Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion

Castell Carreg Cennen

Castell ar glogwyn calchfaen ar ymyl y Mynydd Du, yn hen diroedd Deheubarth. Pleidleisiwyd mai hwn yw’r adfail mwyaf rhamantus yng Nghymru.

Llun: Castell Carreg Cennen ar ei graig galchfaen uwchben y caeau, a gwartheg yn pori islaw · Worldfootage, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1280 51.854° N, 3.936° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Carreg Cennen: y garreg ar afon Cennen

Carreg Cennen

  • Carreg carreg
  • Cennen afon Cennen

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Castell Carreg Cennen ar ymyl craig galchfaen serth uwchben afon Cennen, ger Trap, i’r de-ddwyrain o Landeilo. Safai castell tywysogion Cymreig Deheubarth yma gyntaf, a daeth y castell ar y graig yn gadarnle ym mrwydr y Cymry am annibyniaeth.

EnwY castell ar y graig ger y Cennen
Cofnod cyntaf1248, ym Mrut y Tywysogion
TyrauChwech, pob un o siâp gwahanol

Cyn y castell

Roedd pobl yma ymhell cyn unrhyw gastell: mae olion dynol a gafwyd yn yr ogof dan y graig yn mynd yn ôl i’r oesau cynhanesyddol, a chafwyd darnau arian Rhufeinig o’r ganrif gyntaf a’r ail. Yn ôl traddodiad Cymru codwyd y castell cyntaf gan Urien Rheged a’i fab Owain, ac mae marchog, efallai’r Brenin Arthur, yn cysgu oddi tano.

Tywysogion Deheubarth

Codwyd y castell carreg cyntaf gan yr Arglwydd Rhys yn ôl pob tebyg. Yn 1248 adrodda Brut y Tywysogion i Rys Fychan ei ennill yn ôl, ac yn 1257 cipiodd Maredudd ap Rhys Gryg, cynghreiriad mawr Llywelyn ap Gruffudd yn y de, y castell, gan ei wneud am gyfnod yn lle pwysig ym mrwydr y Cymry am annibyniaeth. Cipiodd lluoedd Cymreig ef eto yn 1282, a daliodd Rhys ap Maredudd ef am gyfnod byr yn 1287.

Y castell ar y graig

Ailgodwyd y castell a welir heddiw wedi 1277, cwrt sgwâr muriog gyda chwe thŵr a phorthdy mawr dau-dŵr, a gyrhaeddid dros dair pont godi. Mae gan Siambr y Brenin le tân carreg cerfiedig a ffenestri addurnedig, ac mae llwybr bwaog yn arwain yn ddwfn i’r bryn at ogof naturiol gyda tharddell o ddŵr croyw.

Owain Glyndŵr yng Ngharreg Cennen

Ym mis Gorffennaf 1403 daeth Owain Glyndŵr ei hun i Garreg Cennen gydag 800 o wŷr a difrodi ei furiau’n ddrwg. Priododd ei amddiffynnwr, Syr John Scudamore, â merch Glyndŵr, Alys ferch Owain Glyndŵr, yn ddiweddarach.

Ymweld

Peintiodd J. M. W. Turner y castell yn 1798. Mae’r graig a’r tir o’i chwmpas yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ers 1973, ac mae’r llinell fawr o hen ffawtiau o Sir Benfro i Swydd Amwythig wedi’i henwi’n Aflonyddiad Carreg Cennen ar ei hôl. Cadw sy’n gofalu am y castell, ac ers 2024 mae’n defnyddio’i enw Cymraeg yn Saesneg hefyd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf