
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
Oes y Tywysogion
Castell Dinefwr
Llys tywysogion Deheubarth, yn uchel uwchben afon Tywi. Oddi yma y rheolai’r Arglwydd Rhys y de, gan ei wneud yn ganolfan cyfraith a barddoniaeth Gymraeg.
Llun: Gorthwr crwn a muriau Castell Dinefwr ar ei fryn uwchben dyffryn Tywi · Andrew Bone, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Deheubarth →Seintiau Ystrad Tywi a Gŵyr →

Saif Castell Dinefwr yn uchel ar grib goediog uwchben afon Tywi ger Llandeilo. Dyma lys brenhinol Deheubarth, un o Dair Talaith Cymru gydag Aberffraw a Mathrafal, llys Hywel Dda a’r Arglwydd Rhys.FfynonellauDinefwr Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dinefwr, uwchben afon Tywi ger Llandeilo, ar grib gyda chwymp o gan troedfedd i’r afon; prif lys llinach Dinefwr yn Neheubarth; yn ôl traddodiad Rhodri Mawr a gododd gyntaf yma, ac yn ddiweddarach daeth yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda, rheolwr cyntaf Deheubarth ac yn ddiweddarach brenin y rhan fwyaf o Gymru; credir i Rys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth 1155–1197, ei ailgodi; mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y cynlluniodd Harri II ymosod arno, a sut yr arweiniwyd ei sgowt gan glerigwr o Gymro ar hyd y ffordd anoddaf a gafodd, gan orffen drwy aros i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna fwyd y bobl mewn amseroedd caled, fel y rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad; cododd Rhys hefyd Garreg Cennen a sefydlu Talyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr; daw rhannau cynharaf y castell presennol o gyfnod Rhys Gryg; cadwodd Llywelyn Fawr ef hyd ei farw yn 1240; tua diwedd y 15fed ganrif ailgododd Syr Rhys ap Thomas ran helaeth ohono; codwyd Tŷ Newton gerllaw yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf; dringa grisiau tro cul i’r tŵr uchel, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg hefyd.Castell Dinefwr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: un o gestyll y tywysogion Cymreig, ar safle prif ganolfan teyrnas Deheubarth; roedd Dinefwr (a Deheubarth) yn un o Dair Talaith Cymru, ynghyd ag Aberffraw a Mathrafal; saif rai cannoedd o droedfeddi uwchben afon Tywi ger Llandeilo, a hi oedd canolfan weinyddol cwmwd Maenor Deilo yn yr Oesoedd Canol; yn ddiweddarach prif lys Hywel Dda; mae Gerallt Gymro yn adrodd am y clerigwr o Gymro a arweiniodd ŵr Harri II ar hyd y ffordd anoddaf a bwyta glaswellt, fel y penderfynodd y brenin beidio ag ymosod; mae’r castell yng ngofal Cadw o fewn Parc Dinefwr, eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.Dinefwr Castle ↗Wikipedia, ar sail R. Gittins, Dinefwr Castle (Gomer, 1984), Cadw a Coflein (Saesneg)Ar grib ar lan ogleddol Tywi ger Llandeilo, a chwymp o tua 100 troedfedd i’r afon; prif lys Hywel Dda; ailgodwyd gan Rys ap Gruffudd yn ôl y gred; rhannau cynharaf y castell presennol o oes Rhys Gryg; yn nwylo Llywelyn Fawr hyd 1240; llosgwyd yn 1316; gwarchaewyd yn aflwyddiannus gan luoedd Owain Glyndŵr yn 1403; ailgodwyd gan Syr Rhys ap Thomas; codwyd Tŷ Newton yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf.
| Teyrnas | DeheubarthFfynonellauDinefwr Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dinefwr, uwchben afon Tywi ger Llandeilo, ar grib gyda chwymp o gan troedfedd i’r afon; prif lys llinach Dinefwr yn Neheubarth; yn ôl traddodiad Rhodri Mawr a gododd gyntaf yma, ac yn ddiweddarach daeth yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda, rheolwr cyntaf Deheubarth ac yn ddiweddarach brenin y rhan fwyaf o Gymru; credir i Rys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth 1155–1197, ei ailgodi; mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y cynlluniodd Harri II ymosod arno, a sut yr arweiniwyd ei sgowt gan glerigwr o Gymro ar hyd y ffordd anoddaf a gafodd, gan orffen drwy aros i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna fwyd y bobl mewn amseroedd caled, fel y rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad; cododd Rhys hefyd Garreg Cennen a sefydlu Talyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr; daw rhannau cynharaf y castell presennol o gyfnod Rhys Gryg; cadwodd Llywelyn Fawr ef hyd ei farw yn 1240; tua diwedd y 15fed ganrif ailgododd Syr Rhys ap Thomas ran helaeth ohono; codwyd Tŷ Newton gerllaw yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf; dringa grisiau tro cul i’r tŵr uchel, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg hefyd.Castell Dinefwr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: un o gestyll y tywysogion Cymreig, ar safle prif ganolfan teyrnas Deheubarth; roedd Dinefwr (a Deheubarth) yn un o Dair Talaith Cymru, ynghyd ag Aberffraw a Mathrafal; saif rai cannoedd o droedfeddi uwchben afon Tywi ger Llandeilo, a hi oedd canolfan weinyddol cwmwd Maenor Deilo yn yr Oesoedd Canol; yn ddiweddarach prif lys Hywel Dda; mae Gerallt Gymro yn adrodd am y clerigwr o Gymro a arweiniodd ŵr Harri II ar hyd y ffordd anoddaf a bwyta glaswellt, fel y penderfynodd y brenin beidio ag ymosod; mae’r castell yng ngofal Cadw o fewn Parc Dinefwr, eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. |
|---|---|
| Y tŵr mawr | Tua 12 metr ar drawsFfynhonnellDynefor Castle ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 425): castell adfeiliedig mewn lleoliad dramatig a Rhamantaidd ar grib goediog uchel uwchben afon Tywi ystumiog, a sefydlwyd yn ôl pob tebyg ddiwedd y 12fed ganrif gan yr Arglwydd Rhys ac a adwaenid fel prifddinas draddodiadol Dyfed; daw’r olion gweladwy o’r 13eg a dechrau’r 14eg ganrif; dau gaeadle wedi’u torri gan ffosydd dwfn yn y graig, yr un mewnol gyda llenfur uchel a barbican muriog; mae’r tŵr crwn mawr, tua 12 m ar draws, wedi’i goroni gan olion tŷ haf o’r 17eg ganrif; erbyn diwedd yr 17eg ganrif yn olygfa ddarluniadwy ym Mharc Dinefwr; dwy fwrdeistref, y dref uchaf a gofnodwyd gyntaf yn 1281 a’r dref isaf, y Drenewydd, yn 1297. |
| Gofal | Cadw, o fewn Parc Dinefwr yr Ymddiriedolaeth GenedlaetholFfynonellauCastell Dinefwr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: un o gestyll y tywysogion Cymreig, ar safle prif ganolfan teyrnas Deheubarth; roedd Dinefwr (a Deheubarth) yn un o Dair Talaith Cymru, ynghyd ag Aberffraw a Mathrafal; saif rai cannoedd o droedfeddi uwchben afon Tywi ger Llandeilo, a hi oedd canolfan weinyddol cwmwd Maenor Deilo yn yr Oesoedd Canol; yn ddiweddarach prif lys Hywel Dda; mae Gerallt Gymro yn adrodd am y clerigwr o Gymro a arweiniodd ŵr Harri II ar hyd y ffordd anoddaf a bwyta glaswellt, fel y penderfynodd y brenin beidio ag ymosod; mae’r castell yng ngofal Cadw o fewn Parc Dinefwr, eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.Dinefwr Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dinefwr, uwchben afon Tywi ger Llandeilo, ar grib gyda chwymp o gan troedfedd i’r afon; prif lys llinach Dinefwr yn Neheubarth; yn ôl traddodiad Rhodri Mawr a gododd gyntaf yma, ac yn ddiweddarach daeth yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda, rheolwr cyntaf Deheubarth ac yn ddiweddarach brenin y rhan fwyaf o Gymru; credir i Rys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth 1155–1197, ei ailgodi; mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y cynlluniodd Harri II ymosod arno, a sut yr arweiniwyd ei sgowt gan glerigwr o Gymro ar hyd y ffordd anoddaf a gafodd, gan orffen drwy aros i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna fwyd y bobl mewn amseroedd caled, fel y rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad; cododd Rhys hefyd Garreg Cennen a sefydlu Talyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr; daw rhannau cynharaf y castell presennol o gyfnod Rhys Gryg; cadwodd Llywelyn Fawr ef hyd ei farw yn 1240; tua diwedd y 15fed ganrif ailgododd Syr Rhys ap Thomas ran helaeth ohono; codwyd Tŷ Newton gerllaw yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf; dringa grisiau tro cul i’r tŵr uchel, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg hefyd. |
Llys brenhinoedd
Yn ôl traddodiad Cymru, Rhodri Mawr a gododd yma gyntaf. Daeth Dinefwr yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda, rheolwr cyntaf Deheubarth ac yn ddiweddarach brenin y rhan fwyaf o Gymru, a hi oedd canolfan cwmwd Maenor Deilo.FfynonellauDinefwr Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dinefwr, uwchben afon Tywi ger Llandeilo, ar grib gyda chwymp o gan troedfedd i’r afon; prif lys llinach Dinefwr yn Neheubarth; yn ôl traddodiad Rhodri Mawr a gododd gyntaf yma, ac yn ddiweddarach daeth yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda, rheolwr cyntaf Deheubarth ac yn ddiweddarach brenin y rhan fwyaf o Gymru; credir i Rys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth 1155–1197, ei ailgodi; mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y cynlluniodd Harri II ymosod arno, a sut yr arweiniwyd ei sgowt gan glerigwr o Gymro ar hyd y ffordd anoddaf a gafodd, gan orffen drwy aros i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna fwyd y bobl mewn amseroedd caled, fel y rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad; cododd Rhys hefyd Garreg Cennen a sefydlu Talyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr; daw rhannau cynharaf y castell presennol o gyfnod Rhys Gryg; cadwodd Llywelyn Fawr ef hyd ei farw yn 1240; tua diwedd y 15fed ganrif ailgododd Syr Rhys ap Thomas ran helaeth ohono; codwyd Tŷ Newton gerllaw yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf; dringa grisiau tro cul i’r tŵr uchel, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg hefyd.Castell Dinefwr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: un o gestyll y tywysogion Cymreig, ar safle prif ganolfan teyrnas Deheubarth; roedd Dinefwr (a Deheubarth) yn un o Dair Talaith Cymru, ynghyd ag Aberffraw a Mathrafal; saif rai cannoedd o droedfeddi uwchben afon Tywi ger Llandeilo, a hi oedd canolfan weinyddol cwmwd Maenor Deilo yn yr Oesoedd Canol; yn ddiweddarach prif lys Hywel Dda; mae Gerallt Gymro yn adrodd am y clerigwr o Gymro a arweiniodd ŵr Harri II ar hyd y ffordd anoddaf a bwyta glaswellt, fel y penderfynodd y brenin beidio ag ymosod; mae’r castell yng ngofal Cadw o fewn Parc Dinefwr, eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.Dinefwr Castle ↗Wikipedia, ar sail R. Gittins, Dinefwr Castle (Gomer, 1984), Cadw a Coflein (Saesneg)Ar grib ar lan ogleddol Tywi ger Llandeilo, a chwymp o tua 100 troedfedd i’r afon; prif lys Hywel Dda; ailgodwyd gan Rys ap Gruffudd yn ôl y gred; rhannau cynharaf y castell presennol o oes Rhys Gryg; yn nwylo Llywelyn Fawr hyd 1240; llosgwyd yn 1316; gwarchaewyd yn aflwyddiannus gan luoedd Owain Glyndŵr yn 1403; ailgodwyd gan Syr Rhys ap Thomas; codwyd Tŷ Newton yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf.
Yr Arglwydd Rhys
Cododd neu ailgododd Rhys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth o 1155 i 1197, y castell ar ei grib. Oddi yma hefyd y cododd Garreg Cennen ac y sefydlodd Abaty Talyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr.FfynonellauDinefwr Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dinefwr, uwchben afon Tywi ger Llandeilo, ar grib gyda chwymp o gan troedfedd i’r afon; prif lys llinach Dinefwr yn Neheubarth; yn ôl traddodiad Rhodri Mawr a gododd gyntaf yma, ac yn ddiweddarach daeth yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda, rheolwr cyntaf Deheubarth ac yn ddiweddarach brenin y rhan fwyaf o Gymru; credir i Rys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth 1155–1197, ei ailgodi; mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y cynlluniodd Harri II ymosod arno, a sut yr arweiniwyd ei sgowt gan glerigwr o Gymro ar hyd y ffordd anoddaf a gafodd, gan orffen drwy aros i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna fwyd y bobl mewn amseroedd caled, fel y rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad; cododd Rhys hefyd Garreg Cennen a sefydlu Talyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr; daw rhannau cynharaf y castell presennol o gyfnod Rhys Gryg; cadwodd Llywelyn Fawr ef hyd ei farw yn 1240; tua diwedd y 15fed ganrif ailgododd Syr Rhys ap Thomas ran helaeth ohono; codwyd Tŷ Newton gerllaw yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf; dringa grisiau tro cul i’r tŵr uchel, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg hefyd.Dynefor Castle ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 425): castell adfeiliedig mewn lleoliad dramatig a Rhamantaidd ar grib goediog uchel uwchben afon Tywi ystumiog, a sefydlwyd yn ôl pob tebyg ddiwedd y 12fed ganrif gan yr Arglwydd Rhys ac a adwaenid fel prifddinas draddodiadol Dyfed; daw’r olion gweladwy o’r 13eg a dechrau’r 14eg ganrif; dau gaeadle wedi’u torri gan ffosydd dwfn yn y graig, yr un mewnol gyda llenfur uchel a barbican muriog; mae’r tŵr crwn mawr, tua 12 m ar draws, wedi’i goroni gan olion tŷ haf o’r 17eg ganrif; erbyn diwedd yr 17eg ganrif yn olygfa ddarluniadwy ym Mharc Dinefwr; dwy fwrdeistref, y dref uchaf a gofnodwyd gyntaf yn 1281 a’r dref isaf, y Drenewydd, yn 1297.
Yr arweinydd cyfrwys
Mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y cynlluniodd y Brenin Harri II ymosod ar Ddinefwr ac anfon un o’i wŷr mwyaf dibynadwy i chwilio’r ffordd. Gofynnwyd i glerigwr o Gymro ei arwain ar hyd y ffordd hawddaf, ond aeth ag ef ar hyd yr anoddaf a gafodd, ac yna aros i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna fwyd y bobl mewn amseroedd caled. Rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad.FfynonellauDinefwr Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dinefwr, uwchben afon Tywi ger Llandeilo, ar grib gyda chwymp o gan troedfedd i’r afon; prif lys llinach Dinefwr yn Neheubarth; yn ôl traddodiad Rhodri Mawr a gododd gyntaf yma, ac yn ddiweddarach daeth yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda, rheolwr cyntaf Deheubarth ac yn ddiweddarach brenin y rhan fwyaf o Gymru; credir i Rys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth 1155–1197, ei ailgodi; mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y cynlluniodd Harri II ymosod arno, a sut yr arweiniwyd ei sgowt gan glerigwr o Gymro ar hyd y ffordd anoddaf a gafodd, gan orffen drwy aros i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna fwyd y bobl mewn amseroedd caled, fel y rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad; cododd Rhys hefyd Garreg Cennen a sefydlu Talyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr; daw rhannau cynharaf y castell presennol o gyfnod Rhys Gryg; cadwodd Llywelyn Fawr ef hyd ei farw yn 1240; tua diwedd y 15fed ganrif ailgododd Syr Rhys ap Thomas ran helaeth ohono; codwyd Tŷ Newton gerllaw yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf; dringa grisiau tro cul i’r tŵr uchel, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg hefyd.Castell Dinefwr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: un o gestyll y tywysogion Cymreig, ar safle prif ganolfan teyrnas Deheubarth; roedd Dinefwr (a Deheubarth) yn un o Dair Talaith Cymru, ynghyd ag Aberffraw a Mathrafal; saif rai cannoedd o droedfeddi uwchben afon Tywi ger Llandeilo, a hi oedd canolfan weinyddol cwmwd Maenor Deilo yn yr Oesoedd Canol; yn ddiweddarach prif lys Hywel Dda; mae Gerallt Gymro yn adrodd am y clerigwr o Gymro a arweiniodd ŵr Harri II ar hyd y ffordd anoddaf a bwyta glaswellt, fel y penderfynodd y brenin beidio ag ymosod; mae’r castell yng ngofal Cadw o fewn Parc Dinefwr, eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.
Y tŵr crwn mawr
Saif y castell mewn dau gaeadle wedi’u torri gan ffosydd dwfn yn y graig. Daw rhannau cynharaf yr hyn sy’n sefyll heddiw o gyfnod Rhys Gryg, mab yr Arglwydd Rhys, a chadwodd Llywelyn Fawr Ddinefwr hyd ei farw yn 1240. Mae’r tŵr crwn mawr wedi’i goroni gan olion tŷ haf o’r 17eg ganrif, a thua diwedd y 15fed ganrif ailgododd Syr Rhys ap Thomas ran helaeth o’r castell.FfynonellauDinefwr Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dinefwr, uwchben afon Tywi ger Llandeilo, ar grib gyda chwymp o gan troedfedd i’r afon; prif lys llinach Dinefwr yn Neheubarth; yn ôl traddodiad Rhodri Mawr a gododd gyntaf yma, ac yn ddiweddarach daeth yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda, rheolwr cyntaf Deheubarth ac yn ddiweddarach brenin y rhan fwyaf o Gymru; credir i Rys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth 1155–1197, ei ailgodi; mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y cynlluniodd Harri II ymosod arno, a sut yr arweiniwyd ei sgowt gan glerigwr o Gymro ar hyd y ffordd anoddaf a gafodd, gan orffen drwy aros i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna fwyd y bobl mewn amseroedd caled, fel y rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad; cododd Rhys hefyd Garreg Cennen a sefydlu Talyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr; daw rhannau cynharaf y castell presennol o gyfnod Rhys Gryg; cadwodd Llywelyn Fawr ef hyd ei farw yn 1240; tua diwedd y 15fed ganrif ailgododd Syr Rhys ap Thomas ran helaeth ohono; codwyd Tŷ Newton gerllaw yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf; dringa grisiau tro cul i’r tŵr uchel, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg hefyd.Dynefor Castle ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 425): castell adfeiliedig mewn lleoliad dramatig a Rhamantaidd ar grib goediog uchel uwchben afon Tywi ystumiog, a sefydlwyd yn ôl pob tebyg ddiwedd y 12fed ganrif gan yr Arglwydd Rhys ac a adwaenid fel prifddinas draddodiadol Dyfed; daw’r olion gweladwy o’r 13eg a dechrau’r 14eg ganrif; dau gaeadle wedi’u torri gan ffosydd dwfn yn y graig, yr un mewnol gyda llenfur uchel a barbican muriog; mae’r tŵr crwn mawr, tua 12 m ar draws, wedi’i goroni gan olion tŷ haf o’r 17eg ganrif; erbyn diwedd yr 17eg ganrif yn olygfa ddarluniadwy ym Mharc Dinefwr; dwy fwrdeistref, y dref uchaf a gofnodwyd gyntaf yn 1281 a’r dref isaf, y Drenewydd, yn 1297.Dinefwr Castle ↗Wikipedia, ar sail R. Gittins, Dinefwr Castle (Gomer, 1984), Cadw a Coflein (Saesneg)Ar grib ar lan ogleddol Tywi ger Llandeilo, a chwymp o tua 100 troedfedd i’r afon; prif lys Hywel Dda; ailgodwyd gan Rys ap Gruffudd yn ôl y gred; rhannau cynharaf y castell presennol o oes Rhys Gryg; yn nwylo Llywelyn Fawr hyd 1240; llosgwyd yn 1316; gwarchaewyd yn aflwyddiannus gan luoedd Owain Glyndŵr yn 1403; ailgodwyd gan Syr Rhys ap Thomas; codwyd Tŷ Newton yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf.
Dinefwr heddiw
Dringa grisiau tro cul i’r tŵr uchel, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi. Ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg yn ogystal â Chymraeg.FfynhonnellDinefwr Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dinefwr, uwchben afon Tywi ger Llandeilo, ar grib gyda chwymp o gan troedfedd i’r afon; prif lys llinach Dinefwr yn Neheubarth; yn ôl traddodiad Rhodri Mawr a gododd gyntaf yma, ac yn ddiweddarach daeth yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda, rheolwr cyntaf Deheubarth ac yn ddiweddarach brenin y rhan fwyaf o Gymru; credir i Rys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth 1155–1197, ei ailgodi; mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y cynlluniodd Harri II ymosod arno, a sut yr arweiniwyd ei sgowt gan glerigwr o Gymro ar hyd y ffordd anoddaf a gafodd, gan orffen drwy aros i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna fwyd y bobl mewn amseroedd caled, fel y rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad; cododd Rhys hefyd Garreg Cennen a sefydlu Talyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr; daw rhannau cynharaf y castell presennol o gyfnod Rhys Gryg; cadwodd Llywelyn Fawr ef hyd ei farw yn 1240; tua diwedd y 15fed ganrif ailgododd Syr Rhys ap Thomas ran helaeth ohono; codwyd Tŷ Newton gerllaw yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf; dringa grisiau tro cul i’r tŵr uchel, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg hefyd.
Pobl y lle hwn
Rhodri MawrHywel DdaRhys ap TewdwrNest ferch RhysYr Arglwydd RhysGwenllian ferch GruffyddOwain GlyndŵrSyr Rhys ap Thomas
Mwy ar y wefan hon
Y stori lawn
Erthygl · 13 munY Tywysog Rhys ap Gruffudd: yr Arglwydd Rhys a’r eisteddfod gyntaf
Yn amddifad yn fachgen, enillodd Rhys ap Gruffudd deyrnas gyfan Deheubarth yn ôl oddi ar y Normaniaid, safodd gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II, rheolodd dde Cymru am ddeugain mlynedd, ac adeg y Nadolig 1176 cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf yn ei gastell yn Aberteifi.
Y dudalen fawr · 15 pennod, lluniau a chwisCyfreithiau Hywel Dda
Popeth am Gyfraith Hywel: y cynulliad yn Hendy-gwyn, y tri llyfr cyfraith, galanas a sarhaed, menywod a phriodas, gwerth pob peth, a’r llawysgrifau a’u lluniau.
Beth ddigwyddodd yma
Yr Arglwydd Rhys
Mae Rhys ap Gruffudd, mab Gwenllian, yn dod yn rheolwr Deheubarth, ac yntau’n dal yn ei ugeiniau cynnar.
Yr Arglwydd RhysUstus De Cymru
Mae Harri II yn cymodi â’r Arglwydd Rhys ac yn ei enwi’n ustus De Cymru, meistr ar y de-orllewin i gyd.
Ustus De CymruBuddugoliaeth Cymerau
Mae tywysogion Deheubarth, cynghreiriaid Llywelyn, yn dinistrio byddin frenhinol yng Nghoed Llathen a Chymerau ger Llandeilo.
Buddugoliaeth CymerauGwrthryfel Rhys ap Maredudd
Mae Rhys ap Maredudd o’r Dryslwyn yn codi yn Ystrad Tywi ac yn cipio cestyll Llanymddyfri, Dinefwr a Charreg Cennen.
Gwrthryfel Rhys ap MareduddOwain yn ysgubo’r de
Mae Glyndŵr yn ymdeithio drwy ddyffryn Tywi, gan gipio cestyll o Lanymddyfri i Gaerfyrddin.
Owain yn ysgubo’r de
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Llysoedd a chestyll y tywysogion
0 / 7Lle y cynhaliai tywysogion Cymru eu llys ac yr adeiladent mewn carreg.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf













