Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion

Castell Dinefwr

Llys tywysogion Deheubarth, yn uchel uwchben afon Tywi. Oddi yma y rheolai’r Arglwydd Rhys y de, gan ei wneud yn ganolfan cyfraith a barddoniaeth Gymraeg.

Llun: Gorthwr crwn a muriau Castell Dinefwr ar ei fryn uwchben dyffryn Tywi · Andrew Bone, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1170 51.877° N, 4.018° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Gorthwr crwn a muriau Castell Dinefwr ar ei fryn uwchben dyffryn Tywi
Gorthwr crwn a muriau Castell Dinefwr ar ei fryn uwchben dyffryn Tywi · Llun: Andrew Bone, CC BY 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Saif Castell Dinefwr yn uchel ar grib goediog uwchben afon Tywi ger Llandeilo. Dyma lys brenhinol Deheubarth, un o Dair Talaith Cymru gydag Aberffraw a Mathrafal, llys Hywel Dda a’r Arglwydd Rhys.

TeyrnasDeheubarth
Y tŵr mawrTua 12 metr ar draws
GofalCadw, o fewn Parc Dinefwr yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol

Llys brenhinoedd

Yn ôl traddodiad Cymru, Rhodri Mawr a gododd yma gyntaf. Daeth Dinefwr yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda, rheolwr cyntaf Deheubarth ac yn ddiweddarach brenin y rhan fwyaf o Gymru, a hi oedd canolfan cwmwd Maenor Deilo.

Yr Arglwydd Rhys

Cododd neu ailgododd Rhys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth o 1155 i 1197, y castell ar ei grib. Oddi yma hefyd y cododd Garreg Cennen ac y sefydlodd Abaty Talyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr.

Yr arweinydd cyfrwys

Mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y cynlluniodd y Brenin Harri II ymosod ar Ddinefwr ac anfon un o’i wŷr mwyaf dibynadwy i chwilio’r ffordd. Gofynnwyd i glerigwr o Gymro ei arwain ar hyd y ffordd hawddaf, ond aeth ag ef ar hyd yr anoddaf a gafodd, ac yna aros i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna fwyd y bobl mewn amseroedd caled. Rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad.

Y tŵr crwn mawr

Saif y castell mewn dau gaeadle wedi’u torri gan ffosydd dwfn yn y graig. Daw rhannau cynharaf yr hyn sy’n sefyll heddiw o gyfnod Rhys Gryg, mab yr Arglwydd Rhys, a chadwodd Llywelyn Fawr Ddinefwr hyd ei farw yn 1240. Mae’r tŵr crwn mawr wedi’i goroni gan olion tŷ haf o’r 17eg ganrif, a thua diwedd y 15fed ganrif ailgododd Syr Rhys ap Thomas ran helaeth o’r castell.

Dinefwr heddiw

Dringa grisiau tro cul i’r tŵr uchel, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi. Ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg yn ogystal â Chymraeg.

Beth ddigwyddodd yma

  1. Yr Arglwydd Rhys

    Mae Rhys ap Gruffudd, mab Gwenllian, yn dod yn rheolwr Deheubarth, ac yntau’n dal yn ei ugeiniau cynnar.

    Yr Arglwydd Rhys
  2. Ustus De Cymru

    Mae Harri II yn cymodi â’r Arglwydd Rhys ac yn ei enwi’n ustus De Cymru, meistr ar y de-orllewin i gyd.

    Ustus De Cymru
  3. Buddugoliaeth Cymerau

    Mae tywysogion Deheubarth, cynghreiriaid Llywelyn, yn dinistrio byddin frenhinol yng Nghoed Llathen a Chymerau ger Llandeilo.

    Buddugoliaeth Cymerau
  4. Gwrthryfel Rhys ap Maredudd

    Mae Rhys ap Maredudd o’r Dryslwyn yn codi yn Ystrad Tywi ac yn cipio cestyll Llanymddyfri, Dinefwr a Charreg Cennen.

    Gwrthryfel Rhys ap Maredudd
  5. Owain yn ysgubo’r de

    Mae Glyndŵr yn ymdeithio drwy ddyffryn Tywi, gan gipio cestyll o Lanymddyfri i Gaerfyrddin.

    Owain yn ysgubo’r de

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf