Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1172

Ustus De Cymru

Mae Harri II yn cymodi â’r Arglwydd Rhys ac yn ei enwi’n ustus De Cymru, meistr ar y de-orllewin i gyd.

Llun: Rhys, tywysog y De, wedi’i ysgythru gan James Basire, o Gasgliad Portreadau Cymreig y Llyfrgell Genedlaethol. · James Basire, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 1171–72 gwnaeth Harri II heddwch â’r Arglwydd Rhys. Cadarnhaodd y brenin iddo y cyfan a enillasai, a’i enwi’n ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth.

Pryd1171–1172
PwyYr Arglwydd Rhys a Harri II
TeitlUstus y De

O elyn i gynghreiriad#

Saith mlynedd ynghynt, safasai Rhys gydag Owain Gwynedd yn erbyn byddin Harri. Yn awr gwnaeth y ddau heddwch, a daeth Rhys yn feistr ar yr holl dde-orllewin.

Heddwch ac adeiladu#

Rhoddodd yr heddwch amser i Rys adeiladu. Cododd gastell Aberteifi mewn carreg, sefydlodd Abaty Talyllychau a lleiandy Llanllŷr, a gofalodd am Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur.

Tywysog Cymru#

Mewn dwy o’i siarteri gelwir Rhys yn Dywysog Cymru, neu’n Dywysog y Cymry.

Beddrod Harri II yn Fontevraud yn Ffrainc.
Beddrod Harri II yn Fontevraud yn Ffrainc. · Llun: Adam Bishop, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Heddwch yn Newnham#

Yn 1171, ar ei ffordd i Iwerddon, cyfarfu Harri II â Rhys yn Newnham a’i gadarnhau yn yr holl diroedd a enillodd, yn eu plith diroedd y Clariaid. Addawodd Rhys 300 o geffylau a 4,000 o wartheg. Pan gyfarfuant eto ym Mhenfro ym mis Hydref, roedd Rhys wedi casglu 86 o’r ceffylau. Cymerodd Harri 36 yn unig a gohirio’r gweddill, a rhoi mab Rhys, Hywel, a fu’n wystl am amser hir, yn ôl iddo.

Talacharn#

Ar ei ffordd adref o Iwerddon yn 1172, cyfarfu Harri â Rhys eto yn Nhalacharn, ac yn fuan wedyn ei enwi’n ustus yn holl Ddeheubarth. Ceisiodd Harri ei gyfeillgarwch, ac mae’r Bywgraffiadur Cymreig yn ei gyfrif yn brif uchelwr Cymreig ei oes.

Cefnder Rhys yn Iwerddon#

Dilynodd taith Harri i Iwerddon lanio cefndryd Rhys ei hun, meibion Nest. Yn 1171 gwarchaewyd Robert FitzStephen, a ollyngwyd yn rhydd gan Rhys yn 1168, yn Carrick a’i ddal gan y Gwyddelod, ac yna fe’i rhoddwyd i Harri, a’i gwnaeth yn ddirprwy i brif ustus y brenin yn Iwerddon.

Cyfaill y brenin#

Pan gododd meibion Harri yn ei erbyn yn 1173 a 1174, anfonodd Rhys ei fab Hywel Sais i Normandi i helpu’r brenin. Yn 1174 arweiniodd fyddin i warchae Tutbury yn Swydd Stafford, a gadael mil o wŷr gyda Harri i wasanaethu yn Normandi.

Arweinydd y tywysogion#

Yn 1175 arweiniodd Rhys gynulliad mawr o dywysogion Cymru i gyngor y brenin yng Nghaerloyw, ac yn Rhydychen yn 1177 rhoddodd Harri Feirionnydd iddo. Yn 1186 yn Henffordd, medd Gerallt Gymro, eisteddodd mewn gwledd rhwng dau o’r Clariaid, a bu’r sgwrs yn gwrtais. Parhaodd yr heddwch hyd farw Harri yn 1189.

Priodasau#

Clymodd Rhys deuluoedd mawr Cymru a’r Mers wrth ei deulu ei hun. Priododd ei ferched William FitzMartin, arglwydd Cemais, Rhodri ab Owain o Wynedd ac Ednyfed Fychan, a phriododd eraill reolwyr Gwrtheyrnion ac Elfael. Priododd ei fab Gruffudd â Maud de Braose. Ei wraig ei hun oedd Gwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys.

Ei gofio yn ei linach#

Ysgrifennodd Gerallt fod hyd yn oed gwerin Cymru yn cadw eu hach yn ôl chwech neu saith cenhedlaeth neu ragor, a’i enghraifft oedd Rhys ei hun: mab Gruffudd, fab Rhys, fab Tewdwr, yn ôl hyd Rodri Mawr. Yn 1188 helpodd Rhys yr Archesgob Baldwin i godi gwŷr i’r Groesgad, a meddwl am gymryd y groes ei hun. Galwodd Gerallt, ei gâr, ef yn ‘ŵr o ffraethineb rhagorol ac yn barod ei ateb’.

Cyn ac wedyn

  1. Madog yn hwylio i’r gorllewin

    Yn ôl traddodiad Cymru, hwyliodd Madog ab Owain Gwynedd tua’r gorllewin o Landrillo-yn-Rhos a chanfod gwlad newydd dros y cefnfor, dair canrif cyn Columbus.

    Madog yn hwylio i’r gorllewin
  2. Marw Owain Gwynedd

    Mae’r Brenin Owain Gwynedd yn marw ar ôl teyrnasiad hir a gogoneddus. Ef oedd y rheolwr cyntaf i’w alw’i hun yn Dywysog y Cymry.

    Marw Owain Gwynedd
  3. Yr eisteddfod gyntaf

    Adeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.

    Yr eisteddfod gyntaf
  4. Taith Gerallt

    Mae Gerallt Gymro yn teithio’r wlad yn recriwtio ar gyfer y Groesgad, ac yn ysgrifennu’r darlun mwyaf byw sydd wedi goroesi o Gymru’r Oesoedd Canol.

    Taith Gerallt

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf