Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1170

Marw Owain Gwynedd

Mae’r Brenin Owain Gwynedd yn marw ar ôl teyrnasiad hir a gogoneddus. Ef oedd y rheolwr cyntaf i’w alw’i hun yn Dywysog y Cymry.

Llun: Eglwys Gadeiriol Bangor, ar safle mynachlog Deiniol o’r chweched ganrif · Denis Egan, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Ar 23 Tachwedd 1170 bu farw’r brenin Owain Gwynedd, wedi teyrnasu am 33 o flynyddoedd. Fe’i claddwyd yn Eglwys Gadeiriol Bangor.

Bu farw23 Tachwedd 1170
CladduEglwys Gadeiriol Bangor
Teyrnasu1137 hyd 1170

Heb ei orchfygu#

Cofiai’r cronicl ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid.

Yr hyn a adawodd#

Gadawodd Wynedd yn brif rym Cymru, a theitl newydd, Tywysog Cymru, a gariai ei linach am dros ganrif.

Eglwys Gadeiriol Bangor, ar safle mynachlog Deiniol o’r chweched ganrif
Eglwys Gadeiriol Bangor, ar safle mynachlog Deiniol o’r chweched ganrif · Llun: Denis Egan, CC BY 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ei feibion#

Ymhlith ei feibion niferus yr oedd Hywel, Dafydd, Rhodri, Maelgwn ac Iorwerth Drwyndwn, tad Llywelyn Fawr.

Rhannu’r deyrnas#

Wedi marw Owain rhannodd ei feibion Dafydd, Maelgwn a Rhodri Wynedd, ac erbyn 1174 rheolai Dafydd ar ei ben ei hun. Y flwyddyn honno priododd Emma o Anjou, hanner chwaer Harri II, a chawsant bedwar o blant. Yn 1175 daeth Conwy yn ffin: daliai Rhodri’r gorllewin a Dafydd y dwyrain, gyda’i gastell yn Rhuddlan, lle arhosodd Gerallt Gymro noson yn 1188. Rheolodd Rhodri’r gorllewin, gyda Môn, o 1175 hyd 1195. Priododd un o ferched yr Arglwydd Rhys, a dywedir ei fod yn gorwedd yng Nghaergybi.

Hywel y bardd#

Syrthiodd Hywel, etifedd dewisedig Owain a bardd, mewn brwydr ym Mhentraeth ym Môn o fewn misoedd. Cofiodd ei frawd maeth Peryf ap Cedifor yr ymladd mewn tair cerdd, a syrthiodd o leiaf dri o’r brodyr maeth yn ymladd wrth ochr Hywel.

Iorwerth a’i fab#

Bu farw mab Owain, Iorwerth Drwyndwn, tua 1174, yn fuan wedi geni ei fab Llywelyn, a’i gladdu ym Mhenmachno. Mae’r cronicl O Oes Gwrtheyrn yn gosod geni Llywelyn ddwy flynedd a hanner wedi marw Owain.

Angharad a Phowys Fadog#

Priododd Angharad, merch Owain, â Gruffudd Maelor o Bowys. Rheolodd eu mab Madog ogledd Powys o 1191 hyd 1236, a galwyd y wlad yn Bowys Fadog ar ei ôl. Ar 28 Ionawr 1201 sefydlodd abaty Glyn y Groes, gyda mynaich o Ystrad Marchell, ac roedd yn un o hynafiaid Owain Glyndŵr. Gorwedd yn eglwys yr abaty gyda nifer o’i ddisgynyddion, er na wyddys union y fan.

Geiriau Gerallt#

Ysgrifennodd Gerallt Gymro am Owain: ‘Roedd Owain yn ŵr huotlach ei ymadrodd na thywysogion ei oes, ac yn amlwg am lywodraethu ei diriogaeth yn dda’.

Bangor#

Hen air Cymraeg am gae â ffens blethedig yw bangor, fel y ffens a amgylchynai safle’r eglwys gadeiriol gyntaf, a Bangor yw’r unig le yng Nghymru sy’n ddinas drwy hawl hynafol. Sefydlodd Deiniol ei fynachlog tua 530 ar dir a roddwyd gan y Brenin Maelgwn Gwynedd, a’i chysegru yn 546. Fe’i hysbeiliwyd yn 634 ac eto yn 1073. Helpodd tad Owain, Gruffudd ap Cynan, i dalu am ran gynharaf yr adeilad presennol, a’i gladdu wrth yr allor fawr yn 1137, ac yn 1211 dinistriwyd yr eglwys gadeiriol gan fyddin y Brenin John. Saif yr eglwys gadeiriol ar dir isel, efallai rhag dal llygad ysbeilwyr o’r môr. Cododd yr Esgob Thomas Skevington ei thŵr yn 1532, adferodd George Gilbert Scott hi o 1868, ac mae ei Gardd Feiblaidd yn dal planhigyn o bob math a enwir yn y Beibl. Gorwedd Cadwaladr, brawd Owain, yno hefyd, ac y tu mewn mae Crist Mostyn, cerflun derw o ddiwedd y bymthegfed ganrif.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

c. 1100–1170

Owain Gwynedd

Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.

Owain Gwynedd

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Meibion Nest yn hwylio am Iwerddon

    Mae Robert FitzStephen, mab Nest ferch Rhys, yn glanio ym Mae Bannow gyda saethwyr a marchogion o dde Cymru, a’i mab Morys FitzGerald yn ei ddilyn: glaniad cyntaf y gwŷr o Gymru a ddechreuodd goncwest Normanaidd Iwerddon.

    Meibion Nest yn hwylio am Iwerddon
  2. Madog yn hwylio i’r gorllewin

    Yn ôl traddodiad Cymru, hwyliodd Madog ab Owain Gwynedd tua’r gorllewin o Landrillo-yn-Rhos a chanfod gwlad newydd dros y cefnfor, dair canrif cyn Columbus.

    Madog yn hwylio i’r gorllewin
  3. Ustus De Cymru

    Mae Harri II yn cymodi â’r Arglwydd Rhys ac yn ei enwi’n ustus De Cymru, meistr ar y de-orllewin i gyd.

    Ustus De Cymru
  4. Yr eisteddfod gyntaf

    Adeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.

    Yr eisteddfod gyntaf

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf