

Cyfeirlyfr
A–Y hanes Cymru
149 o eiriau, cyfreithiau, lleoedd a syniadau o hanes Cymru, pob un wedi’i egluro mewn ychydig linellau, gyda dolenni i ddarllen mwy.
Llun: Tudalen o Lyfr Du Caerfyrddin, y llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons
Newydd ei ychwanegu
A
- Aberfan (1966)
- Ar 21 Hydref 1966 llithrodd tomen lo ar ysgol y pentref, a bu farw 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant. Nid yw Cymru erioed wedi’u hanghofio.
Aberfan, 21 Hydref 1966: y pentref nad anghofiodd ei blantAberfan
- Y Deddfau Uno (1536 a 1543)
- Y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru, a unodd Gymru â Lloegr yn y gyfraith, a ddaeth â’r Mers i ben, a greodd dair sir ar ddeg ac a roddodd seddi i Gymru yn y Senedd. Saesneg a ddaeth yn iaith y llysoedd a swyddi.
Dogfennau allweddolMapiau drwy’r oesoeddSut y goroesodd y Gymraeg
- Oes y Seintiau
- Yr 400au i’r 600au, pan sefydlodd dynion a menywod sanctaidd o Gymru eglwysi ac ysgolion ledled Cymru, Cernyw, Llydaw ac Iwerddon. Roedd Dewi, Illtud, Teilo, Padarn a Beuno yn eu plith.
- Amobr
- Ffi a delid i arglwydd pan briodai menyw dan ei nawdd. Mae’n ymddangos yng nghyfreithiau Hywel ochr yn ochr â hawliau gwraig.
- Annales Cambriae
- Annales Cambriae, cronicl Lladin a gadwyd yn Nhyddewi o’r 700au. Mae’n cofnodi brwydr Camlan, lle dywed y syrthiodd Arthur a Medrawd, a marwolaethau brenhinoedd a seintiau.
- Ap a ferch
- Hen ffordd Gymreig o enwi: ap neu ab (mab) a ferch (merch), fel yn Llywelyn ap Gruffudd. Tyfodd cyfenwau fel Price, Powell a Bowen o ap Rhys, ap Hywel ac ab Owen.
- Awdl
- Cerdd hir yn y mesurau caeth gydag un brif odl. Am awdl yr enillir y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol.
B
- Bardd teulu
- Bardd gosgordd y brenin, a ganai i’r milwyr cyn brwydr ac i’r frenhines yn ei hystafell. Un o bedwar ar hugain swyddog y llys yn y cyfreithiau.
- Bargen Newydd
- Y darn o graig y cytunai criw o chwarelwyr llechi i’w weithio am fis, am bris a gytunid â stiward y chwarel. Talai craig wael gyfradd uwch, felly gweithiai’r dynion fel contractwyr annibynnol, meistri balch ar eu darn eu hunain o’r mynydd.
Sut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair BlyneddTirwedd Llechi
- Y Llyfrau Gleision (1847)
- Adroddiad gan y llywodraeth ar addysg yng Nghymru a feiai’r Gymraeg a’r capeli am wendidau honedig y bobl. Galwodd Cymru ef yn Frad y Llyfrau Gleision, a bwydodd y dicter yr adfywiad cenedlaethol.
Y Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith, a sut yr ymladdodd Cymru’n ôlDogfennau allweddolSut y goroesodd y Gymraeg
- Y cerrig gleision
- Cerrig dolerit brith bryniau’r Preselau, a gludwyd tua 150 milltir i godi’r cylch cyntaf yng Nghôr y Cewri tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl.
- Bonheddig
- Cymro rhydd o dras dda, a allai adrodd ei ach yn ôl naw cenhedlaeth. Dan y cyfreithiau daliai ei deulu dir gyda’i gilydd a sefyll gyda’i gilydd.
- Brythoniaid
- Pobl yr ynys hon yn oes y Rhufeiniaid a chynt, yng ngair Cesar ei hun. Trodd eu hiaith yn Gymraeg, Cernyweg a Llydaweg. Ni alwasant eu hunain yn Geltiaid erioed. ‘Celtaidd’ oedd yr enw a roddodd Edward Lhuyd o Rydychen ar eu hieithoedd yn 1707, ac yn ddiweddarach y rhoddwyd ef ar y bobl.
Brythoniaid, nid Celtiaid: sut y cawsom enw newydd gan Edward LhuydEdward LhuydOes y Cerrig
- Brut y Tywysogion
- Hanes Cymru flwyddyn wrth flwyddyn o 682 hyd 1282, a gadwyd gan fynachod Ystrad Fflur ac abatai eraill. Dyma’r brif ffynhonnell ysgrifenedig ar gyfer oes y tywysogion.
- Brythoneg
- Iaith y Brythoniaid, y tyfodd y Gymraeg, y Gernyweg, y Llydaweg a Chymbrieg goll yr Hen Ogledd ohoni.
Sut y goroesodd y GymraegLlydaw: sut y croesodd y Brythoniaid y môr a gwneud ail Brydain
C
- Caban Newydd
- Y cwt mewn chwarel lechi lle bwytai’r dynion eu cinio. Yn y caban dadleuent am wleidyddiaeth a chrefydd, cynhalient gystadlaethau barddoni a chadw cofnodion eu cyfarfodydd: senedd a choleg amser cinio.
Sut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair BlyneddChwarel y Penrhyn, Bethesda
- Calennig
- Rhoddion y Calan: âi plant o ddrws i ddrws fore Dydd Calan yn canu am geiniogau, afalau a mins peis.
- Cambria
- Yr enw Lladin ar Gymru, wedi’i wneud o Cymry. Fe’i defnyddid gan awduron fel Gerallt Gymro, ac mae’n byw yn enwau fel Mynyddoedd Cambria a’r cyfnod Cambriaidd mewn daeareg, a enwyd ar ôl Cymru.
- Cantref
- Hen uned dir Cymru, ‘cant o drefi’. Roedd pob teyrnas wedi’i gwneud o gantrefi, a llys gan bob cantref. Mae llawer o’r enwau’n goroesi: Cantre’r Gwaelod, Penllyn, Rhufoniog.
- Cestyll y tywysogion
- Cestyll carreg a godwyd gan reolwyr Cymreig, fel Dolwyddelan, Dolbadarn, Castell y Bere, Dinas Brân a Dinefwr. Maent yn gwarchod y bylchau a’r dyffrynnoedd gyda thyrau siâp D yn aml, nod Cymreig.
Map y cestyllCastell DolbadarnCastell y BereCastell DinefwrPam mae cymaint o gestyll yng Nghymru?
- Ceffyl pren
- Llys gwerin garw a gynhelid liw nos, lle cywilyddiai torf ddrwgweithredwr. Defnyddiodd terfysgwyr Rebeca ei arferion.
- Cenedl
- Yn yr hen gyfraith, tylwyth person hyd y nawfed ach. Rhannai’r genedl y ddyletswydd i dalu neu dderbyn galanas, felly safai pob teulu y tu ôl i’w aelodau.
- Cerdd dant
- Celfyddyd Gymreig canu barddoniaeth i gyfeiliant alaw ar y delyn, y datgeinydd yn plethu gwrth-alaw o amgylch y delyn. Mae’n gystadleuaeth fawr ym mhob Eisteddfod.
- Y Gadair a’r Goron
- Dwy brif wobr barddoniaeth yr Eisteddfod Genedlaethol: y Gadair am awdl mewn mesur caeth a’r Goron am gerdd yn y mesurau rhydd.
- Siartwyr
- Y mudiad dros bleidlais i bob dyn a phleidlais gudd. Yn 1839 gorymdeithiodd miloedd ar Gasnewydd, y gwrthryfel arfog mwyaf ym Mhrydain yn y cyfnod modern; mae eu gofynion bellach yn gyfraith y wlad.
- Ysgolion cylchynol
- Ysgolion Griffith Jones, a symudai o blwyf i blwyf yn dysgu plant ac oedolion i ddarllen y Beibl yn Gymraeg. Erbyn ei farw yn 1761 roeddynt wedi dysgu efallai 200,000 o bobl, ac roedd Cymru ymhlith gwledydd mwyaf llythrennog Ewrop.
- Y Sistersiaid
- Mynachod a ddaeth i Gymru yn yr 1100au ac a ddaeth yn Gymreig iawn. Roedd Ystrad Fflur, Aberconwy a Glyn y Groes yn noddi beirdd Cymraeg ac yn cadw’r croniclau, a chladdwyd tywysogion yn eu habatai.
- Clas
- Cymuned o glerigwyr yn gwasanaethu eglwys gynnar fawr, fel Llanbadarn Fawr, Clynnog neu Dyddewi. Cadwai’r clas ddysg yn fyw ac yn aml âi o dad i fab.
- Cwmwd
- Uned lai o fewn cantref, dau neu dri ym mhob un fel arfer. Y cwmwd oedd uned waith y llywodraeth dan y tywysogion, gyda’i lys barn a’i lys a’i faerdref ei hun.
- Copperopolis
- Abertawe yn yr 1800au, pan doddai ei gweithfeydd y rhan fwyaf o gopr y byd, gyda mwyn o Fynydd Parys ac o mor bell â Chile.
- Cyngor Cymru a’r Gororau
- Y cyngor a lywodraethai Gymru a siroedd y ffin o Lwydlo o’r 1470au hyd 1689. Dyma’r peth agosaf at lywodraeth ei hun a gafodd Cymru rhwng y tywysogion a’r Swyddfa Gymreig.
- Llys y Sesiwn Fawr
- Y llysoedd a sefydlwyd i Gymru yn 1543, a eisteddai ddwywaith y flwyddyn mewn pedair cylchdaith o dair sir. Rhoesant ei threfn llysoedd ei hun i Gymru nes eu diddymu yn 1830.
- Cromlech
- Bedd o feini mawr ar eu sefyll gyda maen capan, a godwyd gan y ffermwyr cyntaf tua 5,500 o flynyddoedd yn ôl. Pentre Ifan yn Sir Benfro yw’r enwocaf. Gair Cymraeg yw cromlech.
- Crwth
- Telyn fwa hynafol Gymreig â chwe thant, a ganwyd o’r Oesoedd Canol hyd y 1700au. Fe’i henwir yng nghyfreithiau Hywel.
- Cyfarwydd
- Storïwr proffesiynol Cymru’r Oesoedd Canol, a adroddai chwedlau fel rhai’r Mabinogion yn y neuaddau. Golygai cyfarwyddyd chwedl a gwybodaeth.
- Cyfraith Hywel
- Cyfraith frodorol Cymru, a gasglwyd dan Hywel Dda yn Hendy-gwyn yn y 10fed ganrif ac a ddefnyddiwyd am chwe chan mlynedd. Roedd yn enwog am ei thegwch i fenywod a phlant ac am setlo camwedd drwy dâl.
Cyfreithiau Hywel DdaHywel DdaHendy-gwyn ar DafHywel Dda a chyfraith Cymru
- Cyfran
- Rheol Gymreig fod tir dyn yn cael ei rannu rhwng ei holl feibion, nid ei roi i’r hynaf yn unig. Galwai’r Saeson hi’n gavelkind. Daeth i ben gyda’r Deddfau Uno.
- Cymanfa ganu
- Gŵyl canu emynau mewn harmoni pedwar llais, lle mae cynulleidfaoedd cyfan yn canu gyda’i gilydd. Tyfodd o’r capeli yn yr 1800au ac fe’i cynhelir lle bynnag yr ymgartrefodd y Cymry.
- Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
- Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a sefydlwyd yn 1962 wedi darlith radio Saunders Lewis, Tynged yr Iaith. Enillodd ei hymgyrchoedd heddychlon arwyddion ffyrdd Cymraeg, y Gymraeg ar ffurflenni swyddogol ac S4C.
- Cymraeg
- Un o ieithoedd byw hynaf Ewrop, a dyfodd o iaith y Brythoniaid. Mae cerddi yn Gymraeg wedi goroesi o’r 500au, ac fe’i siaredir heddiw gan dros hanner miliwn o bobl yng Nghymru.
- Cymry a Chymru
- Yr enw Cymraeg ar y bobl a’r wlad, o’r hen air Brythoneg *combrogi, ‘cyd-wladwyr’. Fe’i ceir gyntaf mewn cerdd o tua 633 i ganmol Cadwallon.
- Y Cynfeirdd
- Beirdd cyntaf Cymru, o’r 500au a’r 600au: Taliesin, Aneirin, a’r beirdd a enwir yn yr Historia Brittonum. Eu cerddi yw’r farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain a ddarllenir heddiw.
- Cynghanedd
- Celfyddyd Gymraeg cyfatebiaeth sain o fewn llinell o farddoniaeth, lle mae cytseiniaid yn ateb ei gilydd mewn trefn ac odlau’n disgyn o fewn y llinell. Fe’i harferwyd ers dros 700 mlynedd ac mae’n dal i gael ei dysgu a’i charu heddiw.
- Cywydd
- Cerdd mewn cwpledi odledig o linellau seithsill mewn cynghanedd lawn, lle mae un llinell yn diweddu’n acennog a’i chymar yn ddiacen. Dafydd ap Gwilym a’i gwnaeth yn brif fesur barddoniaeth Gymraeg.
- Y Cywyddwyr
- Beirdd y 1300au i’r 1500au a ganai ar y cywydd, gan deithio o neuadd i neuadd yr uchelwyr. Dafydd ap Gwilym, Iolo Goch, Guto’r Glyn a Lewys Glyn Cothi oedd y mwyaf.
D
- Deceangli
- Pobl y gogledd-ddwyrain, yn yr hyn sydd heddiw’n Sir y Fflint, y cloddiwyd eu plwm gan Rufain. Efallai fod eu henw’n byw yn Nhegeingl.
- Deheubarth
- ‘Y rhan ddeheuol’: teyrnas y de-orllewin a wnaed gan Hywel Dda o Ddyfed a Seisyllwg, a reolid o Ddinefwr. Gwnaeth yr Arglwydd Rhys hi’n bŵer cryfaf Cymru yn yr 1100au.
Brenhinoedd a thywysogion DeheubarthCastell DinefwrYr Arglwydd Rhys
- Demetae
- Pobl de-orllewin Cymru yn oes y Rhufeiniaid, y mae eu henw’n byw yn Nyfed. Eu tref oedd Moridunum, Caerfyrddin heddiw.
- Datganoli
- Pŵer yn cael ei drosglwyddo o San Steffan i Gymru. Pleidleisiodd y bobl dros Gynulliad Cenedlaethol yn 1997, rhoesant bwerau deddfu llawn iddo yn 2011, a daeth yn Senedd yn 2020.
- Datgysylltu (1920)
- Diwedd statws cyfreithiol Eglwys Loegr yng Nghymru. Pasiwyd Deddf yr Eglwys yng Nghymru yn 1914 a daeth i rym yn 1920, pan anwyd yr Eglwys yng Nghymru gyda’i harchesgob ei hun.
- Distain
- Stiward llys tywysog o Gymro, ac yn ddiweddarach ei brif weinidog. Sefydlodd Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr, y teulu a ddaeth yn Duduriaid.
- Porthmyn
- Y dynion a gerddai wartheg, defaid a hyd yn oed gwyddau Cymru i farchnadoedd Lloegr. Cariasant newyddion, arian a llythyrau, a sefydlu banciau fel Banc yr Eidion Du yn Llanymddyfri.
- Derwyddon
- Dosbarth dysgedig y Brythoniaid: offeiriaid, barnwyr ac athrawon. Ysgrifennodd Cesar mai ym Mhrydain y cafwyd eu dysg gyntaf, a chroesai myfyrwyr y môr i’w hastudio yma. Ynys Môn oedd eu canolfan fawr hyd 60 OC.
Y Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysguOes y CerrigLlyn Cerrig Bach
E
- Edling
- Yr etifedd a ddewisai brenin yng Nghymru, mab neu nai fel arfer. Yn y cyfreithiau mae’n dilyn y brenin a’r frenhines ac yn eistedd wrth ochr y brenin yn y neuadd.
- Eisteddfod
- Gŵyl barddoniaeth, cerddoriaeth a’r celfyddydau gyda chystadlaethau. Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys un yn Aberteifi yn 1176. Mae’r Eisteddfod Genedlaethol yn symud o amgylch Cymru bob Awst ac fe’i cynhelir yn Gymraeg.
- Englyn
- Cerdd fer o bedair llinell (30 sillaf yn ei ffurf arferol) mewn cynghanedd. Mae englynion yn dal i gael eu hysgrifennu ar gyfer priodasau, cerrig beddau a’r Eisteddfod.
- Eryri
- Mynyddoedd gogledd-orllewin Cymru o amgylch yr Wyddfa, cadarnle tywysogion Gwynedd. Defnyddir ei henw yn Saesneg hefyd bellach, ar gyfer y parc cenedlaethol.
F
- Y Ffed
- Ffederasiwn Glowyr De Cymru, a sefydlwyd yn 1898, undeb y glowyr eu hunain. Cododd sefydliadau a llyfrgelloedd ym mhob cwm a safodd gyda’i bobl drwy’r streiciau mawr.
- Prif Weinidog
- Pennaeth Llywodraeth Cymru, a ddewisir gan y Senedd. Alun Michael oedd y cyntaf, yn 1999, fel Prif Ysgrifennydd, a Rhodri Morgan oedd y cyntaf i gymryd y teitl Prif Weinidog.
- Pedwar Llyfr Hynafol Cymru
- Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Aneirin, Llyfr Taliesin a Llyfr Coch Hergest, sy’n cadw’r farddoniaeth Gymraeg hynaf. Mae’r cyfan ond y Llyfr Coch yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth.
G
- Galanas
- Y tâl a oedd yn ddyledus gan laddwr a’i genedl i deulu’r un a laddwyd. Setlai’r mater yn y gyfraith yn lle trwy ddial, ac roedd y swm yn dilyn statws y lladdedig.
- Gwrthryfel Glyndŵr (1400–1415)
- Y rhyfel dros ryddid cenedlaethol dan arweiniad Owain Glyndŵr, a gyhoeddwyd yn Dywysog Cymru yng Nglyndyfrdwy ar 16 Medi 1400. Am gyfnod daliai bron y cyfan o Gymru a galwodd seneddau ym Machynlleth a Harlech.
- Y Gogynfeirdd
- Beirdd llys y tywysogion, o tua 1100 hyd 1282: Meilyr Brydydd, Cynddelw, Gruffudd ab yr Ynad Coch ac eraill. Canasant fawl y tywysogion mewn mydr mawreddog ac anodd.
- Gorsedd y Beirdd
- Cylch o feirdd, cerddorion ac eraill a anrhydeddwyd am eu gwasanaeth i Gymru, a sefydlwyd gan Iolo Morganwg ar Fryn y Briallu yn Llundain yn 1792. Mae’n coroni a chadeirio’r beirdd yn yr Eisteddfod Genedlaethol.
- Gwledig
- Hen deitl Cymraeg ar gyfer brenin neu reolwr mawr, a roddwyd i Gunedda, Macsen ac Emrys. Mae’n golygu un sy’n rheoli gwlad.
- Gŵyl Dewi
- 1 Mawrth, gŵyl Dewi Sant, nawddsant Cymru, a fu farw ar y diwrnod hwnnw tua 589. Ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
- Gwynedd
- Teyrnas y gogledd-orllewin, a reolid o Aberffraw gan linach Cunedda, Rhodri Mawr a’r ddau Lywelyn. Ei mynyddoedd a’i gwnaeth yn galon y gwrthsafiad Cymreig.
H
- Hafod a hendre
- Y tŷ haf (hafod) ar y borfa uchel a’r cartref gaeaf (hendre) yn y dyffryn. Symudai teuluoedd eu gwartheg i fyny bob Mai ac i lawr bob hydref, ffordd o fyw a barhaodd hyd yr 1800au.
- Hen Wlad fy Nhadau
- Yr anthem genedlaethol, a ysgrifennwyd gan Evan James ac a gyfansoddwyd gan ei fab James James ym Mhontypridd yn 1856. Dyma’r anthem genedlaethol gyntaf a ganwyd mewn gêm chwaraeon, yn 1905.
- Bryngaer
- Tref neu gadarnle ar ben bryn wedi’i amgylchynu â chloddiau a ffosydd, a godwyd yn Oes yr Haearn. Mae dros fil yng Nghymru; Tre’r Ceiri a Chastell Henllys ymhlith y gorau.
- Historia Brittonum
- ‘Hanes y Brythoniaid’, a ysgrifennwyd yng Ngwynedd yn 829–830 ac a gysylltir â’r enw Nennius. Mae’n rhestru deuddeg brwydr Arthur ac yn adrodd am Wrtheyrn, Emrys a’r ddwy ddraig.
- Ffynnon sanctaidd
- Ffynnon sy’n gysylltiedig â sant, yr ymwelid â hi am iachâd. Mae cannoedd yng Nghymru; mae Ffynnon Gwenfrewi yn Nhreffynnon wedi denu pererinion am dros 1,300 o flynyddoedd.
Ffynnon GwenffrewiGwenffrewi a’r ffynnon sanctaiddMap safleoedd hanesyddol
I
- Cerrig arysgrifedig
- Cerrig coffa Oes y Seintiau, wedi’u cerfio yn Lladin ac weithiau mewn ogam. Mae mwy yng Nghymru nag yn unman arall ym Mhrydain; ar garreg Cadfan yn Nhywyn mae’r Gymraeg ysgrifenedig hynaf.
- Y gweithfeydd haearn
- O’r 1760au daeth cymoedd y de-ddwyrain yn ardal gwneud haearn fwyaf y byd. Cyfarthfa a Dowlais ym Merthyr oedd y gweithfeydd mwyaf ar y ddaear.
K
- Brenin a thywysog
- Galwyd rheolwyr Cymru’n frenhinoedd (brenin, rex) tan y 12fed ganrif. Yna cymerodd y Brenin Owain Gwynedd deitl mwy, tywysog (princeps), ac ef oedd y cyntaf i’w alw’i hun yn Dywysog Cymru ac yn Dywysog y Cymry. Princeps oedd teitl yr ymerawdwr Rhufeinig Awgwstws, a golygai’r cyntaf oll, uwchlaw’r brenhinoedd niferus; ystyr tywysog yw un sy’n tywys y bobl.
- Y Brenin Glo
- Pwerodd glo cymoedd y de lynges y byd yn y blynyddoedd cyn 1914. Caerdydd oedd porthladd glo mwyaf y byd, ac yn 1913 cloddiodd Cymru 57 miliwn tunnell.
Glo: tanwydd ymerodraeth, a’i brisHaearn a gloDiwydiant a gwaith
L
- Llan
- Lle sanctaidd wedi’i amgáu, eglwys yn ddiweddarach. Mae’r rhan fwyaf o enwau llan yn rhoi’r sant a’i sefydlodd neu a anrhydeddwyd yno: llan Teilo yw Llandeilo, llan Padarn yw Llanbadarn.
- Llydaw
- Y penrhyn yn Ffrainc a wladychwyd gan Frythoniaid o Gymru a Chernyw yn yr 400au a’r 500au, llawer dan arweiniad seintiau. Llydaweg yw chwaer iaith y Gymraeg.
Llydaw: sut y croesodd y Brythoniaid y môr a gwneud ail BrydainSaint dros y môr
- Llys
- Llys brenhinol: y neuadd lle’r arhosai’r brenin neu’r tywysog a’r llys barn a gynhelid yno. Symudai’r tywysogion o lys i lys drwy’r flwyddyn. Mae Llys Rhosyr ar Ynys Môn wedi’i gloddio ac mae modd ymweld ag ef.
- Llwy garu
- Llwy bren a gerfiwyd gan ŵr ifanc i’r ferch a garai. Daw’r hynaf â dyddiad arni yng Nghymru o 1667, ac mae ystyr i bob cerfiad.
M
- Y Mabinogion
- Un chwedl ar ddeg o Gymru’r Oesoedd Canol, a gadwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest. Mae Pedair Cainc y Mabinogi ymhlith straeon mawr Ewrop.
- Maen hir
- Carreg dal unigol a godwyd yn Oes yr Efydd, tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl fel arfer. Mae cannoedd yng Nghymru, llawer yn nodi llwybrau neu gladdedigaethau.
- Maerdref
- Fferm y tywysog wrth ymyl pob llys, dan ofal y maer. Hi oedd yn bwydo’r llys pan ddeuai yno i aros.
- Y Mers
- Arglwyddiaethau de a dwyrain Cymru a ddelid gan arglwyddi Normanaidd a Saesnig o’r 1070au hyd 1536. Roedd gan bob arglwydd y Mers ei lysoedd ei hun, a chadwodd llawer gyfraith Cymru i’w deiliaid Cymreig.
- Mari Lwyd
- Penglog ceffyl ar bolyn, wedi’i addurno â rhubanau, a gerid o dŷ i dŷ adeg y Calan. Rhaid i’w pharti ennill brwydr rigymau (pwnco) wrth y drws i gael dod i mewn.
- Gwrthryfel Merthyr (1831)
- Cymerodd gweithwyr Merthyr y dref drosodd am ddyddiau, a chodwyd y faner goch am y tro cyntaf ym Mhrydain. Crogwyd Dic Penderyn, ac mae Cymru wedi’i anrhydeddu’n ferthyr byth ers hynny.
- Y Diwygiad Methodistaidd
- Y deffroad mawr yn y 1700au dan arweiniad Howell Harris, Daniel Rowland a William Williams Pantycelyn. Llanwodd Gymru ag emynau a daeth yn eglwys y Methodistiaid Calfinaidd yn 1811.
Hywel HarrisWilliam Williams PantycelynGwynfor, Plaid Cymru a’r sianel a enillwyd drwy ympryd
- Neuaddau’r gweithwyr
- Neuaddau a godwyd o geiniogau’r glowyr, gyda llyfrgelloedd, ystafelloedd darllen a theatrau. Gwnaethant y maes glo yn un o’r cymunedau gweithiol mwyaf hunan-addysgedig yn y byd.
- Streic y glowyr (1984–85)
- Y streic a barhaodd flwyddyn yn erbyn cau pyllau. Safodd y cymoedd gyda’i gilydd, a chofir grwpiau cefnogi menywod y maes glo gyda balchder.
- Mwnt a beili
- Castell pridd a phren yr 1000au a’r 1100au: twmpath gyda thŵr, ac iard wedi’i hamgáu islaw. Codai’r tywysogion Cymreig hwy hefyd, ac mae cannoedd wedi goroesi fel tomenni.
- Treigladau
- Y newidiadau i lythyren gyntaf gair Cymraeg ar ôl rhai geiriau: daw Cymru’n ‘yng Nghymru’, ‘i Gymru’ ac ‘a Chymru’. Maent ymhlith nodweddion hynaf yr iaith.
N
- Anghydffurfiaeth
- Y capeli y tu allan i Eglwys Loegr: yr Annibynwyr, y Bedyddwyr, y Methodistiaid ac eraill. Erbyn 1851 roedd y rhan fwyaf o addolwyr Cymru yn y capel, a chynhaliai’r capeli ysgolion Sul a ddysgodd genedl i ddarllen Cymraeg.
LlanfachesGwynfor, Plaid Cymru a’r sianel a enillwyd drwy ympryd
- Noson lawen
- Noson o ganeuon, adrodd a straeon mewn ffermdy neu neuadd bentref, hen draddodiad a gariwyd ymlaen gan y radio a’r teledu.
O
- Clawdd Offa
- Y clawdd pridd mawr a godwyd gan Offa, brenin Mersia, ar ddiwedd yr 700au ar hyd y ffin â’r teyrnasoedd Cymreig. Mae’n dangos pa mor gryf oedd y teyrnasoedd hynny.
- Ogam
- Gwyddor o linellau wedi’u torri ar hyd ymyl carreg, a ddaeth gyda gwladychwyr Gwyddelig i dde-orllewin Cymru. Mae llawer o gerrig yng Nghymru’n dwyn yr un enw yn Lladin ac mewn ogam.
- Ordofigiaid
- Pobl gogledd a chanolbarth Cymru yn oes y Rhufeiniaid. Gyda Charadog buont yn ymladd y llengoedd; enwyd y cyfnod Ordofigaidd mewn daeareg ar eu hôl.
P
- Y deddfau penyd (1401–1402)
- Deddfau a basiwyd gan Senedd Lloegr yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr. Ni châi Cymro ddal swydd, cario arfau mewn trefi na phrynu tir ym mwrdeistrefi Seisnig Cymru. Arhosasant ar y llyfr statud hyd 1624.
- Pencerdd
- Prif fardd ardal, a oedd wedi ennill ei gadair mewn cystadleuaeth. Yn y cyfreithiau mae’n eistedd wrth yr edling ac yn canu gyntaf yn y neuadd.
- Llythyr Pennal (1406)
- Llythyr Owain Glyndŵr at Frenin Ffrainc, a ysgrifennwyd ym Mhennal. Gosododd ei gynllun ar gyfer Cymru: ei heglwys ei hun dan Dyddewi, clerigwyr Cymraeg, a dwy brifysgol, un yn y gogledd ac un yn y de.
- Penteulu
- Capten gosgordd y brenin (y teulu), perthynas agos yn aml. Ef oedd y cyntaf o swyddogion y llys yn y cyfreithiau.
- Penyberth (1936)
- Llosgi’r ysgol fomio ym Mhenyberth yn Llŷn gan Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams, a ildiodd eu hunain. Cynhyrfodd eu hachos a’u carcharu’r genedl.
- Perfeddwlad
- Y pedwar cantref rhwng Conwy a Dyfrdwy (Rhos, Rhufoniog, Dyffryn Clwyd a Thegeingl), yr ymladdodd Gwynedd ac Ieirll Caer drostynt am ddau gan mlynedd.
- Pererindod
- Yn yr Oesoedd Canol roedd dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain. Roedd Ynys Enlli, ynys yr ugain mil o saint, a Threffynnon yn gysegrfannau mawr hefyd.
- Colofn Eliseg
- Croes o’r 9fed ganrif ger Llangollen a godwyd gan Gyngen o Bowys er cof am ei hen daid Eliseg. Mae ei thestun Lladin hir yn olrhain brenhinoedd Powys yn ôl at Wrtheyrn a Macsen.
- Plaid Cymru
- Plaid Cymru, a sefydlwyd ym Mhwllheli yn 1925. Enillodd Gwynfor Evans ei sedd gyntaf yn San Steffan yn 1966, ac yn 2026 ffurfiodd lywodraeth Cymru.
- Bwrdeistrefi
- Y trefi caerog a godwyd wrth ymyl y cestyll newydd ac a wladychwyd gan fwrdeisiaid Seisnig, fel Conwy, Caernarfon a Biwmares. Am ddwy ganrif ni châi Cymry fyw mewn rhai ohonynt.
- Plygain
- Canu carolau yn yr eglwys cyn y wawr fore’r Nadolig, gan bartïon o ddynion mewn harmoni clos. Mae’r hen draddodiad yn fyw o hyd yn y canolbarth ac wedi lledu eto drwy’r wlad.
- Powys
- Teyrnas y canolbarth, a reolid o Fathrafal. Canodd ei beirdd am lys coll Pengwern, a rhannodd yn Bowys Fadog a Phowys Wenwynwyn yn 1160.
- Tywysog Cymru
- Teitl tywysogion Cymreig Gwynedd. Y Brenin Owain Gwynedd a’i defnyddiodd gyntaf, fel Waliarum princeps, mewn llythyr at Louis VII o Ffrainc yn y 1160au. Cydnabuwyd Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru gan y Goron yn 1267, a chyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru yn 1400.
- Y Dywysogaeth
- Wedi 1284, cadwodd Coron Lloegr diroedd y tywysogion Cymreig yn y gogledd a’r gorllewin fel y Dywysogaeth, a reolid o Gaernarfon a Chaerfyrddin. Arhosodd gweddill Cymru yn y Mers hyd 1536.
- Pura Wallia
- ‘Cymru bur’: y tiroedd a reolid gan y tywysogion Cymreig dan gyfraith Cymru, yn y gogledd a’r gorllewin. Y Mers oedd y gweddill.
R
- Helyntion Beca (1839–1843)
- Torrodd ffermwyr y de-orllewin, wedi’u gwisgo fel menywod ac yn cael eu harwain gan ‘Rebeca’, y tollbyrth cas liw nos. Enillasant: diwygiwyd y tollau drwy ddeddf yn 1844.
- Diwygiad 1904–05
- Diwygiad crefyddol mawr olaf Cymru, dan arweiniad y glöwr ifanc Evan Roberts. Ymunodd tua 100,000 o bobl â’r capeli mewn ychydig fisoedd.
Evan RobertsGwynfor, Plaid Cymru a’r sianel a enillwyd drwy ympryd
- Cylch y cestyll
- Y cestyll a godwyd gan Edward I wedi 1277 a 1283 o amgylch Gwynedd: y Fflint, Rhuddlan, Conwy, Caernarfon, Harlech, Biwmares ac eraill. Maent yn dangos mor anodd oedd dal Cymru.
Castell CaernarfonCastell ConwyCastell HarlechCastell BiwmaresMap y cestyll
S
- S4C
- Y sianel deledu Gymraeg, a lansiwyd yn 1982 wedi i Gwynfor Evans ddweud y byddai’n ymprydio hyd farwolaeth oni bai i’r llywodraeth gadw ei haddewid.
- Santes Dwynwen
- Santes cariadon Cymru, a’i dydd ar 25 Ionawr. Saif adfeilion ei heglwys ar Ynys Llanddwyn oddi ar Ynys Môn.
- Sarhaed
- Y tâl am sarhad neu niwed i anrhydedd person. Roedd gan bawb sarhaed yn ôl ei statws, a chodai sarhaed gwraig gyda’i gŵr.
- Sarn Helen
- Y ffordd Rufeinig sy’n rhedeg o’r gogledd i’r de drwy Gymru, a enwyd yn nhraddodiad Cymru ar ôl Elen Luyddog, gwraig Macsen Wledig.
- Senedd Cymru
- Senedd Cymru ym Mae Caerdydd, a etholwyd gyntaf yn 1999 fel Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Mae’n gwneud deddfau i Gymru ar iechyd, addysg, yr iaith a llawer mwy.
- Silwriaid
- Pobl de-ddwyrain Cymru, a ymladdodd Rufain am ddeng mlynedd ar hugain. Ysgrifennodd Tacitus na allai creulondeb na charedigrwydd eu newid. Enwyd y cyfnod Silwraidd mewn daeareg ar eu hôl.
- Llechi
- Toeodd chwareli Gwynedd y byd yn yr 1800au. Mae tirwedd llechi gogledd-orllewin Cymru’n Safle Treftadaeth y Byd ers 2021, ac roedd y chwarelwyr yn enwog am eu diwylliant a’u hundebau.
Sut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair BlyneddTirwedd LlechiDiwydiant a gwaith
- Statud Rhuddlan (1284)
- Y ddeddf y sefydlodd Edward I siroedd a llysoedd ar batrwm Lloegr yn nhiroedd y tywysogion Cymreig wedi 1282. Cadwyd cyfraith Cymru ar gyfer rhai materion, fel tir.
- Ysgolion Sul
- Dosbarthiadau i bob oed a gynhelid yn y capel ar y Sul, a ledaenwyd drwy Gymru gan Thomas Charles o’r Bala o’r 1780au. Dysgasant genedlaethau i ddarllen a dadlau yn Gymraeg.
T
- Teulu
- Milwyr llys brenin neu dywysog o Gymro, dan arweiniad y penteulu. Mae’r gair bellach yn golygu ‘family’.
- Y tair sir ar ddeg
- Siroedd Cymru o 1536 hyd 1974: Môn, Caernarfon, Meirionnydd, Dinbych, y Fflint, Trefaldwyn, Ceredigion, Maesyfed, Brycheiniog, Penfro, Caerfyrddin, Morgannwg a Mynwy.
- Tonypandy (1910)
- Terfysgoedd streic y Cambrian Combine yn y Rhondda, pan anfonwyd milwyr i’r cwm. Daeth yr enw’n ddihareb am frwydr y glowyr.
- Cytundeb Aberconwy (1277)
- Yr heddwch a orfodwyd ar Lywelyn ap Gruffudd wedi rhyfel cyntaf Edward I. Cadwodd Llywelyn y teitl Tywysog Cymru ond collodd y Berfeddwlad a gwrogaeth y rhan fwyaf o arglwyddi Cymru.
- Cytundeb Trefaldwyn (1267)
- Y cytundeb lle cydnabu Harri III Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru, gyda gwrogaeth arglwyddi eraill Cymru. Dyma uchafbwynt y dywysogaeth frodorol.
- Cymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar
- Y cynllun lle talai gweithwyr Tredegar ychydig bob wythnos am ofal am ddim i bob teulu. Dywedodd Aneurin Bevan y byddai’n ‘Tredegareiddio’ Prydain, a chododd y Gwasanaeth Iechyd ar ei batrwm yn 1948.
- Y Cytundeb Tridarn (1405)
- Y cytundeb rhwng Owain Glyndŵr, Edmund Mortimer a Henry Percy i rannu Cymru a Lloegr rhyngddynt. Byddai Cymru Owain yn ymestyn i’r dwyrain hyd afonydd Merswy a Hafren.
- Telyn deires
- Y delyn â thair rhes o dannau, a ganwyd yng Nghymru o’r 1600au ac a garwyd gymaint nes ei galw’r delyn Gymreig. Cadwodd Arglwyddes Llanofer hi’n fyw yn yr 1800au.
- Tryweryn
- Y cwm ger y Bala lle boddwyd pentref Capel Celyn yn 1965 i wneud cronfa ddŵr i Lerpwl, er i bob AS o Gymru ond un bleidleisio yn erbyn. Mae ‘Cofiwch Dryweryn’ wedi’i baentio ar waliau ledled Cymru.
Cofiwch Dryweryn: boddi Capel CelynCapel CelynCenedl o brotestwyr
U
- Uchelwyr
- Bonedd Cymru’r Oesoedd Canol diweddar: teuluoedd rhydd o dras fonheddig a ddaliai dir. Nhw a gynhaliai’r beirdd, y telynorion a’r hen lyfrau, a thrwy hynny cadw diwylliant Cymru’n fyw wedi 1282.
- Urdd Gobaith Cymru
- Mudiad ieuenctid Cymru a sefydlwyd yn 1922 gan Ifan ab Owen Edwards. Mae’n cynnal gwersylloedd yn Llangrannog a Glan-llyn, Eisteddfod yr Urdd, a neges heddwch ac ewyllys da i bobl ifanc y byd bob blwyddyn.
W
- Wales (yr enw)
- Daw’r enw Saesneg o’r Hen Saesneg Wealas, gair a ddefnyddiai’r Eingl-Sacsoniaid am y Brythoniaid ac am siaradwyr Lladin. Cymru fu’r enw Cymraeg erioed.
- Beibl Cymraeg (1588)
- Cyfieithiad William Morgan o’r Beibl cyfan i’r Gymraeg. Rhoddodd safon o ryddiaith gain i’r iaith ac, wedi’i ddarllen ym mhob capel a chartref, gwnaeth fwy na dim i gadw’r Gymraeg yn fyw.
- Gwisg Gymreig
- Yr het ddu dal, y gwlanen goch a’r siôl, a dynnwyd o wisg menywod cefn gwlad ac a wnaed yn wisg genedlaethol gan Arglwyddes Llanofer yn yr 1830au.
- Deddfau’r Iaith Gymraeg
- Y deddfau a adferodd y Gymraeg i fywyd cyhoeddus: rhoddodd Deddf 1967 ‘ddilysrwydd cyfartal’ iddi yn y llysoedd, gosododd Deddf 1993 hi ar sail gyfartal â’r Saesneg mewn busnes cyhoeddus, a gwnaeth Mesur 2011 hi’n iaith swyddogol Cymru.
- Bwa hir Cymreig
- Bwa saethwyr Gwent a’r de, a fu’n enwog o’r 1100au. Gwelodd Gerallt Gymro saethau Cymreig yn treiddio drwy ddrws derw bedwar bys o drwch yn y Fenni.
- Y Welsh Not
- Darn o bren a grogid am wddf plentyn a glywid yn siarad Cymraeg mewn rhai ysgolion yn yr 1800au, a’i basio i’r plentyn nesaf a ddelid. Mae wedi dod yn symbol o’r ymdrechion i yrru’r iaith allan.
Y Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith, a sut yr ymladdodd Cymru’n ôlSut y goroesodd y GymraegSyr O. M. Edwards
- Y Swyddfa Gymreig
- Adran y llywodraeth dros Gymru, a sefydlwyd yn 1964 gyda Jim Griffiths yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru. Trosglwyddwyd ei phwerau i’r Cynulliad Cenedlaethol yn 1999.
- Catrodau Cymreig
- Y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1689), Cyffinwyr De Cymru, y Gatrawd Gymreig a’r Gwarchodlu Cymreig (1915). Mae eu stori’n rhedeg o Rorke’s Drift i Goed Mametz.
- Y Tir Cymreig
- Tir ym Mhensylfania a wladychwyd gan Grynwyr Cymreig o’r 1680au, lle gobeithient lywodraethu eu hunain yn Gymraeg. Mae enwau fel Bryn Mawr, Merion a Radnor yn dal i’w nodi.
- Trioedd Ynys Prydain
- Rhestrau o arwyr, meirch, brwydrau a gofidiau wedi’u grwpio’n drioedd, a gadwyd gan y beirdd yn stôr o hen draddodiad. Mae llawer yn enwi pobl o’r Mabinogion a chwedlau Arthur.
- Addysg cyfrwng Cymraeg
- Ysgolion sy’n dysgu drwy’r Gymraeg. Agorwyd y gyntaf gan yr Urdd yn Aberystwyth yn 1939; heddiw mae tua chwarter plant Cymru yn mynd i un.
Y
- Y Ddraig Goch
- Draig goch Cymru, a gariwyd gan Gadwaladr yn nhraddodiad Cymru, gan Owain Glyndŵr, a chan Harri Tudur yn Bosworth. Mae wedi bod ar y faner genedlaethol ers 1959.
Symbolau a thraddodiadauY ddraig goch a’r ddraig wenCadwaladr Fendigaid
- Y Wladfa
- Y wladfa Gymreig ym Mhatagonia, yr Ariannin, a sefydlwyd pan laniodd y Mimosa yn 1865. Siaredir Cymraeg o hyd yn nyffryn Camwy.
- Yr Hen Ogledd
- Teyrnasoedd Brythonig yr hyn sydd heddiw’n ogledd Lloegr a de’r Alban: Rheged, Gododdin, Ystrad Clud, Elfed ac Efrog. Yno y canwyd y cerddi Cymraeg hynaf, gan Daliesin ac Aneirin.
Yr Hen Ogledd: y wlad lle ganed barddoniaeth GymraegBrenhinoedd a thywysogion RhegedBrenhinoedd a thywysogion GododdinBrenhinoedd a thywysogion Alclud ac Ystrad CludUrien RhegedTaliesinAneirinCoed teulu brenhinol
Does dim yn yr A–Y yn cyfateb. Rhowch gynnig ar y botwm chwilio ar frig y dudalen.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf