Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

c. 1359–c. 1415

Owain Glyndŵr

Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1359–c. 1415 (wedi’i gofnodi) Tywysog Cymru Cymru Glyndŵr Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Cerflun efydd Owain Glyndŵr ar gefn ei geffyl yn y sgwâr yng Nghorwen
Cerflun efydd Owain Glyndŵr ar gefn ei geffyl yn y sgwâr yng Nghorwen · Llun: Michael Garlick, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Owain Glyndŵr: Owain o Lyndyfrdwy, ei arglwyddiaeth yn nyffryn Dyfrdwy

Owain Glyndŵr

  • Owain ei enw ei hun
  • Glyndŵr Glyndyfrdwy, glyn Dyfrdwy

Owain Glyndŵr, Owain ap Gruffudd Fychan, oedd y Cymro olaf i gael ei alw’n Dywysog Cymru, y Mab Darogan. Yn etifedd llinachau brenhinol Powys a Deheubarth, cyhoeddwyd ef yn dywysog ar 16 Medi 1400 ac arweiniodd ryfel dros annibyniaeth Cymru a ryddhaodd bron y wlad gyfan. Coronodd ei achos â senedd ym Machynlleth, cynghreiriau â Ffrainc a’r Alban, a chynllun am eglwys Gymreig a phrifysgolion Cymreig. Ni ddaliwyd ef byth.

GanwydTua 1354 hyd 1359
Bu farw1416 yn ôl pob tebyg
Ei dadGruffudd Fychan, arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith
Ei famElen, o linach frenhinol Deheubarth
Ei wraigMarged Hanmer
CartrefSycharth a Glyndyfrdwy
Cyhoeddi’n Dywysog Cymru16 Medi 1400

Etifedd tair llinach frenhinol#

Roedd tad Owain, Gruffudd Fychan, yn arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith, o linach Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan. Roedd ei fam Elen yn gyd-aeres llinach hynaf tŷ brenhinol Deheubarth, yn ddisgynnydd i’r Arglwydd Rhys, a thrwyddi hi roedd ganddo hefyd dras o dŷ Gwynedd. Nid oedd gan neb yng Nghymru’r bedwaredd ganrif ar ddeg well hawl i etifeddiaeth tywysogion Cymru.

Bonheddwr a milwr#

Astudiodd Owain y gyfraith yn Ysbytai’r Llys yn Llundain ac yna profi ei hun yn filwr. Yn 1384 gwasanaethodd ef a’i frawd Tudur dan y capten Cymreig mawr Syr Gregory Sais yn Berwick, ac yn 1385 marchogodd yn ymgyrch Rhisiart II yn yr Alban. Priododd Marged, merch David Hanmer, ac yn Sycharth a Glyndyfrdwy cadwai dŷ hael lle’r oedd croeso bob amser i’r beirdd. Mae cerdd Iolo Goch yn peintio ei lys yn Sycharth i ni.

Tywysog Cymru#

Wedi ffrae â’i gymydog yr Arglwydd Grey o Ruthun, ymgasglodd perthnasau a dilynwyr Owain yng Nglyndyfrdwy ac ar 16 Medi 1400 ei gyhoeddi’n Dywysog Cymru. Lledodd y gwrthryfel ar draws y wlad. Ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ei gefndryd Rhys a Gwilym ap Tudur Gastell Conwy, ym mis Mehefin enillodd Owain ei fuddugoliaeth fawr gyntaf ar Fynydd Hyddgen ar Bumlumon, ac ym mis Tachwedd 1401 ysgrifennodd at Frenin yr Alban ac arglwyddi Iwerddon fel tywysog annibynnol.

Bryn Glas#

Ar 22 Mehefin 1402, ym Mryn Glas ger Pilalau, trechodd saethwyr Owain fyddin Swydd Henffordd yn un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry erioed ar faes agored, a chymryd Syr Edmund Mortimer yn garcharor. Pan wrthododd brenin Lloegr dalu ei bridwerth, ymunodd Mortimer ag Owain a phriodi ei ferch Catrin. Yr un flwyddyn daliodd Owain yr Arglwydd Grey ei hun.

Y senedd ym Machynlleth#

Erbyn 1404 daliai Owain bron y cyfan o Gymru. Cipiodd gestyll mawr Aberystwyth a Harlech, a daeth Harlech yn gartref ac yn llys iddo. Gwnaeth Ruffudd Yonge yn ganghellor iddo, ac ar 21 Mehefin 1404 cynhaliodd ei senedd gyntaf ym Machynlleth, gyda chenhadon o Ffrainc, yr Alban a Chastîl. Yno, ger Tŷ’r Senedd, coronwyd ef yn Dywysog Cymru. Ar 14 Gorffennaf 1404 gwnaeth ei genhadon gytundeb cynghrair ffurfiol â’r Brenin Siarl VI ym Mharis.

Y Cytundeb Tridarn a’r fyddin Ffrengig#

Ym mis Chwefror 1405 gwnaeth Owain, Edmund Mortimer ac Iarll Northumberland y Cytundeb Tridarn, a roddai i Owain Gymru fwy yn ymestyn hyd Hafren, Merswy a blaen Trent. Ym mis Awst glaniodd byddin Ffrengig yn Aberdaugleddau a gorymdeithio gyda gwŷr Owain ar draws y De ac i mewn i Loegr hyd at Woodbury Hill, ger Caerwrangon, lle buont am wyth diwrnod yn wynebu brenin Lloegr ar draws dyffryn Teme. Y mis hwnnw cynhaliodd Owain ail senedd yn Harlech.

Llythyr Pennal#

Yn 1406, ym Mhennal, ysgrifennodd Owain at Frenin Ffrainc, gan osod ei weledigaeth am Gymru rydd: eglwys Gymreig ei hun, clerigwyr a fedrai siarad Cymraeg, a dwy brifysgol, un yn y gogledd ac un yn y de. Cedwir y llythyr, dan sêl Owain ei hun o hyd, yn archifau cenedlaethol Ffrainc.

Ni ddaliwyd ef byth#

Yn y blynyddoedd a ddilynodd enillodd y Saeson y tir yn ôl yn araf, a chollwyd Harlech ac Aberystwyth erbyn 1409. Gwrthododd Owain ddau bardwn brenhinol ac ymladd ymlaen o’r mynyddoedd. Ni ddaliwyd ef byth. Ni chlywir amdano wedi 1412, ac mae’n debyg iddo farw yn 1416, efallai ym Monnington yn Swydd Henffordd, cartref ei ferch Alis. Mae’r Bywgraffiadur yn ei alw’n ffigur amlycaf hanes Cymru cyn y Diwygiad Methodistaidd.

Ar y llinell amser

  1. Gwrthryfel Glyndŵr

    Cyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.

    Gwrthryfel Glyndŵr
  2. Owain yn ysgrifennu at yr Alban ac Iwerddon

    Mae Owain Glyndŵr yn ysgrifennu at Robert III o’r Alban fel cefnder, y ddau’n disgyn o Brutus, brenin coronog cyntaf Prydain, ac at arglwyddi Iwerddon, gan ofyn am eu cymorth.

    Owain yn ysgrifennu at yr Alban ac Iwerddon
  3. Buddugoliaeth Hyddgen

    Ar lethrau Pumlumon, mae byddin fechan Owain Glyndŵr yn chwalu llu llawer mwy, ac mae Cymru gyfan yn dechrau ymgynnull o’i gwmpas.

    Buddugoliaeth Hyddgen
  4. Cytundeb rhwng Cymru a Ffrainc

    Ym Mharis, mae llysgenhadon Owain Glyndŵr, Gruffudd Young a John Hanmer, yn selio cytundeb cynghrair â Siarl VI o Ffrainc.

    Cytundeb rhwng Cymru a Ffrainc
  5. Harlech ac Aberystwyth

    Mae Owain Glyndŵr yn cipio cestyll mawr Harlech ac Aberystwyth. Daw Harlech yn llys ac yn gartref iddo.

    Harlech ac Aberystwyth
  6. Ni ddaliwyd Owain byth

    Mae Owain Glyndŵr yn diflannu. Ni chafodd ei ddal ac ni chafodd ei fradychu, ac yn ôl traddodiad Cymru mae’n cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.

    Ni ddaliwyd Owain byth
  7. Plaid Cymru yn arwain Cymru

    Yn yr etholiad cyntaf i’r Senedd fwy, mae Plaid Cymru yn ennill 43 o’r 96 sedd ac yn dod yn blaid fwyaf am y tro cyntaf. Daw Rhun ap Iorwerth yn Brif Weinidog ar y llywodraeth Gymreig gyntaf dan arweiniad plaid sy’n ceisio annibyniaeth. Dywed cefnogwyr mai dyma’r tro cyntaf ers senedd-dai Owain Glyndŵr ym Machynlleth yn 1404 ac yn Harlech yn 1405 i Gymru gael ei llywodraethu gan fudiad cwbl Gymreig.

    Plaid Cymru yn arwain Cymru

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf