yn amddiffyn hawl pobl i’w defnyddio.

Pam fod arwyddion ffyrdd yn Gymraeg ac yn Saesneg?

Oherwydd ymgyrch heddychlon Cymdeithas yr Iaith yn y 1960au a’r 1970au, pan beintiodd aelodau dros arwyddion uniaith Saesneg a mynd i’r carchar am hynny. Daeth arwyddion dwyieithog yn rheol ledled Cymru.

Beth oedd Tynged yr Iaith?

Darlith radio Saunders Lewis ym mis Chwefror 1962, a rybuddiai y byddai’r Gymraeg yn marw oni bai i bobl ymladd drosti. Arweiniodd at sefydlu Cymdeithas yr Iaith yn ddiweddarach y flwyddyn honno.

Pam fod cymaint o eiriau Cymraeg â ‘dd’ ac ‘w’?

Mae gan y Gymraeg ei gwyddor ei hun o 29 llythyren. Un llythyren yw dd; mae w ac y yn llafariaid, felly mae cwm a bwyd yn eiriau llawn. Mae f yn swnio fel v Saesneg, ac ff fel f Saesneg.

Sut gallaf ddechrau dysgu Cymraeg?

Dechreuwch gyda’n tudalen Dysgu Cymraeg a gair bob dydd. Mae’r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol yn cynnal cyrsiau am ddim ac am bris isel i oedolion, ar-lein a ledled Cymru.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf