Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain Gwynedd
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1170
Mae’r Brenin Owain Gwynedd yn marw ar ôl teyrnasiad hir a gogoneddus. Ef oedd y rheolwr cyntaf i’w alw’i hun yn Dywysog y Cymry.
Llun: Eglwys Gadeiriol Bangor, ar safle mynachlog Deiniol o’r chweched ganrif · Denis Egan, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Ar 23 Tachwedd 1170 bu farw’r brenin Owain Gwynedd, wedi teyrnasu am 33 o flynyddoedd. Fe’i claddwyd yn Eglwys Gadeiriol Bangor.FfynhonnellOwain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo.
| Bu farw | 23 Tachwedd 1170 |
|---|---|
| Claddu | Eglwys Gadeiriol Bangor |
| Teyrnasu | 1137 hyd 1170 |
Cofiai’r cronicl ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid.FfynhonnellOwain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo.
Gadawodd Wynedd yn brif rym Cymru, a theitl newydd, Tywysog Cymru, a gariai ei linach am dros ganrif.FfynonellauOwain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo.Prince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.

Ymhlith ei feibion niferus yr oedd Hywel, Dafydd, Rhodri, Maelgwn ac Iorwerth Drwyndwn, tad Llywelyn Fawr.FfynonellauOwain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo.Llywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.
Wedi marw Owain rhannodd ei feibion Dafydd, Maelgwn a Rhodri Wynedd, ac erbyn 1174 rheolai Dafydd ar ei ben ei hun. Y flwyddyn honno priododd Emma o Anjou, hanner chwaer Harri II, a chawsant bedwar o blant. Yn 1175 daeth Conwy yn ffin: daliai Rhodri’r gorllewin a Dafydd y dwyrain, gyda’i gastell yn Rhuddlan, lle arhosodd Gerallt Gymro noson yn 1188.FfynhonnellDafydd ab Owain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Owain Gwynedd a Christin ferch Goronwy ab Owain; wedi 1170 rheolodd gyda’i frodyr Maelgwn a Rhodri, ac erbyn 1174 rheolai ar ei ben ei hun; yn 1174 priododd Emma o Anjou, hanner chwaer Harri II, a chawsant bedwar o blant; yn 1175 cymerodd Rhodri Wynedd i’r gorllewin o Gonwy a chadwodd Dafydd y dwyrain; roedd ganddo gastell yn Rhuddlan, lle arhosodd Gerallt Gymro noson yn 1188 ar ei daith gyda’r Archesgob Baldwin; yn 1194 trechodd ei nai Llywelyn ap Iorwerth, gyda meibion Cynan ab Owain Gwynedd, ef yn Aberconwy a chymryd y rhan fwyaf o’i diroedd; bu farw yn Lloegr ym mis Mai 1203. Rheolodd Rhodri’r gorllewin, gyda Môn, o 1175 hyd 1195. Priododd un o ferched yr Arglwydd Rhys, a dywedir ei fod yn gorwedd yng Nghaergybi.FfynhonnellRhodri ab Owain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Owain Gwynedd a’i wraig Cristin; erbyn diwedd 1175 Conwy oedd y ffin, a daliai Rhodri Wynedd i’r gorllewin ohoni, gyda Môn; ‘Rheolodd o 1175 hyd 1195’; dywed Gerallt Gymro, gan ysgrifennu tua 1188, iddo briodi un o ferched Rhys; bu farw yn 1195 a dywedir iddo gael ei gladdu yng Nghaergybi.
Syrthiodd Hywel, etifedd dewisedig Owain a bardd, mewn brwydr ym Mhentraeth ym Môn o fewn misoedd. Cofiodd ei frawd maeth Peryf ap Cedifor yr ymladd mewn tair cerdd, a syrthiodd o leiaf dri o’r brodyr maeth yn ymladd wrth ochr Hywel.FfynhonnellHywel ab Owain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Owain Gwynedd a Ffynod, ‘Gwyddeles’; mae wyth o’i gerddi wedi goroesi, a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology; y fwyaf adnabyddus, Gorhoffedd Hywel ab Owain Gwynedd, yn canmol teyrnas ei dad, Gwynedd, ei harddwch naturiol a’i merched; mae eraill ymhlith ‘y farddoniaeth serch gynharaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg’; mae ei enw yng nghyfarwyddyd un gerdd serch yn Llawysgrif Hendregadredd.
Bu farw mab Owain, Iorwerth Drwyndwn, tua 1174, yn fuan wedi geni ei fab Llywelyn, a’i gladdu ym Mhenmachno. Mae’r cronicl O Oes Gwrtheyrn yn gosod geni Llywelyn ddwy flynedd a hanner wedi marw Owain.FfynhonnellIorwerth Drwyndwn ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnododd Gerallt Gymro ei lysenw fel trwyndwn, ‘trwyn wedi torri’ neu ‘trwyn fflat’; mab Owain Gwynedd a Gwladus ferch Llywarch, o Arwystli; ei wraig oedd Marared, merch Madog ap Maredudd o Bowys; efallai mai ef oedd arglwydd Nant Conwy yn Arllechwedd, ac mae’n debyg fod ganddo dir yn nyffryn uchaf Conwy; bu farw tua 1174, yn fuan wedi geni ei fab, a’i gladdu yn Llandudglyd, eglwys plwyf Penmachno, Sant Tudglyd heddiw; ganed Llywelyn tua 1173, yn ôl y cronicl O Oes Gwrtheyrn Gwrtheneu ddwy flynedd a hanner wedi marw Owain, yn ôl traddodiad yn Nolwyddelan, er bod y castell presennol o’r drydedd ganrif ar ddeg ac efallai iddo gael ei eni yn Nhomen Castell gerllaw.
Priododd Angharad, merch Owain, â Gruffudd Maelor o Bowys. Rheolodd eu mab Madog ogledd Powys o 1191 hyd 1236, a galwyd y wlad yn Bowys Fadog ar ei ôl. Ar 28 Ionawr 1201 sefydlodd abaty Glyn y Groes, gyda mynaich o Ystrad Marchell, ac roedd yn un o hynafiaid Owain Glyndŵr. Gorwedd yn eglwys yr abaty gyda nifer o’i ddisgynyddion, er na wyddys union y fan.FfynhonnellMadog ap Gruffydd Maelor ↗Wikipedia (Saesneg)Madog ap Gruffudd Maelor, tywysog Powys Fadog o 1191 hyd 1236 a sylfaenydd Abaty Glyn y Groes yn Iâl; mab hynaf Gruffudd Maelor ac Angharad, merch y Brenin Owain Gwynedd; teyrnasodd ar y cyd â’i frawd Owain o 1191 ac ar ei ben ei hun o farw Owain yn 1197, dros Bowys i’r gogledd o Raeadr a Thanat; galwyd y tir a reolai yn Bowys Fadog er anrhydedd iddo, a Fadog yn ffurf dreigledig ar Madog, ac ar ôl ei farw cynhwysai Maelor Gymraeg a Saesneg, Iâl, Cynllaith, Nanheudwy a Mochnant Is Rhaeadr, wedi eu rhannu rhwng ei bum mab; erbyn 1215 roedd wedi uno â’i gefnder Llywelyn ap Iorwerth ac arhosodd felly; ar 28 Ionawr 1201 sefydlodd abaty Sistersaidd Glyn y Groes, gyda mynaich o Ystrad Marchell; mae wedi ei gladdu yn eglwys yr abaty gyda nifer o’i ddisgynyddion, heb wybod yr union fan; mae’n un o hynafiaid Owain Glyndŵr; priododd ag Esyllt, a’i blant oedd Gruffudd Maelor II, Gruffudd Iâl (bu farw 1238), Maredudd (bu farw 1256), Hywel (bu farw 1268), Madog Fychan (bu farw 1269) ac Angharad.
Ysgrifennodd Gerallt Gymro am Owain: ‘Roedd Owain yn ŵr huotlach ei ymadrodd na thywysogion ei oes, ac yn amlwg am lywodraethu ei diriogaeth yn dda’.FfynhonnellThe Itinerary through Wales, Book II, chapter 12: Of the journey by the White Monastery, Oswaldestree, Powys, and Shrewsbury ↗Gerallt Gymro, 1191, cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare; A Vision of Britain through Time (Saesneg)“Roedd Owain yn ŵr huotlach ei ymadrodd na thywysogion ei oes, ac yn amlwg am lywodraethu ei diriogaeth yn dda”; y dorth wrth fwrdd Harri II yn Amwythig.
Hen air Cymraeg am gae â ffens blethedig yw bangor, fel y ffens a amgylchynai safle’r eglwys gadeiriol gyntaf, a Bangor yw’r unig le yng Nghymru sy’n ddinas drwy hawl hynafol.FfynhonnellBangor, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Bangor, dinas yng Ngwynedd; hen air Cymraeg am gaead o wiail plethedig yw ‘bangor’, fel y ffens a amgylchynai safle’r eglwys gadeiriol gyntaf; sefydlwyd mynachlog gan Sant Deiniol yn gynnar yn y 6ed ganrif; mae Eglwys Gadeiriol Sant Deiniol fel y mae heddiw yn dyddio o’r ddeuddegfed ganrif, wedi’i rhestru’n Radd I; mae esgobaeth Bangor yn un o’r hynaf yn y DU; Bangor yw’r unig le yng Nghymru sy’n dal statws dinas trwy hawl hynafol; sefydlwyd Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Prifysgol Bangor heddiw, yn 1884; agorwyd Pier y Garth yn 1893, ac ar 1,500 troedfedd dyma’r ail bier hiraf yng Nghymru; poblogaeth 15,060 yn 2021. Sefydlodd Deiniol ei fynachlog tua 530 ar dir a roddwyd gan y Brenin Maelgwn Gwynedd, a’i chysegru yn 546. Fe’i hysbeiliwyd yn 634 ac eto yn 1073. Helpodd tad Owain, Gruffudd ap Cynan, i dalu am ran gynharaf yr adeilad presennol, a’i gladdu wrth yr allor fawr yn 1137, ac yn 1211 dinistriwyd yr eglwys gadeiriol gan fyddin y Brenin John.FfynhonnellBangor Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd gan Ddeiniol Sant; codwyd y fynachlog tua 530 ar dir gan y Brenin Maelgwn Gwynedd, a’i chysegru yn 546; anrheithiwyd hi yn 634 ac eto yn 1073; helpodd Gruffudd ap Cynan i dalu am y rhan gynharaf o’r adeilad presennol a’i gladdu wrth yr allor fawr yn 1137, a chladdwyd Owain Gwynedd yno hefyd; dinistriwyd yr eglwys gadeiriol yn 1211 gan fyddin y Brenin John; dywedir iddi losgi yn 1402, heb dystiolaeth gyfoes; mae’r adeilad presennol yn ffrwyth gwaith George Gilbert Scott o 1868 ymlaen. Saif yr eglwys gadeiriol ar dir isel, efallai rhag dal llygad ysbeilwyr o’r môr. Cododd yr Esgob Thomas Skevington ei thŵr yn 1532, adferodd George Gilbert Scott hi o 1868, ac mae ei Gardd Feiblaidd yn dal planhigyn o bob math a enwir yn y Beibl. Gorwedd Cadwaladr, brawd Owain, yno hefyd, ac y tu mewn mae Crist Mostyn, cerflun derw o ddiwedd y bymthegfed ganrif.FfynhonnellBangor Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Bangor, a gysegrwyd i’w sylfaenydd, Deiniol Sant; man addoli Cristnogol ers y 6ed ganrif, ar safle isel, efallai rhag tynnu sylw ysbeilwyr o’r môr; sefydlwyd mynachlog Deiniol ar dir a roddwyd gan Faelgwn Gwynedd, brenin Gwynedd; nid oes dim o’r adeilad cyntaf wedi goroesi; codwyd rhan gynharaf yr adeilad presennol dan yr Esgob Dafydd (1120–1139) ag arian gan Ruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, a gladdwyd wrth yr allor fawr yn 1137; eglwys Normanaidd groesffurf tua 44 llath o hyd; claddwyd Owain Gwynedd, ei fab, a Chadwaladr, brawd Owain, yma hefyd; disgrifia Gerallt Gymro yr offeren a weinyddwyd yma yn 1188 gan Archesgob Caergaint; dinistriodd byddin y Brenin John yr eglwys gadeiriol ar gyrch i Wynedd; yn y 13eg ganrif estynnwyd y gangell, ac wedi difrod goresgyniad Edward I yn 1282 rhoddwyd £60 i’r deon a’r cabidwl yn 1284, gan ailgodi’r croesfreichiau a’r groesfa dan yr Esgob Anian; gorffennwyd ailadeiladu mawr o ddiwedd y 15fed ganrif yn 1532, pan gododd yr Esgob Thomas Skevington y tŵr, a gofnodir mewn arysgrif Ladin uwch ei ddrws; adferwyd gan George Gilbert Scott o 1868, a’i dŵr uchel arfaethedig wedi’i adael yn isel; Crist Mostyn, cerflun derw o ddiwedd y 15fed ganrif; mae’r Ardd Feiblaidd yn dal pob planhigyn a enwir yn y Beibl; gwelodd y bardd Gruffudd Gryg organ newydd yn cyrraedd rhwng 1350 a 1370, a’r plwyfolion i gyd wedi talu amdani; mae’r organ bresennol gan William Hill, o 1873.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddMae Robert FitzStephen, mab Nest ferch Rhys, yn glanio ym Mae Bannow gyda saethwyr a marchogion o dde Cymru, a’i mab Morys FitzGerald yn ei ddilyn: glaniad cyntaf y gwŷr o Gymru a ddechreuodd goncwest Normanaidd Iwerddon.
Meibion Nest yn hwylio am IwerddonYn ôl traddodiad Cymru, hwyliodd Madog ab Owain Gwynedd tua’r gorllewin o Landrillo-yn-Rhos a chanfod gwlad newydd dros y cefnfor, dair canrif cyn Columbus.FfynhonnellThe Historie of Cambria, now called Wales ↗Humphrey Llwyd, wedi’i orffen a’i argraffu gan David Powel, Llundain, 1584 (Saesneg)Yr hanes cyntaf mewn print am fordaith Madog: aeth i chwilio am anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin nes dod i wlad anhysbys. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
Madog yn hwylio i’r gorllewinMae Harri II yn cymodi â’r Arglwydd Rhys ac yn ei enwi’n ustus De Cymru, meistr ar y de-orllewin i gyd.
Ustus De CymruAdeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.
Yr eisteddfod gyntafYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf