

Hanes Cymru / Chwilio’r hanes / Canllawiau pwnc
Canllaw pwnc
Yr iaith Gymraeg
Un o ieithoedd byw hynaf Ewrop, a sut y goroesodd.
Llun: Tudalen o Lyfr Du Caerfyrddin, y llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons
Mae’r Gymraeg yn un o ieithoedd byw hynaf Ewrop. Tyfodd o’r iaith Frythoneg a siaredid ar draws Prydain cyn i’r Rhufeiniaid ddod, a lluniwyd cerddi Aneirin a Thaliesin mewn ffurf gynnar arni tua’r flwyddyn 600.
Mae wedi dod drwy bopeth a daflwyd ati. Caeodd Deddfau Uno 1536 hi allan o’r gyfraith a’r llywodraeth, galwodd y Llyfrau Gleision yn 1847 hi’n rhwystr i gynnydd, a chosbwyd plant â’r Welsh Not am ei siarad yn yr ysgol. Ond cadwodd Beibl William Morgan yn 1588, yr ysgolion cylchynol, yr ysgolion Sul a’r capeli hi’n iaith darllen, addoli a chân.
Yn yr ugeinfed ganrif ymladdodd ei phobl drosti: yr Urdd yn 1922, Tynged yr Iaith yn 1962, ymgyrchoedd Cymdeithas yr Iaith dros arwyddion ffyrdd Cymraeg ac S4C, ac ysgolion Cymraeg ledled y wlad. Heddiw mae’r Gymraeg yn iaith swyddogol yng Nghymru, yn cael ei siarad gan gannoedd o filoedd a’i dysgu gan lawer mwy.
Pobl
Eiliadau allweddol
- Deddf y Beibl Cymraeg
Mae’r Senedd yn gorchymyn i bedwar esgob Cymru ac esgob Henffordd sicrhau bod y Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin yn cael eu cyfieithu i’r Gymraeg.
- Y Testament Newydd yn Gymraeg
Cyhoeddir cyfieithiad William Salesbury, yr ysgrythur gyntaf i’w hargraffu yn Gymraeg.
- Y Beibl Cymraeg
Mae cyfieithiad William Morgan yn gosod safon y Gymraeg lenyddol ac yn helpu’r iaith i oroesi.
- Y Beibl Bach
Argreffir Beibl Cymraeg rhad, maint poced, fel y gall teuluoedd, nid eglwysi’n unig, fod yn berchen arno.
- Yr ysgolion cylchynol
Mae Griffith Jones yn dechrau ysgolion sy’n symud o blwyf i blwyf, gan ddysgu miloedd lawer i ddarllen Cymraeg.
- Y Cymmrodorion
Mae Cymry Llundain yn sefydlu Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion i astudio a dathlu iaith, llên a hanes Cymru.
- Ysgolion Thomas Charles
Mae Thomas Charles o’r Bala yn dechrau ei ysgolion cylchynol a’i ysgolion Sul, sy’n dysgu cenedl gyfan, hen ac ifanc, i ddarllen Cymraeg.
- Taith Mary Jones
Mae Mary Jones, 15 oed, yn cerdded tua 26 milltir yn droednoeth i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg. Mae ei stori’n helpu i ysbrydoli Cymdeithas y Beibl.
- Brad y Llyfrau Gleision
Mae adroddiad gan y llywodraeth yn beio’r Gymraeg am ‘anwybodaeth’ honedig y bobl, gan ennyn dicter hirhoedlog.
- Y Welsh Not
Mewn llawer o ysgolion rhaid i blentyn a ddelir yn siarad Cymraeg wisgo pren â’r llythrennau ‘WN’. Mae’r iaith yn goroesi yng nghartrefi, capeli a strydoedd Cymru.
- Sefydlu’r Urdd
Mae Ifan ab Owen Edwards yn sefydlu Urdd Gobaith Cymru, un o fudiadau ieuenctid mwyaf Ewrop erbyn heddiw.
- Llangrannog
Mae’r Urdd yn agor ei wersyll haf cyntaf yn Llangrannog. Mae miliynau o blant wedi aros yno ers hynny.
- Yr ysgol wladol Gymraeg gyntaf
Mae Ysgol Gymraeg Dewi Sant yn agor yn Llanelli. Erbyn heddiw mae cannoedd o filoedd o blant wedi cael eu dysgu drwy’r Gymraeg.
- Yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf
Mae Ysgol Glan Clwyd yn agor yn y Rhyl, yr ysgol uwchradd gyntaf i ddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg.
- Tynged yr Iaith
Mae darlith radio Saunders Lewis ar dynged yr iaith yn arwain at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.
- Protest Pont Trefechan
Mae aelodau Cymdeithas yr Iaith yn eistedd ar bont yn Aberystwyth ym mhrotest gyntaf y gymdeithas dros y Gymraeg.
- Deddf yr Iaith Gymraeg
Caniateir defnyddio’r Gymraeg yn y llys, a gall ffurflenni swyddogol ymddangos yn Gymraeg.
- Gwynfor ac S4C
Mae Gwynfor Evans yn addo ymprydio oni bai bod y sianel deledu Gymraeg a addawyd yn cael ei sefydlu. Mae’r llywodraeth yn ildio, a ganed S4C.
- S4C ar yr awyr
Mae sianel deledu Gymraeg yn dechrau darlledu ar ôl i Gwynfor Evans fygwth ymprydio.
- Deddf yr Iaith Gymraeg 1993
Mae’r Gymraeg a’r Saesneg i’w trin yn gyfartal mewn busnes cyhoeddus yng Nghymru.
- Pwerau deddfu
Mae refferendwm yn rhoi pwerau deddfu llawn i’r Cynulliad, ac mae’r Gymraeg yn cael statws swyddogol yng Nghymru.
- Statws swyddogol i’r Gymraeg
Mae Mesur y Gymraeg yn rhoi statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru ac yn creu Comisiynydd y Gymraeg.
Chwilio’r hanes
Geiriau i’w gwybod
- Cymraeg
- Un o ieithoedd byw hynaf Ewrop, a dyfodd o iaith y Brythoniaid. Mae cerddi yn Gymraeg wedi goroesi o’r 500au, ac fe’i siaredir heddiw gan dros hanner miliwn o bobl yng Nghymru.
- Brythoneg
- Iaith y Brythoniaid, y tyfodd y Gymraeg, y Gernyweg, y Llydaweg a Chymbrieg goll yr Hen Ogledd ohoni.
- Treigladau
- Y newidiadau i lythyren gyntaf gair Cymraeg ar ôl rhai geiriau: daw Cymru’n ‘yng Nghymru’, ‘i Gymru’ ac ‘a Chymru’. Maent ymhlith nodweddion hynaf yr iaith.
- Beibl Cymraeg (1588)
- Cyfieithiad William Morgan o’r Beibl cyfan i’r Gymraeg. Rhoddodd safon o ryddiaith gain i’r iaith ac, wedi’i ddarllen ym mhob capel a chartref, gwnaeth fwy na dim i gadw’r Gymraeg yn fyw.
- Ysgolion cylchynol
- Ysgolion Griffith Jones, a symudai o blwyf i blwyf yn dysgu plant ac oedolion i ddarllen y Beibl yn Gymraeg. Erbyn ei farw yn 1761 roeddynt wedi dysgu efallai 200,000 o bobl, ac roedd Cymru ymhlith gwledydd mwyaf llythrennog Ewrop.
- Ysgolion Sul
- Dosbarthiadau i bob oed a gynhelid yn y capel ar y Sul, a ledaenwyd drwy Gymru gan Thomas Charles o’r Bala o’r 1780au. Dysgasant genedlaethau i ddarllen a dadlau yn Gymraeg.
- Y Welsh Not
- Darn o bren a grogid am wddf plentyn a glywid yn siarad Cymraeg mewn rhai ysgolion yn yr 1800au, a’i basio i’r plentyn nesaf a ddelid. Mae wedi dod yn symbol o’r ymdrechion i yrru’r iaith allan.
- Y Llyfrau Gleision (1847)
- Adroddiad gan y llywodraeth ar addysg yng Nghymru a feiai’r Gymraeg a’r capeli am wendidau honedig y bobl. Galwodd Cymru ef yn Frad y Llyfrau Gleision, a bwydodd y dicter yr adfywiad cenedlaethol.
- Urdd Gobaith Cymru
- Mudiad ieuenctid Cymru a sefydlwyd yn 1922 gan Ifan ab Owen Edwards. Mae’n cynnal gwersylloedd yn Llangrannog a Glan-llyn, Eisteddfod yr Urdd, a neges heddwch ac ewyllys da i bobl ifanc y byd bob blwyddyn.
- Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
- Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a sefydlwyd yn 1962 wedi darlith radio Saunders Lewis, Tynged yr Iaith. Enillodd ei hymgyrchoedd heddychlon arwyddion ffyrdd Cymraeg, y Gymraeg ar ffurflenni swyddogol ac S4C.
- Deddfau’r Iaith Gymraeg
- Y deddfau a adferodd y Gymraeg i fywyd cyhoeddus: rhoddodd Deddf 1967 ‘ddilysrwydd cyfartal’ iddi yn y llysoedd, gosododd Deddf 1993 hi ar sail gyfartal â’r Saesneg mewn busnes cyhoeddus, a gwnaeth Mesur 2011 hi’n iaith swyddogol Cymru.
- S4C
- Y sianel deledu Gymraeg, a lansiwyd yn 1982 wedi i Gwynfor Evans ddweud y byddai’n ymprydio hyd farwolaeth oni bai i’r llywodraeth gadw ei haddewid.
- Addysg cyfrwng Cymraeg
- Ysgolion sy’n dysgu drwy’r Gymraeg. Agorwyd y gyntaf gan yr Urdd yn Aberystwyth yn 1939; heddiw mae tua chwarter plant Cymru yn mynd i un.
Atebion cyflym
Pa mor hen yw’r Gymraeg?
Tyfodd y Gymraeg o iaith y Brythoniaid ac roedd wedi dod yn iaith ar ei phen ei hun erbyn tua 550. Mae cerddi Taliesin ac Aneirin o ddiwedd y 500au, sy’n gwneud barddoniaeth Gymraeg yr hynaf mewn unrhyw iaith fyw ym Mhrydain.
I ba ieithoedd y mae’r Gymraeg yn perthyn?
Ei chwiorydd agosaf yw’r Llydaweg a’r Gernyweg, a dyfodd o’r un iaith Frythoneg. Ymhellach mae’n perthyn i’r Wyddeleg, Gaeleg yr Alban a Manaweg, ac mae llawer o ysgolheigion yn dangos tebygrwydd agos â’r Lladin hefyd.
Faint o bobl sy’n siarad Cymraeg?
Cyfrifodd cyfrifiad 2021 538,300 o siaradwyr Cymraeg tair oed a hŷn yng Nghymru, gyda llawer mwy’n dysgu a llawer mwy ledled y byd. Nod Llywodraeth Cymru yw miliwn o siaradwyr erbyn 2050.
Sut y goroesodd y Gymraeg?
Drwy’r beirdd, a’i cadwodd yn gain; drwy Feibl William Morgan yn 1588, a ddarllenid ym mhob cartref; drwy’r ysgolion cylchynol a’r ysgolion Sul, a ddysgodd genedl i’w darllen; a thrwy ymgyrchwyr yr 1900au a enillodd ei lle yn ôl iddi yn y gyfraith, darlledu ac ysgolion.
Beth oedd y Welsh Not?
Bwrdd pren a grogid am wddf plentyn a ddelid yn siarad Cymraeg mewn rhai ysgolion yn yr 1800au. Pasiai’r plentyn ef ymlaen i’r nesaf a glywid yn siarad Cymraeg, a chosbid pwy bynnag a’i gwisgai ar ddiwedd y dydd. Mae’n sefyll am yr ymgais i yrru’r Gymraeg allan, ac am oroesiad yr iaith er gwaethaf hynny.
Ydy’r Gymraeg yn iaith swyddogol?
Ydy. Gwnaeth Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 y Gymraeg yn iaith swyddogol yng Nghymru, ac ni ddylid ei thrin yn llai ffafriol na’r Saesneg. Mae Comisiynydd y Gymraeg yn amddiffyn hawl pobl i’w defnyddio.
Pam fod arwyddion ffyrdd yn Gymraeg ac yn Saesneg?
Oherwydd ymgyrch heddychlon Cymdeithas yr Iaith yn y 1960au a’r 1970au, pan beintiodd aelodau dros arwyddion uniaith Saesneg a mynd i’r carchar am hynny. Daeth arwyddion dwyieithog yn rheol ledled Cymru.
Beth oedd Tynged yr Iaith?
Darlith radio Saunders Lewis ym mis Chwefror 1962, a rybuddiai y byddai’r Gymraeg yn marw oni bai i bobl ymladd drosti. Arweiniodd at sefydlu Cymdeithas yr Iaith yn ddiweddarach y flwyddyn honno.
Pam fod cymaint o eiriau Cymraeg â ‘dd’ ac ‘w’?
Mae gan y Gymraeg ei gwyddor ei hun o 29 llythyren. Un llythyren yw dd; mae w ac y yn llafariaid, felly mae cwm a bwyd yn eiriau llawn. Mae f yn swnio fel v Saesneg, ac ff fel f Saesneg.
Sut gallaf ddechrau dysgu Cymraeg?
Dechreuwch gyda’n tudalen Dysgu Cymraeg a gair bob dydd. Mae’r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol yn cynnal cyrsiau am ddim ac am bris isel i oedolion, ar-lein a ledled Cymru.
Dogfennau, brwydrau a lleoedd
Dogfennau allweddol
Hen ŵr Pencader · 1163 (ysgrifennwyd tua 1194)Y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru (y Deddfau Uno) · 1536 a 1543Deddf cyfieithu’r Beibl i’r Gymraeg · 1563Y Llyfrau Gleision · 1847Tynged yr Iaith · 13 Chwefror 1962Deddfau’r Iaith Gymraeg · 1967, 1993 a 2011
Lleoedd i ymweld â nhw
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf













