Yn 1171–72 gwnaeth Harri II heddwch â’r Arglwydd Rhys. Cadarnhaodd y brenin iddo y cyfan a enillasai, a’i enwi’n ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.
| Pryd | 1171–1172 |
|---|---|
| Pwy | Yr Arglwydd Rhys a Harri II |
| Teitl | Ustus y De |
O elyn i gynghreiriad#
Saith mlynedd ynghynt, safasai Rhys gydag Owain Gwynedd yn erbyn byddin Harri. Yn awr gwnaeth y ddau heddwch, a daeth Rhys yn feistr ar yr holl dde-orllewin.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.
Heddwch ac adeiladu#
Rhoddodd yr heddwch amser i Rys adeiladu. Cododd gastell Aberteifi mewn carreg, sefydlodd Abaty Talyllychau a lleiandy Llanllŷr, a gofalodd am Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.
Tywysog Cymru#
Mewn dwy o’i siarteri gelwir Rhys yn Dywysog Cymru, neu’n Dywysog y Cymry.FfynhonnellPrince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.

Heddwch yn Newnham#
Yn 1171, ar ei ffordd i Iwerddon, cyfarfu Harri II â Rhys yn Newnham a’i gadarnhau yn yr holl diroedd a enillodd, yn eu plith diroedd y Clariaid. Addawodd Rhys 300 o geffylau a 4,000 o wartheg. Pan gyfarfuant eto ym Mhenfro ym mis Hydref, roedd Rhys wedi casglu 86 o’r ceffylau. Cymerodd Harri 36 yn unig a gohirio’r gweddill, a rhoi mab Rhys, Hywel, a fu’n wystl am amser hir, yn ôl iddo.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1171 gwnaeth Harri II, ar ei ffordd i Iwerddon, heddwch â Rhys yn Newnham a’i gadarnhau yn y tiroedd a gipiodd, yn eu plith rai’r Clariaid; roedd Rhys i roi 300 o geffylau a 4,000 o wartheg; ym Mhenfro ym mis Hydref 1171 roedd Rhys wedi casglu 86 o’r ceffylau, a chymerodd Harri 36 yn unig a gohirio’r gweddill; rhoddwyd mab Rhys, Hywel, a fu’n wystl am amser hir, yn ôl iddo; yn 1172 cyfarfu Harri â Rhys yn Nhalacharn ar ei ffordd yn ôl o Iwerddon ac yn fuan ei enwi’n ‘ustus ar ei ran yn holl Ddeheubarth’; yng ngwrthryfel meibion Harri yn 1173–74 anfonodd Rhys ei fab Hywel Sais i Normandi i helpu’r brenin, ac yn 1174 arweiniodd fyddin i Tutbury yn Swydd Stafford, gan adael 1,000 o wŷr gyda’r brenin i wasanaethu yn Normandi; yn 1175 arweiniodd gynulliad mawr o dywysogion Cymru i’r cyngor yng Nghaerloyw; yn Rhydychen yn 1177 rhoddodd Harri Feirionnydd iddo; yn 1186 yn Henffordd, medd Gerallt, eisteddodd mewn gwledd rhwng dau o’r Clariaid; yn 1188 helpodd yr Archesgob Baldwin i godi gwŷr i’r Groesgad, a meddwl am fynd ei hun; parhaodd y cytundeb hyd farw Harri yn 1189; priododd ei ferched William FitzMartin, arglwydd Cemais, Rhodri ab Owain o Wynedd ac Ednyfed Fychan, ac eraill reolwyr Gwrtheyrnion ac Elfael; priododd ei fab Gruffudd â Maud de Braose.
Talacharn#
Ar ei ffordd adref o Iwerddon yn 1172, cyfarfu Harri â Rhys eto yn Nhalacharn, ac yn fuan wedyn ei enwi’n ustus yn holl Ddeheubarth.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1171 gwnaeth Harri II, ar ei ffordd i Iwerddon, heddwch â Rhys yn Newnham a’i gadarnhau yn y tiroedd a gipiodd, yn eu plith rai’r Clariaid; roedd Rhys i roi 300 o geffylau a 4,000 o wartheg; ym Mhenfro ym mis Hydref 1171 roedd Rhys wedi casglu 86 o’r ceffylau, a chymerodd Harri 36 yn unig a gohirio’r gweddill; rhoddwyd mab Rhys, Hywel, a fu’n wystl am amser hir, yn ôl iddo; yn 1172 cyfarfu Harri â Rhys yn Nhalacharn ar ei ffordd yn ôl o Iwerddon ac yn fuan ei enwi’n ‘ustus ar ei ran yn holl Ddeheubarth’; yng ngwrthryfel meibion Harri yn 1173–74 anfonodd Rhys ei fab Hywel Sais i Normandi i helpu’r brenin, ac yn 1174 arweiniodd fyddin i Tutbury yn Swydd Stafford, gan adael 1,000 o wŷr gyda’r brenin i wasanaethu yn Normandi; yn 1175 arweiniodd gynulliad mawr o dywysogion Cymru i’r cyngor yng Nghaerloyw; yn Rhydychen yn 1177 rhoddodd Harri Feirionnydd iddo; yn 1186 yn Henffordd, medd Gerallt, eisteddodd mewn gwledd rhwng dau o’r Clariaid; yn 1188 helpodd yr Archesgob Baldwin i godi gwŷr i’r Groesgad, a meddwl am fynd ei hun; parhaodd y cytundeb hyd farw Harri yn 1189; priododd ei ferched William FitzMartin, arglwydd Cemais, Rhodri ab Owain o Wynedd ac Ednyfed Fychan, ac eraill reolwyr Gwrtheyrnion ac Elfael; priododd ei fab Gruffudd â Maud de Braose. Ceisiodd Harri ei gyfeillgarwch, ac mae’r Bywgraffiadur Cymreig yn ei gyfrif yn brif uchelwr Cymreig ei oes.FfynhonnellRhys ap Gruffydd (1132–1197), lord of Deheubarth, known in history as Yr Arglwydd Rhys ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRhys ap Gruffydd, mab ieuengaf Gruffydd ap Rhys ap Tewdwr a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan; roedd yn bedair oed pan fu farw ei dad ac aeth yr arweiniad i’w hanner brodyr Anarawd a Chadell; yn dair ar ddeg oed ymladdodd gyda’i frawd Maredudd dan Gadell yn 1146; yn y deng mlynedd nesaf ailgodwyd hen deyrnas Deheubarth, a gyrrwyd y Clariaid o Geredigion a’r Cliffordiaid o’r Cantref Bychan a Llanymddyfri, a daeth Rhys yn unig reolwr yn 1155 wedi marw Maredudd; yng ngwrthryfel mawr 1164–5 cipiodd Geredigion ac Emlyn, gyda chaerau Aberteifi a Chilgerran, a’u dal am weddill ei oes, gan ychwanegu rhannau o Ddyfed; ceisiodd Harri II ei gyfeillgarwch, cadarnhaodd ef yn Neheubarth a’i wneud yn ustus De Cymru, prif uchelwr Cymreig ei oes; ailddechreuodd ryfel yn erbyn ei gymdogion Normanaidd yn ei flynyddoedd olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a chladdwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi; priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd, a chafodd wyth mab, yn eu plith Gruffydd, Rhys Gryg a Maelgwn, a merch, Gwenllian, a briododd ag Ednyfed Fychan.
Cefnder Rhys yn Iwerddon#
Dilynodd taith Harri i Iwerddon lanio cefndryd Rhys ei hun, meibion Nest. Yn 1171 gwarchaewyd Robert FitzStephen, a ollyngwyd yn rhydd gan Rhys yn 1168, yn Carrick a’i ddal gan y Gwyddelod, ac yna fe’i rhoddwyd i Harri, a’i gwnaeth yn ddirprwy i brif ustus y brenin yn Iwerddon.FfynhonnellRobert FitzStephen ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf Stephen, cwnstabl Aberteifi, a Nest ferch Rhys, ac olynydd ei dad yn geidwad Aberteifi; fe’i daliwyd ym mis Tachwedd 1165 gan yr Arglwydd Rhys; apeliodd brenin Leinster am ei ryddhau yn 1167, a rhyddhaodd Rhys ef yn 1168 wedi ail apêl; ar 1 Mai 1169 arweiniodd flaengad cynorthwywyr Diarmait Mac Murchada i Iwerddon, a glaniodd Maurice de Prendergast drannoeth gyda 10 marchog a 60 saethwr; yng ngwarchae deuddydd Wexford dywedir iddo losgi’r llongau yn yr harbwr; yn 1171 gwarchaewyd ef yn Carrick a’i ddal gan y Gwyddelod, yna’i roi i Harri II, a’i gwnaeth yn ddirprwy i Hugh de Lacy, prif ustus Iwerddon; yn 1177 rhoddwyd teyrnas Corc iddo ef a Miles de Cogan, ‘o Lismore i’r môr’, heb y ddinas; tua 1180 rhoddodd dir i’w nai Philip de Barry, a ddaeth i Iwerddon yn 1183 neu 1185; mae’n ymddangos yn Expugnatio Hibernica Gerallt Gymro (1189).
Cyfaill y brenin#
Pan gododd meibion Harri yn ei erbyn yn 1173 a 1174, anfonodd Rhys ei fab Hywel Sais i Normandi i helpu’r brenin. Yn 1174 arweiniodd fyddin i warchae Tutbury yn Swydd Stafford, a gadael mil o wŷr gyda Harri i wasanaethu yn Normandi.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1171 gwnaeth Harri II, ar ei ffordd i Iwerddon, heddwch â Rhys yn Newnham a’i gadarnhau yn y tiroedd a gipiodd, yn eu plith rai’r Clariaid; roedd Rhys i roi 300 o geffylau a 4,000 o wartheg; ym Mhenfro ym mis Hydref 1171 roedd Rhys wedi casglu 86 o’r ceffylau, a chymerodd Harri 36 yn unig a gohirio’r gweddill; rhoddwyd mab Rhys, Hywel, a fu’n wystl am amser hir, yn ôl iddo; yn 1172 cyfarfu Harri â Rhys yn Nhalacharn ar ei ffordd yn ôl o Iwerddon ac yn fuan ei enwi’n ‘ustus ar ei ran yn holl Ddeheubarth’; yng ngwrthryfel meibion Harri yn 1173–74 anfonodd Rhys ei fab Hywel Sais i Normandi i helpu’r brenin, ac yn 1174 arweiniodd fyddin i Tutbury yn Swydd Stafford, gan adael 1,000 o wŷr gyda’r brenin i wasanaethu yn Normandi; yn 1175 arweiniodd gynulliad mawr o dywysogion Cymru i’r cyngor yng Nghaerloyw; yn Rhydychen yn 1177 rhoddodd Harri Feirionnydd iddo; yn 1186 yn Henffordd, medd Gerallt, eisteddodd mewn gwledd rhwng dau o’r Clariaid; yn 1188 helpodd yr Archesgob Baldwin i godi gwŷr i’r Groesgad, a meddwl am fynd ei hun; parhaodd y cytundeb hyd farw Harri yn 1189; priododd ei ferched William FitzMartin, arglwydd Cemais, Rhodri ab Owain o Wynedd ac Ednyfed Fychan, ac eraill reolwyr Gwrtheyrnion ac Elfael; priododd ei fab Gruffudd â Maud de Braose.
Arweinydd y tywysogion#
Yn 1175 arweiniodd Rhys gynulliad mawr o dywysogion Cymru i gyngor y brenin yng Nghaerloyw, ac yn Rhydychen yn 1177 rhoddodd Harri Feirionnydd iddo. Yn 1186 yn Henffordd, medd Gerallt Gymro, eisteddodd mewn gwledd rhwng dau o’r Clariaid, a bu’r sgwrs yn gwrtais. Parhaodd yr heddwch hyd farw Harri yn 1189.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1171 gwnaeth Harri II, ar ei ffordd i Iwerddon, heddwch â Rhys yn Newnham a’i gadarnhau yn y tiroedd a gipiodd, yn eu plith rai’r Clariaid; roedd Rhys i roi 300 o geffylau a 4,000 o wartheg; ym Mhenfro ym mis Hydref 1171 roedd Rhys wedi casglu 86 o’r ceffylau, a chymerodd Harri 36 yn unig a gohirio’r gweddill; rhoddwyd mab Rhys, Hywel, a fu’n wystl am amser hir, yn ôl iddo; yn 1172 cyfarfu Harri â Rhys yn Nhalacharn ar ei ffordd yn ôl o Iwerddon ac yn fuan ei enwi’n ‘ustus ar ei ran yn holl Ddeheubarth’; yng ngwrthryfel meibion Harri yn 1173–74 anfonodd Rhys ei fab Hywel Sais i Normandi i helpu’r brenin, ac yn 1174 arweiniodd fyddin i Tutbury yn Swydd Stafford, gan adael 1,000 o wŷr gyda’r brenin i wasanaethu yn Normandi; yn 1175 arweiniodd gynulliad mawr o dywysogion Cymru i’r cyngor yng Nghaerloyw; yn Rhydychen yn 1177 rhoddodd Harri Feirionnydd iddo; yn 1186 yn Henffordd, medd Gerallt, eisteddodd mewn gwledd rhwng dau o’r Clariaid; yn 1188 helpodd yr Archesgob Baldwin i godi gwŷr i’r Groesgad, a meddwl am fynd ei hun; parhaodd y cytundeb hyd farw Harri yn 1189; priododd ei ferched William FitzMartin, arglwydd Cemais, Rhodri ab Owain o Wynedd ac Ednyfed Fychan, ac eraill reolwyr Gwrtheyrnion ac Elfael; priododd ei fab Gruffudd â Maud de Braose.
Priodasau#
Clymodd Rhys deuluoedd mawr Cymru a’r Mers wrth ei deulu ei hun. Priododd ei ferched William FitzMartin, arglwydd Cemais, Rhodri ab Owain o Wynedd ac Ednyfed Fychan, a phriododd eraill reolwyr Gwrtheyrnion ac Elfael. Priododd ei fab Gruffudd â Maud de Braose.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1171 gwnaeth Harri II, ar ei ffordd i Iwerddon, heddwch â Rhys yn Newnham a’i gadarnhau yn y tiroedd a gipiodd, yn eu plith rai’r Clariaid; roedd Rhys i roi 300 o geffylau a 4,000 o wartheg; ym Mhenfro ym mis Hydref 1171 roedd Rhys wedi casglu 86 o’r ceffylau, a chymerodd Harri 36 yn unig a gohirio’r gweddill; rhoddwyd mab Rhys, Hywel, a fu’n wystl am amser hir, yn ôl iddo; yn 1172 cyfarfu Harri â Rhys yn Nhalacharn ar ei ffordd yn ôl o Iwerddon ac yn fuan ei enwi’n ‘ustus ar ei ran yn holl Ddeheubarth’; yng ngwrthryfel meibion Harri yn 1173–74 anfonodd Rhys ei fab Hywel Sais i Normandi i helpu’r brenin, ac yn 1174 arweiniodd fyddin i Tutbury yn Swydd Stafford, gan adael 1,000 o wŷr gyda’r brenin i wasanaethu yn Normandi; yn 1175 arweiniodd gynulliad mawr o dywysogion Cymru i’r cyngor yng Nghaerloyw; yn Rhydychen yn 1177 rhoddodd Harri Feirionnydd iddo; yn 1186 yn Henffordd, medd Gerallt, eisteddodd mewn gwledd rhwng dau o’r Clariaid; yn 1188 helpodd yr Archesgob Baldwin i godi gwŷr i’r Groesgad, a meddwl am fynd ei hun; parhaodd y cytundeb hyd farw Harri yn 1189; priododd ei ferched William FitzMartin, arglwydd Cemais, Rhodri ab Owain o Wynedd ac Ednyfed Fychan, ac eraill reolwyr Gwrtheyrnion ac Elfael; priododd ei fab Gruffudd â Maud de Braose. Ei wraig ei hun oedd Gwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys.FfynhonnellRhys ap Gruffydd (1132–1197), lord of Deheubarth, known in history as Yr Arglwydd Rhys ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRhys ap Gruffydd, mab ieuengaf Gruffydd ap Rhys ap Tewdwr a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan; roedd yn bedair oed pan fu farw ei dad ac aeth yr arweiniad i’w hanner brodyr Anarawd a Chadell; yn dair ar ddeg oed ymladdodd gyda’i frawd Maredudd dan Gadell yn 1146; yn y deng mlynedd nesaf ailgodwyd hen deyrnas Deheubarth, a gyrrwyd y Clariaid o Geredigion a’r Cliffordiaid o’r Cantref Bychan a Llanymddyfri, a daeth Rhys yn unig reolwr yn 1155 wedi marw Maredudd; yng ngwrthryfel mawr 1164–5 cipiodd Geredigion ac Emlyn, gyda chaerau Aberteifi a Chilgerran, a’u dal am weddill ei oes, gan ychwanegu rhannau o Ddyfed; ceisiodd Harri II ei gyfeillgarwch, cadarnhaodd ef yn Neheubarth a’i wneud yn ustus De Cymru, prif uchelwr Cymreig ei oes; ailddechreuodd ryfel yn erbyn ei gymdogion Normanaidd yn ei flynyddoedd olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a chladdwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi; priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd, a chafodd wyth mab, yn eu plith Gruffydd, Rhys Gryg a Maelgwn, a merch, Gwenllian, a briododd ag Ednyfed Fychan.
Ei gofio yn ei linach#
Ysgrifennodd Gerallt fod hyd yn oed gwerin Cymru yn cadw eu hach yn ôl chwech neu saith cenhedlaeth neu ragor, a’i enghraifft oedd Rhys ei hun: mab Gruffudd, fab Rhys, fab Tewdwr, yn ôl hyd Rodri Mawr.FfynhonnellThe Description of Wales, Book I, chapter 17: Their love of high birth and ancient genealogy ↗Gerallt Gymro, tua 1194; cyfieithiad Syr Richard Colt Hoare (Saesneg)“Mae hyd yn oed y werin yn cadw eu hachau”, yn ôl “i’r chweched neu’r seithfed genhedlaeth, neu tu hwnt”: ei esiampl yw Rhys ap Gruffudd ap Rhys ap Tewdwr, yn ôl hyd at Rodri Mawr. Yn 1188 helpodd Rhys yr Archesgob Baldwin i godi gwŷr i’r Groesgad, a meddwl am gymryd y groes ei hun.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1171 gwnaeth Harri II, ar ei ffordd i Iwerddon, heddwch â Rhys yn Newnham a’i gadarnhau yn y tiroedd a gipiodd, yn eu plith rai’r Clariaid; roedd Rhys i roi 300 o geffylau a 4,000 o wartheg; ym Mhenfro ym mis Hydref 1171 roedd Rhys wedi casglu 86 o’r ceffylau, a chymerodd Harri 36 yn unig a gohirio’r gweddill; rhoddwyd mab Rhys, Hywel, a fu’n wystl am amser hir, yn ôl iddo; yn 1172 cyfarfu Harri â Rhys yn Nhalacharn ar ei ffordd yn ôl o Iwerddon ac yn fuan ei enwi’n ‘ustus ar ei ran yn holl Ddeheubarth’; yng ngwrthryfel meibion Harri yn 1173–74 anfonodd Rhys ei fab Hywel Sais i Normandi i helpu’r brenin, ac yn 1174 arweiniodd fyddin i Tutbury yn Swydd Stafford, gan adael 1,000 o wŷr gyda’r brenin i wasanaethu yn Normandi; yn 1175 arweiniodd gynulliad mawr o dywysogion Cymru i’r cyngor yng Nghaerloyw; yn Rhydychen yn 1177 rhoddodd Harri Feirionnydd iddo; yn 1186 yn Henffordd, medd Gerallt, eisteddodd mewn gwledd rhwng dau o’r Clariaid; yn 1188 helpodd yr Archesgob Baldwin i godi gwŷr i’r Groesgad, a meddwl am fynd ei hun; parhaodd y cytundeb hyd farw Harri yn 1189; priododd ei ferched William FitzMartin, arglwydd Cemais, Rhodri ab Owain o Wynedd ac Ednyfed Fychan, ac eraill reolwyr Gwrtheyrnion ac Elfael; priododd ei fab Gruffudd â Maud de Braose. Galwodd Gerallt, ei gâr, ef yn ‘ŵr o ffraethineb rhagorol ac yn barod ei ateb’.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.







