Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
c. 1359–c. 1415
Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Powys →Yn y coed teulu brenhinol →

Ystyr yr enw
Owain Glyndŵr: Owain o Lyndyfrdwy, ei arglwyddiaeth yn nyffryn Dyfrdwy
Owain Glyndŵr
Owain Glyndŵr, Owain ap Gruffudd Fychan, oedd y Cymro olaf i gael ei alw’n Dywysog Cymru, y Mab Darogan. Yn etifedd llinachau brenhinol Powys a Deheubarth, cyhoeddwyd ef yn dywysog ar 16 Medi 1400 ac arweiniodd ryfel dros annibyniaeth Cymru a ryddhaodd bron y wlad gyfan. Coronodd ei achos â senedd ym Machynlleth, cynghreiriau â Ffrainc a’r Alban, a chynllun am eglwys Gymreig a phrifysgolion Cymreig. Ni ddaliwyd ef byth.FfynonellauOwain Glyn Dŵr ↗Wicipedia CymraegOwain ap Gruffydd Fychan (tua 1354 hyd tua 1415), neu Owain Glyndyfrdwy, ac yn ddiweddarach gan feirdd ac awduron Owain y Glyn neu Owain Glyndŵr, y Cymro olaf i gael ei alw’n Dywysog Cymru, a gafodd hefyd y llysenw ‘Y Mab Darogan’; etifedd llinach Powys Fadog ar ochr ei dad ac yn ddisgynnydd i’r Arglwydd Rhys o’r Deheubarth ar ochr ei fam; etifeddodd arglwyddiaethau Glyndyfrdwy a Chynllaith, a’i ganolfan yn Sycharth ger Llansilin; astudiodd y gyfraith yn Llundain a gwasanaethodd gyda lluoedd Henry Bolingbroke; rhwng 1401 a 1404 ymledodd y gwrthryfel ar draws Cymru a datblygu’n gyflym yn wrthryfel dros annibyniaeth i Gymru; cipiwyd cestyll Harlech ac Aberystwyth a threchwyd byddinoedd Lloegr yng Nghwm Hyddgen a Bryn Glas; cynhaliodd senedd arbennig ym Machynlleth, y gyntaf o’i bath yng Nghymru, gyda chynrychiolwyr o Ffrainc, yr Alban a Sbaen; ffurfiodd gynghreiriau ag Iarll Northumberland ac Edmund Mortimer a chynghrair ffurfiol â Brenin Ffrainc; am gyfnod roedd yn rheoli bron y cyfan o Gymru.Owain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1384 bu Owain a’i frawd Tudur dan Syr Grigor Sais yn Berwick, ac yn 1385 yn ymgyrch Richard II yn yr Alban; efallai iddo astudio yn Ysbytai’r Frawdlys; wedi ffrae ag arglwydd Grey o Ruthun, ar 16 Medi 1400 fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru a llosgodd Ruthun, yna Ddinbych, Rhuddlan, y Fflint, Holt, Croesoswallt a’r Trallwng; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ei gefndryd Rhys a Gwilym ap Tudur Gonwy; ym mis Mehefin enillodd ei fuddugoliaeth fawr gyntaf yn y maes ar Fynydd Hyddgen; yn 1402 daliodd Grey a’i gadw am bron i flwyddyn nes talu pridwerth, a daliodd Edmund Mortimer, a briododd ei ferch Catrin; yng ngwanwyn 1403 llosgodd y Tywysog Harri Sycharth a Glyndyfrdwy, ac ym mis Gorffennaf 1403 teithiodd Owain drwy’r de am ddeng niwrnod ac ymunodd y de â’r gwrthryfel; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a chynnal seneddau ym Machynlleth a Harlech, gyda chenhadon o Ffrainc, yr Alban a León; ar ei sêl fawr y mae Owynus Dei Gratia Princeps Walliae; y Cytundeb Tridarn ym mis Chwefror 1405; glaniodd y Ffrancod yn Aberdaugleddau yn 1405; ar 31 Mawrth 1406 ysgrifennodd o Bennal at Siarl VI; collwyd Aberystwyth yn 1408 a Harlech yn 1409, gyda’i wraig Marged a’i ferched; yn 1412 daliodd Ddafydd Gam ger Aberhonddu, y tro olaf i’w elynion ei weld yn fyw; nid atebodd erioed gynigion Harri V o bardwn; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo farw wedi pedair blynedd ynghudd a’i gladdu gan ei ddilynwyr yn nhywyllwch nos; mae traddodiadau’n rhoi ei fedd yn Llan-gain (Kentchurch), Monnington Straddel, Kimbolton neu Gwm-hir; fe’i gelwid y Mab Darogan.Owain Glyndŵr (c. 1354–1416), ‘Prince of Wales’ ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab ac etifedd Gruffudd Fychan II, arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith, o linach Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan; roedd ei fam Elen yn gyd-aeres llinach hynaf teulu brenhinol y Deheubarth; astudiodd yn Ysbytai’r Frawdlys a bu’n filwr, yn ymgyrch yr Alban yn 1385; ar 16 Medi 1400, gyda’i geraint, ymosododd ar Ruthun; yn 1402 daliodd Reginald Grey ac Edmund Mortimer; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a gwneud cytundeb â Ffrainc; ni chlywir amdano ar ôl 1412, a bu farw yn 1416 yn ôl pob tebyg, efallai ym Monnington yn swydd Henffordd, cartref ei ferch Alis Scudamore; cymerodd deitl Tywysog Cymru ac arfau brenhinol Gwynedd, a daliodd at y syniad o senedd i Gymru ac eglwys Gymreig annibynnol; erys yn brif ffigwr hanes Cymru cyn y Diwygiad Methodistaidd.
| Ganwyd | Tua 1354 hyd 1359 |
|---|---|
| Bu farw | 1416 yn ôl pob tebyg |
| Ei dad | Gruffudd Fychan, arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith |
| Ei fam | Elen, o linach frenhinol Deheubarth |
| Ei wraig | Marged Hanmer |
| Cartref | Sycharth a Glyndyfrdwy |
| Cyhoeddi’n Dywysog Cymru | 16 Medi 1400 |
Roedd tad Owain, Gruffudd Fychan, yn arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith, o linach Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan. Roedd ei fam Elen yn gyd-aeres llinach hynaf tŷ brenhinol Deheubarth, yn ddisgynnydd i’r Arglwydd Rhys, a thrwyddi hi roedd ganddo hefyd dras o dŷ Gwynedd. Nid oedd gan neb yng Nghymru’r bedwaredd ganrif ar ddeg well hawl i etifeddiaeth tywysogion Cymru.FfynonellauOwain Glyndŵr (c. 1354–1416), ‘Prince of Wales’ ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab ac etifedd Gruffudd Fychan II, arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith, o linach Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan; roedd ei fam Elen yn gyd-aeres llinach hynaf teulu brenhinol y Deheubarth; astudiodd yn Ysbytai’r Frawdlys a bu’n filwr, yn ymgyrch yr Alban yn 1385; ar 16 Medi 1400, gyda’i geraint, ymosododd ar Ruthun; yn 1402 daliodd Reginald Grey ac Edmund Mortimer; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a gwneud cytundeb â Ffrainc; ni chlywir amdano ar ôl 1412, a bu farw yn 1416 yn ôl pob tebyg, efallai ym Monnington yn swydd Henffordd, cartref ei ferch Alis Scudamore; cymerodd deitl Tywysog Cymru ac arfau brenhinol Gwynedd, a daliodd at y syniad o senedd i Gymru ac eglwys Gymreig annibynnol; erys yn brif ffigwr hanes Cymru cyn y Diwygiad Methodistaidd.Owain Glyn Dŵr ↗Wicipedia CymraegOwain ap Gruffydd Fychan (tua 1354 hyd tua 1415), neu Owain Glyndyfrdwy, ac yn ddiweddarach gan feirdd ac awduron Owain y Glyn neu Owain Glyndŵr, y Cymro olaf i gael ei alw’n Dywysog Cymru, a gafodd hefyd y llysenw ‘Y Mab Darogan’; etifedd llinach Powys Fadog ar ochr ei dad ac yn ddisgynnydd i’r Arglwydd Rhys o’r Deheubarth ar ochr ei fam; etifeddodd arglwyddiaethau Glyndyfrdwy a Chynllaith, a’i ganolfan yn Sycharth ger Llansilin; astudiodd y gyfraith yn Llundain a gwasanaethodd gyda lluoedd Henry Bolingbroke; rhwng 1401 a 1404 ymledodd y gwrthryfel ar draws Cymru a datblygu’n gyflym yn wrthryfel dros annibyniaeth i Gymru; cipiwyd cestyll Harlech ac Aberystwyth a threchwyd byddinoedd Lloegr yng Nghwm Hyddgen a Bryn Glas; cynhaliodd senedd arbennig ym Machynlleth, y gyntaf o’i bath yng Nghymru, gyda chynrychiolwyr o Ffrainc, yr Alban a Sbaen; ffurfiodd gynghreiriau ag Iarll Northumberland ac Edmund Mortimer a chynghrair ffurfiol â Brenin Ffrainc; am gyfnod roedd yn rheoli bron y cyfan o Gymru.
Astudiodd Owain y gyfraith yn Ysbytai’r Llys yn Llundain ac yna profi ei hun yn filwr. Yn 1384 gwasanaethodd ef a’i frawd Tudur dan y capten Cymreig mawr Syr Gregory Sais yn Berwick, ac yn 1385 marchogodd yn ymgyrch Rhisiart II yn yr Alban. Priododd Marged, merch David Hanmer, ac yn Sycharth a Glyndyfrdwy cadwai dŷ hael lle’r oedd croeso bob amser i’r beirdd. Mae cerdd Iolo Goch yn peintio ei lys yn Sycharth i ni.FfynonellauOwain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1384 bu Owain a’i frawd Tudur dan Syr Grigor Sais yn Berwick, ac yn 1385 yn ymgyrch Richard II yn yr Alban; efallai iddo astudio yn Ysbytai’r Frawdlys; wedi ffrae ag arglwydd Grey o Ruthun, ar 16 Medi 1400 fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru a llosgodd Ruthun, yna Ddinbych, Rhuddlan, y Fflint, Holt, Croesoswallt a’r Trallwng; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ei gefndryd Rhys a Gwilym ap Tudur Gonwy; ym mis Mehefin enillodd ei fuddugoliaeth fawr gyntaf yn y maes ar Fynydd Hyddgen; yn 1402 daliodd Grey a’i gadw am bron i flwyddyn nes talu pridwerth, a daliodd Edmund Mortimer, a briododd ei ferch Catrin; yng ngwanwyn 1403 llosgodd y Tywysog Harri Sycharth a Glyndyfrdwy, ac ym mis Gorffennaf 1403 teithiodd Owain drwy’r de am ddeng niwrnod ac ymunodd y de â’r gwrthryfel; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a chynnal seneddau ym Machynlleth a Harlech, gyda chenhadon o Ffrainc, yr Alban a León; ar ei sêl fawr y mae Owynus Dei Gratia Princeps Walliae; y Cytundeb Tridarn ym mis Chwefror 1405; glaniodd y Ffrancod yn Aberdaugleddau yn 1405; ar 31 Mawrth 1406 ysgrifennodd o Bennal at Siarl VI; collwyd Aberystwyth yn 1408 a Harlech yn 1409, gyda’i wraig Marged a’i ferched; yn 1412 daliodd Ddafydd Gam ger Aberhonddu, y tro olaf i’w elynion ei weld yn fyw; nid atebodd erioed gynigion Harri V o bardwn; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo farw wedi pedair blynedd ynghudd a’i gladdu gan ei ddilynwyr yn nhywyllwch nos; mae traddodiadau’n rhoi ei fedd yn Llan-gain (Kentchurch), Monnington Straddel, Kimbolton neu Gwm-hir; fe’i gelwid y Mab Darogan.Owain Glyndŵr (c. 1354–1416), ‘Prince of Wales’ ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab ac etifedd Gruffudd Fychan II, arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith, o linach Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan; roedd ei fam Elen yn gyd-aeres llinach hynaf teulu brenhinol y Deheubarth; astudiodd yn Ysbytai’r Frawdlys a bu’n filwr, yn ymgyrch yr Alban yn 1385; ar 16 Medi 1400, gyda’i geraint, ymosododd ar Ruthun; yn 1402 daliodd Reginald Grey ac Edmund Mortimer; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a gwneud cytundeb â Ffrainc; ni chlywir amdano ar ôl 1412, a bu farw yn 1416 yn ôl pob tebyg, efallai ym Monnington yn swydd Henffordd, cartref ei ferch Alis Scudamore; cymerodd deitl Tywysog Cymru ac arfau brenhinol Gwynedd, a daliodd at y syniad o senedd i Gymru ac eglwys Gymreig annibynnol; erys yn brif ffigwr hanes Cymru cyn y Diwygiad Methodistaidd.Llys Owain Glyndŵr yn Sycharth ↗Iolo Goch, golygwyd gan Dafydd Johnston yn Gwaith Iolo Goch (Gwasg Prifysgol Cymru, 1988), cerdd X, a chyda chyfieithiad yn Iolo Goch: Poems (Gomer, 1993) (Saesneg)Y gerdd ei hun, a ganwyd yn Sycharth cyn y gwrthryfel: y ffos, y bont a’r porth, y llys ar y bryn gwyrdd, y llofftydd, y simnai a’r gwydr, y neuadd fel eglwys, y berllan, y winllan, y felin, y colomendy, y pysgodlyn, y gwningar a’r parc ceirw, Marged a’r plant, a thŷ lle nad oedd angen clo.
Wedi ffrae â’i gymydog yr Arglwydd Grey o Ruthun, ymgasglodd perthnasau a dilynwyr Owain yng Nglyndyfrdwy ac ar 16 Medi 1400 ei gyhoeddi’n Dywysog Cymru. Lledodd y gwrthryfel ar draws y wlad. Ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ei gefndryd Rhys a Gwilym ap Tudur Gastell Conwy, ym mis Mehefin enillodd Owain ei fuddugoliaeth fawr gyntaf ar Fynydd Hyddgen ar Bumlumon, ac ym mis Tachwedd 1401 ysgrifennodd at Frenin yr Alban ac arglwyddi Iwerddon fel tywysog annibynnol.FfynonellauOwain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1384 bu Owain a’i frawd Tudur dan Syr Grigor Sais yn Berwick, ac yn 1385 yn ymgyrch Richard II yn yr Alban; efallai iddo astudio yn Ysbytai’r Frawdlys; wedi ffrae ag arglwydd Grey o Ruthun, ar 16 Medi 1400 fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru a llosgodd Ruthun, yna Ddinbych, Rhuddlan, y Fflint, Holt, Croesoswallt a’r Trallwng; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ei gefndryd Rhys a Gwilym ap Tudur Gonwy; ym mis Mehefin enillodd ei fuddugoliaeth fawr gyntaf yn y maes ar Fynydd Hyddgen; yn 1402 daliodd Grey a’i gadw am bron i flwyddyn nes talu pridwerth, a daliodd Edmund Mortimer, a briododd ei ferch Catrin; yng ngwanwyn 1403 llosgodd y Tywysog Harri Sycharth a Glyndyfrdwy, ac ym mis Gorffennaf 1403 teithiodd Owain drwy’r de am ddeng niwrnod ac ymunodd y de â’r gwrthryfel; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a chynnal seneddau ym Machynlleth a Harlech, gyda chenhadon o Ffrainc, yr Alban a León; ar ei sêl fawr y mae Owynus Dei Gratia Princeps Walliae; y Cytundeb Tridarn ym mis Chwefror 1405; glaniodd y Ffrancod yn Aberdaugleddau yn 1405; ar 31 Mawrth 1406 ysgrifennodd o Bennal at Siarl VI; collwyd Aberystwyth yn 1408 a Harlech yn 1409, gyda’i wraig Marged a’i ferched; yn 1412 daliodd Ddafydd Gam ger Aberhonddu, y tro olaf i’w elynion ei weld yn fyw; nid atebodd erioed gynigion Harri V o bardwn; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo farw wedi pedair blynedd ynghudd a’i gladdu gan ei ddilynwyr yn nhywyllwch nos; mae traddodiadau’n rhoi ei fedd yn Llan-gain (Kentchurch), Monnington Straddel, Kimbolton neu Gwm-hir; fe’i gelwid y Mab Darogan.Owain Glyndŵr timeline: 1401 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)1 Ebrill 1401: cipiodd Rhys a Gwilym ap Tudur gastell Conwy; 24 Mehefin, cymerodd Hotspur afael ar Gonwy; ddiwedd Mehefin, brwydr Hyddgen ar Bumlumon, efallai ar 22 Mehefin; ym mis Hydref daeth Harri IV i Ystrad Fflur ar daith frenhinol; ar 29 Tachwedd 1401 agorodd Owain drafodaethau diplomyddol â Robert III, brenin yr Alban, ac arglwyddi Iwerddon, gan ddatgan ei hun yn dywysog annibynnol.Battle of Mynydd Hyddgen ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym mis Mehefin 1401 ar lethrau gorllewinol Pumlumon; cyfrifir llu Owain yn 120 hyd efallai 500 o wŷr, yn erbyn hyd at 1,500 o Saeson a Fflemiaid; mae’r unig hanes, Annales Oweni Glyndwr o’r bymthegfed ganrif, a gopïwyd gan Ruffudd Hiraethog yn 1550, yn dweud i ddau gant ohonynt gael eu lladd cyn gynted ag y troes llu’r Saeson i ffoi; gelwir dau dalp o gwarts gwyn dros afon Hyddgen yn Gerrig Cyfamod Glyndŵr; dadorchuddiwyd cofeb wrth argae Nant-y-moch gan Gwynfor Evans yn 1977; wedi’r fuddugoliaeth aeth Owain i’r de i ddyffryn Tywi, lle cafodd groeso brwd.
Ar 22 Mehefin 1402, ym Mryn Glas ger Pilalau, trechodd saethwyr Owain fyddin Swydd Henffordd yn un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry erioed ar faes agored, a chymryd Syr Edmund Mortimer yn garcharor. Pan wrthododd brenin Lloegr dalu ei bridwerth, ymunodd Mortimer ag Owain a phriodi ei ferch Catrin. Yr un flwyddyn daliodd Owain yr Arglwydd Grey ei hun.FfynonellauBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402, Gŵyl Alban, ger Trefyclo a Llanandras; Owain yn erbyn Edmund Mortimer a gwŷr swydd Henffordd, tua 1,500 o Gymry yn erbyn 2,000; un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry dros fyddin Seisnig mewn maes agored; roedd saethwyr Owain ar y llethr yn saethu ymhellach na’r Saeson, trawodd llu cudd yr ystlys a’r cefn, a throdd saethwyr Cymreig yn rhengoedd Mortimer ei hun a saethu at eu hochr eu hunain; daliwyd Mortimer; saif eglwys y Santes Fair, Pyllalai, ar Fryn Glas, ac mae clwstwr o goed Wellingtonia’n nodi lle dywedir bod y meirw’n gorwedd; ni thalai Harri IV bridwerth am Mortimer, ac ymunodd ag Owain a phriodi ei ferch Catrin.Owain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1384 bu Owain a’i frawd Tudur dan Syr Grigor Sais yn Berwick, ac yn 1385 yn ymgyrch Richard II yn yr Alban; efallai iddo astudio yn Ysbytai’r Frawdlys; wedi ffrae ag arglwydd Grey o Ruthun, ar 16 Medi 1400 fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru a llosgodd Ruthun, yna Ddinbych, Rhuddlan, y Fflint, Holt, Croesoswallt a’r Trallwng; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ei gefndryd Rhys a Gwilym ap Tudur Gonwy; ym mis Mehefin enillodd ei fuddugoliaeth fawr gyntaf yn y maes ar Fynydd Hyddgen; yn 1402 daliodd Grey a’i gadw am bron i flwyddyn nes talu pridwerth, a daliodd Edmund Mortimer, a briododd ei ferch Catrin; yng ngwanwyn 1403 llosgodd y Tywysog Harri Sycharth a Glyndyfrdwy, ac ym mis Gorffennaf 1403 teithiodd Owain drwy’r de am ddeng niwrnod ac ymunodd y de â’r gwrthryfel; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a chynnal seneddau ym Machynlleth a Harlech, gyda chenhadon o Ffrainc, yr Alban a León; ar ei sêl fawr y mae Owynus Dei Gratia Princeps Walliae; y Cytundeb Tridarn ym mis Chwefror 1405; glaniodd y Ffrancod yn Aberdaugleddau yn 1405; ar 31 Mawrth 1406 ysgrifennodd o Bennal at Siarl VI; collwyd Aberystwyth yn 1408 a Harlech yn 1409, gyda’i wraig Marged a’i ferched; yn 1412 daliodd Ddafydd Gam ger Aberhonddu, y tro olaf i’w elynion ei weld yn fyw; nid atebodd erioed gynigion Harri V o bardwn; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo farw wedi pedair blynedd ynghudd a’i gladdu gan ei ddilynwyr yn nhywyllwch nos; mae traddodiadau’n rhoi ei fedd yn Llan-gain (Kentchurch), Monnington Straddel, Kimbolton neu Gwm-hir; fe’i gelwid y Mab Darogan.
Erbyn 1404 daliai Owain bron y cyfan o Gymru. Cipiodd gestyll mawr Aberystwyth a Harlech, a daeth Harlech yn gartref ac yn llys iddo. Gwnaeth Ruffudd Yonge yn ganghellor iddo, ac ar 21 Mehefin 1404 cynhaliodd ei senedd gyntaf ym Machynlleth, gyda chenhadon o Ffrainc, yr Alban a Chastîl. Yno, ger Tŷ’r Senedd, coronwyd ef yn Dywysog Cymru. Ar 14 Gorffennaf 1404 gwnaeth ei genhadon gytundeb cynghrair ffurfiol â’r Brenin Siarl VI ym Mharis.FfynonellauOwain Glyndŵr timeline: 1404 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)Gwanwyn 1404: cymerodd Glyndŵr gestyll Cricieth, Aberystwyth a Harlech; 10 Mai, yn Nolgellau gwnaeth Ruffudd Yonge yn ganghellor a John Hanmer yn llysgennad arbennig; 21 Mehefin 1404, ei senedd gyntaf ym Machynlleth; 14 Gorffennaf 1404, gwnaeth Gruffudd Yonge a John Hanmer gytundeb cynghrair ffurfiol â Siarl VI ym Mharis.Machynlleth ↗Wikipedia (Saesneg)Machynlleth oedd lle senedd Gymreig Owain Glyndŵr yn 1404, a choronwyd Owain yn Dywysog Cymru yn 1404 ger y Senedd-dy, gydag arweinwyr o’r Alban, Ffrainc a Sbaen yn bresennol; mae’r Senedd-dy yn un o dri thŷ canoloesol yn y dref; mae’r dref yn hawlio mai hi yw hen brifddinas Cymru.Harlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289, gyda James o St George yn feistr; daliodd allan drwy wrthryfel Madog ap Llywelyn, gan gael bwyd o’r môr drwy borth y dŵr; cymerodd Owain Glyndŵr ef ddiwedd 1404, a daeth yn gartref iddo, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys; cynhaliodd senedd yno ym mis Awst 1405; fe’i hailgipiwyd ym mis Chwefror 1409; yn Rhyfeloedd y Rhosynnau daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, y cadarnle mawr olaf yn eu dwylo, nes ildio yn 1468; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.Aberystwyth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuodd Edward I y castell yn 1277; yn 1404 cipiodd a meddiannodd Owain Glyndŵr y castell, ac fe’i hailgipiwyd bedair blynedd wedyn; bu bathdy brenhinol ynddo o 1637 a chwalwyd ef yn 1649.
Ym mis Chwefror 1405 gwnaeth Owain, Edmund Mortimer ac Iarll Northumberland y Cytundeb Tridarn, a roddai i Owain Gymru fwy yn ymestyn hyd Hafren, Merswy a blaen Trent. Ym mis Awst glaniodd byddin Ffrengig yn Aberdaugleddau a gorymdeithio gyda gwŷr Owain ar draws y De ac i mewn i Loegr hyd at Woodbury Hill, ger Caerwrangon, lle buont am wyth diwrnod yn wynebu brenin Lloegr ar draws dyffryn Teme. Y mis hwnnw cynhaliodd Owain ail senedd yn Harlech.FfynonellauTripartite Indenture ↗Wikipedia (Saesneg)Gwnaed ym mis Chwefror 1405 rhwng Owain Glyndŵr, Edmund Mortimer a Henry Percy, iarll Northumberland, i rannu Cymru a Lloegr rhyngddynt; cyfran Owain oedd Cymru a llawer o orllewin Lloegr, a’r ffin ar hyd afon Hafren hyd Gaerwrangon, yna at Onennau Meigion, yr onnen ger Six Ashes rhwng Bridgnorth a Kinver, at darddiad afon Trent ac ar hyd afon Merswy i’r môr; ni ddaeth i rym erioed.Owain Glyndŵr timeline: 1405 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)28 Chwefror 1405: llofnodwyd y Cytundeb Tridarn gan Lyndŵr, Edmund Mortimer ac iarll Northumberland; ddechrau Awst, cyrhaeddodd byddin fawr o Ffrainc Aberdaugleddau i ymuno â Glyndŵr; ymosododd y llu Ffrengig a Chymreig ar Hwlffordd ac yna Ddinbych-y-pysgod; 22 Awst, gwersyllodd y fyddin ar Woodbury Hill, yn wynebu’r Saeson ar Abberley Hill; Awst 1405, ei ail senedd yn Harlech, gyda llysgenhadon o’r Alban, Ffrainc, Llydaw a Chastîl.The 1405 campaigns ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales, ar sail y croniclwyr Michel Pintoin ac Enguerrand de Monstrelet (Saesneg)Glaniodd llynges Ffrainc ym Milffwrd yng ngorllewin Cymru ddechrau Awst, dan Jean de Hangest, Jean de Rieux a Renaud de Trie, ac ymunodd llu mawr o wŷr Owain â hi; yn ôl Michel Pintoin ymosododd y fyddin ar Hwlffordd, Picton, Dinbych-y-pysgod, Sanclêr, Caerfyrddin ac Aberteifi y naill ar ôl y llall; yn ôl Monstrelet daethant at gyrion Caerwrangon; am wyth diwrnod gwersyllodd Glyndŵr a’r Ffrancod ar Woodbury Hill, gyda Harri IV dros ddyffryn Teme ar Abberley Hill, a dim ond ysgarmesoedd a fu.
Yn 1406, ym Mhennal, ysgrifennodd Owain at Frenin Ffrainc, gan osod ei weledigaeth am Gymru rydd: eglwys Gymreig ei hun, clerigwyr a fedrai siarad Cymraeg, a dwy brifysgol, un yn y gogledd ac un yn y de. Cedwir y llythyr, dan sêl Owain ei hun o hyd, yn archifau cenedlaethol Ffrainc.FfynonellauPennal Letter ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hysgrifennwyd mewn Lladin ym Mhennal yn 1406 gan Owain Glyndŵr at Siarl VI, brenin Ffrainc; mae Owain yn addo ufudd-dod i Bened XIII ac yn gosod allan Gymru â’i heglwys ei hun, clerigwyr a fedr siarad Cymraeg, a dwy brifysgol; geilw’r Saeson yn Saeson barbaraidd a feddiannodd dir Cymru iddynt eu hunain; fe’i cedwir yn archifau cenedlaethol Ffrainc, dan ei sêl wreiddiol; fe’i dangoswyd yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 2000; rhoddwyd copïau wedi’u selio â chastiau o sêl Owain i sefydliadau yng Nghymru yn 2009.Owain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1384 bu Owain a’i frawd Tudur dan Syr Grigor Sais yn Berwick, ac yn 1385 yn ymgyrch Richard II yn yr Alban; efallai iddo astudio yn Ysbytai’r Frawdlys; wedi ffrae ag arglwydd Grey o Ruthun, ar 16 Medi 1400 fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru a llosgodd Ruthun, yna Ddinbych, Rhuddlan, y Fflint, Holt, Croesoswallt a’r Trallwng; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ei gefndryd Rhys a Gwilym ap Tudur Gonwy; ym mis Mehefin enillodd ei fuddugoliaeth fawr gyntaf yn y maes ar Fynydd Hyddgen; yn 1402 daliodd Grey a’i gadw am bron i flwyddyn nes talu pridwerth, a daliodd Edmund Mortimer, a briododd ei ferch Catrin; yng ngwanwyn 1403 llosgodd y Tywysog Harri Sycharth a Glyndyfrdwy, ac ym mis Gorffennaf 1403 teithiodd Owain drwy’r de am ddeng niwrnod ac ymunodd y de â’r gwrthryfel; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a chynnal seneddau ym Machynlleth a Harlech, gyda chenhadon o Ffrainc, yr Alban a León; ar ei sêl fawr y mae Owynus Dei Gratia Princeps Walliae; y Cytundeb Tridarn ym mis Chwefror 1405; glaniodd y Ffrancod yn Aberdaugleddau yn 1405; ar 31 Mawrth 1406 ysgrifennodd o Bennal at Siarl VI; collwyd Aberystwyth yn 1408 a Harlech yn 1409, gyda’i wraig Marged a’i ferched; yn 1412 daliodd Ddafydd Gam ger Aberhonddu, y tro olaf i’w elynion ei weld yn fyw; nid atebodd erioed gynigion Harri V o bardwn; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo farw wedi pedair blynedd ynghudd a’i gladdu gan ei ddilynwyr yn nhywyllwch nos; mae traddodiadau’n rhoi ei fedd yn Llan-gain (Kentchurch), Monnington Straddel, Kimbolton neu Gwm-hir; fe’i gelwid y Mab Darogan.
Yn y blynyddoedd a ddilynodd enillodd y Saeson y tir yn ôl yn araf, a chollwyd Harlech ac Aberystwyth erbyn 1409. Gwrthododd Owain ddau bardwn brenhinol ac ymladd ymlaen o’r mynyddoedd. Ni ddaliwyd ef byth. Ni chlywir amdano wedi 1412, ac mae’n debyg iddo farw yn 1416, efallai ym Monnington yn Swydd Henffordd, cartref ei ferch Alis. Mae’r Bywgraffiadur yn ei alw’n ffigur amlycaf hanes Cymru cyn y Diwygiad Methodistaidd.FfynonellauOwain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1384 bu Owain a’i frawd Tudur dan Syr Grigor Sais yn Berwick, ac yn 1385 yn ymgyrch Richard II yn yr Alban; efallai iddo astudio yn Ysbytai’r Frawdlys; wedi ffrae ag arglwydd Grey o Ruthun, ar 16 Medi 1400 fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru a llosgodd Ruthun, yna Ddinbych, Rhuddlan, y Fflint, Holt, Croesoswallt a’r Trallwng; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ei gefndryd Rhys a Gwilym ap Tudur Gonwy; ym mis Mehefin enillodd ei fuddugoliaeth fawr gyntaf yn y maes ar Fynydd Hyddgen; yn 1402 daliodd Grey a’i gadw am bron i flwyddyn nes talu pridwerth, a daliodd Edmund Mortimer, a briododd ei ferch Catrin; yng ngwanwyn 1403 llosgodd y Tywysog Harri Sycharth a Glyndyfrdwy, ac ym mis Gorffennaf 1403 teithiodd Owain drwy’r de am ddeng niwrnod ac ymunodd y de â’r gwrthryfel; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a chynnal seneddau ym Machynlleth a Harlech, gyda chenhadon o Ffrainc, yr Alban a León; ar ei sêl fawr y mae Owynus Dei Gratia Princeps Walliae; y Cytundeb Tridarn ym mis Chwefror 1405; glaniodd y Ffrancod yn Aberdaugleddau yn 1405; ar 31 Mawrth 1406 ysgrifennodd o Bennal at Siarl VI; collwyd Aberystwyth yn 1408 a Harlech yn 1409, gyda’i wraig Marged a’i ferched; yn 1412 daliodd Ddafydd Gam ger Aberhonddu, y tro olaf i’w elynion ei weld yn fyw; nid atebodd erioed gynigion Harri V o bardwn; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo farw wedi pedair blynedd ynghudd a’i gladdu gan ei ddilynwyr yn nhywyllwch nos; mae traddodiadau’n rhoi ei fedd yn Llan-gain (Kentchurch), Monnington Straddel, Kimbolton neu Gwm-hir; fe’i gelwid y Mab Darogan.Owain Glyndŵr (c. 1354–1416), ‘Prince of Wales’ ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab ac etifedd Gruffudd Fychan II, arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith, o linach Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan; roedd ei fam Elen yn gyd-aeres llinach hynaf teulu brenhinol y Deheubarth; astudiodd yn Ysbytai’r Frawdlys a bu’n filwr, yn ymgyrch yr Alban yn 1385; ar 16 Medi 1400, gyda’i geraint, ymosododd ar Ruthun; yn 1402 daliodd Reginald Grey ac Edmund Mortimer; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a gwneud cytundeb â Ffrainc; ni chlywir amdano ar ôl 1412, a bu farw yn 1416 yn ôl pob tebyg, efallai ym Monnington yn swydd Henffordd, cartref ei ferch Alis Scudamore; cymerodd deitl Tywysog Cymru ac arfau brenhinol Gwynedd, a daliodd at y syniad o senedd i Gymru ac eglwys Gymreig annibynnol; erys yn brif ffigwr hanes Cymru cyn y Diwygiad Methodistaidd.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Cyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.
Gwrthryfel GlyndŵrMae Owain Glyndŵr yn ysgrifennu at Robert III o’r Alban fel cefnder, y ddau’n disgyn o Brutus, brenin coronog cyntaf Prydain, ac at arglwyddi Iwerddon, gan ofyn am eu cymorth.
Owain yn ysgrifennu at yr Alban ac IwerddonAr lethrau Pumlumon, mae byddin fechan Owain Glyndŵr yn chwalu llu llawer mwy, ac mae Cymru gyfan yn dechrau ymgynnull o’i gwmpas.
Buddugoliaeth HyddgenYm Mharis, mae llysgenhadon Owain Glyndŵr, Gruffudd Young a John Hanmer, yn selio cytundeb cynghrair â Siarl VI o Ffrainc.
Cytundeb rhwng Cymru a FfraincMae Owain Glyndŵr yn cipio cestyll mawr Harlech ac Aberystwyth. Daw Harlech yn llys ac yn gartref iddo.
Harlech ac AberystwythMae Owain Glyndŵr yn diflannu. Ni chafodd ei ddal ac ni chafodd ei fradychu, ac yn ôl traddodiad Cymru mae’n cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.
Ni ddaliwyd Owain bythYn yr etholiad cyntaf i’r Senedd fwy, mae Plaid Cymru yn ennill 43 o’r 96 sedd ac yn dod yn blaid fwyaf am y tro cyntaf. Daw Rhun ap Iorwerth yn Brif Weinidog ar y llywodraeth Gymreig gyntaf dan arweiniad plaid sy’n ceisio annibyniaeth. Dywed cefnogwyr mai dyma’r tro cyntaf ers senedd-dai Owain Glyndŵr ym Machynlleth yn 1404 ac yn Harlech yn 1405 i Gymru gael ei llywodraethu gan fudiad cwbl Gymreig.
Plaid Cymru yn arwain CymruMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Brenhinoedd a thywysogion Powys, ac etifedd Powys a gododd dros Gymru gyfan.
Y rhai a safodd yn erbyn Rhufain, y Normaniaid a choron Lloegr.
Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynArglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymPrifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.
Iolo GochYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf