Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain Gwynedd
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
c. 1170
Yn ôl traddodiad Cymru, hwyliodd Madog ab Owain Gwynedd tua’r gorllewin o Landrillo-yn-Rhos a chanfod gwlad newydd dros y cefnfor, dair canrif cyn Columbus.FfynhonnellThe Historie of Cambria, now called Wales ↗Humphrey Llwyd, wedi’i orffen a’i argraffu gan David Powel, Llundain, 1584 (Saesneg)Yr hanes cyntaf mewn print am fordaith Madog: aeth i chwilio am anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin nes dod i wlad anhysbys. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
Llun: Y traeth yn Llandrillo-yn-Rhos, lle hwyliodd Madog yn ôl traddodiad Cymru. · Jeff Buck, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Yn ôl traddodiad Cymru, yn 1170 hwyliodd Madog, mab y brenin Owain Gwynedd, tua’r gorllewin o Landrillo-yn-Rhos a chael gwlad newydd dros y cefnfor.FfynonellauMadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Madog ab Owain Gwynedd, mab i Owain Gwynedd yn ôl y sôn, tywysog Cymreig a hwyliodd i’r Amerig yn 1170; yn Historie of Cambria Powel (1584) hwyliodd Madog a Rhirid o Landrillo, Llandrillo-yn-Rhos; mae’r plac yn Llandrillo-yn-Rhos yn enwi ei longau Gorn Gwynant a Phedr Sant; mae’r sôn sicr cyntaf am Fadog ar y môr mewn cywydd gan Faredudd ap Rhys (yn ei flodau 1450–1483), a rhydd Cronica Walliae Humphrey Llwyd (1559) yr hanes llawn cyntaf; yn 1953 gosododd Merched y Chwyldro Americanaidd blac yn Fort Morgan, Alabama, er cof am y tywysog Madog a laniodd ar lannau Bae Mobile yn 1170; ni chafwyd tystiolaeth archaeolegol nac arall o’r fordaith.The Historie of Cambria, now called Wales ↗Humphrey Llwyd, wedi’i orffen a’i argraffu gan David Powel, Llundain, 1584 (Saesneg)Yr hanes cyntaf mewn print am fordaith Madog: aeth i chwilio am anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin nes dod i wlad anhysbys. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
| Pwy | Madog ab Owain Gwynedd |
|---|---|
| O | Landrillo-yn-Rhos |
| Llongau | Gorn Gwynant a Phedr Sant, yn ôl y plac yn Llandrillo-yn-Rhos |
Mae Historie of Cambria 1584 yn adrodd sut yr aeth Madog i chwilio am anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin, nes dod i wlad anhysbys. Hwyliodd Madog a Rhirid o Landrillo.FfynonellauThe Historie of Cambria, now called Wales ↗Humphrey Llwyd, wedi’i orffen a’i argraffu gan David Powel, Llundain, 1584 (Saesneg)Yr hanes cyntaf mewn print am fordaith Madog: aeth i chwilio am anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin nes dod i wlad anhysbys. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.Madoc ↗Wikipedia (Saesneg)Madog ab Owain Gwynedd, mab i Owain Gwynedd yn ôl y sôn, tywysog Cymreig a hwyliodd i’r Amerig yn 1170; yn Historie of Cambria Powel (1584) hwyliodd Madog a Rhirid o Landrillo, Llandrillo-yn-Rhos; mae’r plac yn Llandrillo-yn-Rhos yn enwi ei longau Gorn Gwynant a Phedr Sant; mae’r sôn sicr cyntaf am Fadog ar y môr mewn cywydd gan Faredudd ap Rhys (yn ei flodau 1450–1483), a rhydd Cronica Walliae Humphrey Llwyd (1559) yr hanes llawn cyntaf; yn 1953 gosododd Merched y Chwyldro Americanaidd blac yn Fort Morgan, Alabama, er cof am y tywysog Madog a laniodd ar lannau Bae Mobile yn 1170; ni chafwyd tystiolaeth archaeolegol nac arall o’r fordaith.
Nid oes ysgrifen o oes Madog ei hun yn sôn am y fordaith. Mae cerdd gan Faredudd ap Rhys yn y bymthegfed ganrif yn sôn am Fadog y morwr, ac ysgrifennodd Humphrey Llwyd yr hanes llawn cyntaf yn 1559.FfynhonnellMadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Madog ab Owain Gwynedd, mab i Owain Gwynedd yn ôl y sôn, tywysog Cymreig a hwyliodd i’r Amerig yn 1170; yn Historie of Cambria Powel (1584) hwyliodd Madog a Rhirid o Landrillo, Llandrillo-yn-Rhos; mae’r plac yn Llandrillo-yn-Rhos yn enwi ei longau Gorn Gwynant a Phedr Sant; mae’r sôn sicr cyntaf am Fadog ar y môr mewn cywydd gan Faredudd ap Rhys (yn ei flodau 1450–1483), a rhydd Cronica Walliae Humphrey Llwyd (1559) yr hanes llawn cyntaf; yn 1953 gosododd Merched y Chwyldro Americanaidd blac yn Fort Morgan, Alabama, er cof am y tywysog Madog a laniodd ar lannau Bae Mobile yn 1170; ni chafwyd tystiolaeth archaeolegol nac arall o’r fordaith.
Yn 1953 gosodwyd plac ym Mae Mobile yn Alabama er cof am y tywysog Madog, fforiwr o Gymro a laniodd ar lannau Bae Mobile yn 1170.FfynhonnellMadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Madog ab Owain Gwynedd, mab i Owain Gwynedd yn ôl y sôn, tywysog Cymreig a hwyliodd i’r Amerig yn 1170; yn Historie of Cambria Powel (1584) hwyliodd Madog a Rhirid o Landrillo, Llandrillo-yn-Rhos; mae’r plac yn Llandrillo-yn-Rhos yn enwi ei longau Gorn Gwynant a Phedr Sant; mae’r sôn sicr cyntaf am Fadog ar y môr mewn cywydd gan Faredudd ap Rhys (yn ei flodau 1450–1483), a rhydd Cronica Walliae Humphrey Llwyd (1559) yr hanes llawn cyntaf; yn 1953 gosododd Merched y Chwyldro Americanaidd blac yn Fort Morgan, Alabama, er cof am y tywysog Madog a laniodd ar lannau Bae Mobile yn 1170; ni chafwyd tystiolaeth archaeolegol nac arall o’r fordaith.

Roedd gan Owain Gwynedd o leiaf dri ar ddeg o blant o’i ddwy wraig ac eraill a gydnabuwyd dan gyfraith Cymru.FfynhonnellMadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Madog ab Owain Gwynedd, tywysog Cymreig a hwyliodd, yn ôl y stori, i America yn 1170, 322 o flynyddoedd cyn Columbus, gan fynd i’r môr i ddianc rhag yr ymryson gartref wedi marw ei dad; bu gan Owain Gwynedd o leiaf dri ar ddeg o blant gyda’i ddwy wraig ac eraill a gydnabuwyd yn ôl arfer Cymru; mae’r sôn sicr cynharaf am Fadog morwrol mewn cywydd gan Faredudd ap Rhys o Bowys (fl. 1450–1483), yn diolch i uchelwr am rwyd bysgota; tua 1250–1255 mae’r bardd Fflemaidd Willem yn ei alw ei hun yn ‘Willem die Madoc maecte’, awdur Madoc a gollwyd; Cronica Walliae Humphrey Llwyd (1559) sy’n rhoi’r hanes llawn cyntaf a’r honiad cyntaf i Fadog gyrraedd America cyn Columbus; defnyddiodd John Dee ef yn ei ‘Title Royal’ i’r Frenhines Elisabeth I yn 1580; argraffwyd y stori gan George Peckham (1583), David Powel (1584) a Richard Hakluyt (1589); yn ôl Powel hwyliodd Madog a Rhirid o Landrillo (Llandrillo-yn-Rhos) a chael gwlad bell, doreithiog, a daeth Madog yn ôl i Gymru a hwylio eto gyda rhagor o ymsefydlwyr, ac ni ddychwelodd; yn 1624 ailadroddodd John Smith o Virginia y stori; soniodd Thomas Jefferson, mewn llythyr at Meriwether Lewis ar 22 Ionawr 1804, am yr Indiaid Cymreig ‘y dywedir eu bod i fyny’r Missouri’; ni chafwyd tystiolaeth archaeolegol nac ieithyddol o’r fordaith. Y stori yw i Fadog a’i frawd Rhirid, wedi blino ar yr ymladd diddiwedd gartref, hwylio ymaith yn llong Madog, Gwenan Gorn, canfod gwlad yn y gorllewin, dod yn ôl i gasglu pobl a fynnai ymsefydlu yno, a hwylio eto.FfynhonnellMadog ab Owain Gwynedd ↗Wicipedia CymraegMadog ab Owain Gwynedd, yn ôl y stori mab i Owain Gwynedd a hwyliodd i America tua 1170 ac ymsefydlu yno; y stori yw i Fadog a’i frawd Rhirid, wedi blino ar yr ymladd parhaus yng Nghymru’r 12g, hwylio ymaith yn ei long Gwenan Gorn, darganfod gwlad yn y gorllewin, dychwelyd i gasglu pobl oedd yn awyddus i ymsefydlu yno, a hwylio eto; defnyddiodd John Dee, o dras Gymreig, y stori dros y Frenhines Elisabeth I; yn ddiweddarach cylchredodd straeon fod y Mandan yng ngogledd America yn siarad Cymraeg ac yn disgyn o bobl Madog, ac aeth John Evans o’r Waunfawr i fyny Afon Missouri ddiwedd y 18g i chwilio amdanynt; cafodd hyd iddynt, ond ni chanfu arwydd o eiriau Cymraeg yn eu hiaith; ysgrifennodd Maredudd ap Rhys (fl. 1450–83) o Bowys: ‘Madog wych, mwyedig wedd, / Iawn genau Owain Gwynedd, / Ni fynnai dir, f’enaid oedd, / Na da mawr ond y moroedd’, cerdd o’r cyfnod cyn y Tuduriaid sy’n dangos bod traddodiad yng Nghymru fod Madog wedi hwylio’r môr, gan droi ei gefn ar dir a chyfoeth.
Yn y bymthegfed ganrif diolchodd Maredudd ap Rhys o Bowys i sgweier am rwyd bysgota, a gosod Madog wrth ei ochr fel gŵr a ddewisodd y môr.FfynhonnellMadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Madog ab Owain Gwynedd, tywysog Cymreig a hwyliodd, yn ôl y stori, i America yn 1170, 322 o flynyddoedd cyn Columbus, gan fynd i’r môr i ddianc rhag yr ymryson gartref wedi marw ei dad; bu gan Owain Gwynedd o leiaf dri ar ddeg o blant gyda’i ddwy wraig ac eraill a gydnabuwyd yn ôl arfer Cymru; mae’r sôn sicr cynharaf am Fadog morwrol mewn cywydd gan Faredudd ap Rhys o Bowys (fl. 1450–1483), yn diolch i uchelwr am rwyd bysgota; tua 1250–1255 mae’r bardd Fflemaidd Willem yn ei alw ei hun yn ‘Willem die Madoc maecte’, awdur Madoc a gollwyd; Cronica Walliae Humphrey Llwyd (1559) sy’n rhoi’r hanes llawn cyntaf a’r honiad cyntaf i Fadog gyrraedd America cyn Columbus; defnyddiodd John Dee ef yn ei ‘Title Royal’ i’r Frenhines Elisabeth I yn 1580; argraffwyd y stori gan George Peckham (1583), David Powel (1584) a Richard Hakluyt (1589); yn ôl Powel hwyliodd Madog a Rhirid o Landrillo (Llandrillo-yn-Rhos) a chael gwlad bell, doreithiog, a daeth Madog yn ôl i Gymru a hwylio eto gyda rhagor o ymsefydlwyr, ac ni ddychwelodd; yn 1624 ailadroddodd John Smith o Virginia y stori; soniodd Thomas Jefferson, mewn llythyr at Meriwether Lewis ar 22 Ionawr 1804, am yr Indiaid Cymreig ‘y dywedir eu bod i fyny’r Missouri’; ni chafwyd tystiolaeth archaeolegol nac ieithyddol o’r fordaith.
Madog wych, mwyedig wedd, / Iawn genau Owain Gwynedd, / Ni fynnai dir, f’enaid oedd, / Na da mawr ond y moroedd.
Maredudd ap Rhys
Ddwy ganrif ynghynt, tua 1250, galwodd y bardd Fflemaidd Willem ei hun yn ‘Willem die Madoc maecte’, gwneuthurwr Madoc sydd bellach ar goll.FfynhonnellMadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Madog ab Owain Gwynedd, tywysog Cymreig a hwyliodd, yn ôl y stori, i America yn 1170, 322 o flynyddoedd cyn Columbus, gan fynd i’r môr i ddianc rhag yr ymryson gartref wedi marw ei dad; bu gan Owain Gwynedd o leiaf dri ar ddeg o blant gyda’i ddwy wraig ac eraill a gydnabuwyd yn ôl arfer Cymru; mae’r sôn sicr cynharaf am Fadog morwrol mewn cywydd gan Faredudd ap Rhys o Bowys (fl. 1450–1483), yn diolch i uchelwr am rwyd bysgota; tua 1250–1255 mae’r bardd Fflemaidd Willem yn ei alw ei hun yn ‘Willem die Madoc maecte’, awdur Madoc a gollwyd; Cronica Walliae Humphrey Llwyd (1559) sy’n rhoi’r hanes llawn cyntaf a’r honiad cyntaf i Fadog gyrraedd America cyn Columbus; defnyddiodd John Dee ef yn ei ‘Title Royal’ i’r Frenhines Elisabeth I yn 1580; argraffwyd y stori gan George Peckham (1583), David Powel (1584) a Richard Hakluyt (1589); yn ôl Powel hwyliodd Madog a Rhirid o Landrillo (Llandrillo-yn-Rhos) a chael gwlad bell, doreithiog, a daeth Madog yn ôl i Gymru a hwylio eto gyda rhagor o ymsefydlwyr, ac ni ddychwelodd; yn 1624 ailadroddodd John Smith o Virginia y stori; soniodd Thomas Jefferson, mewn llythyr at Meriwether Lewis ar 22 Ionawr 1804, am yr Indiaid Cymreig ‘y dywedir eu bod i fyny’r Missouri’; ni chafwyd tystiolaeth archaeolegol nac ieithyddol o’r fordaith.
Cronica Walliae Humphrey Llwyd yn 1559 oedd y cyntaf i ddweud i Fadog gyrraedd America cyn Columbus, 322 o flynyddoedd ynghynt. Defnyddiodd John Dee y stori i’r Frenhines Elisabeth I yn 1580, ac argraffodd George Peckham, David Powel a Richard Hakluyt hi yn yr 1580au. Yn 1624 adroddodd John Smith o Virginia hi eto, ac ar 22 Ionawr 1804 ysgrifennodd Thomas Jefferson at Meriwether Lewis am yr Indiaid Cymreig y dywedid eu bod ‘i fyny’r Missouri’.FfynhonnellMadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Madog ab Owain Gwynedd, tywysog Cymreig a hwyliodd, yn ôl y stori, i America yn 1170, 322 o flynyddoedd cyn Columbus, gan fynd i’r môr i ddianc rhag yr ymryson gartref wedi marw ei dad; bu gan Owain Gwynedd o leiaf dri ar ddeg o blant gyda’i ddwy wraig ac eraill a gydnabuwyd yn ôl arfer Cymru; mae’r sôn sicr cynharaf am Fadog morwrol mewn cywydd gan Faredudd ap Rhys o Bowys (fl. 1450–1483), yn diolch i uchelwr am rwyd bysgota; tua 1250–1255 mae’r bardd Fflemaidd Willem yn ei alw ei hun yn ‘Willem die Madoc maecte’, awdur Madoc a gollwyd; Cronica Walliae Humphrey Llwyd (1559) sy’n rhoi’r hanes llawn cyntaf a’r honiad cyntaf i Fadog gyrraedd America cyn Columbus; defnyddiodd John Dee ef yn ei ‘Title Royal’ i’r Frenhines Elisabeth I yn 1580; argraffwyd y stori gan George Peckham (1583), David Powel (1584) a Richard Hakluyt (1589); yn ôl Powel hwyliodd Madog a Rhirid o Landrillo (Llandrillo-yn-Rhos) a chael gwlad bell, doreithiog, a daeth Madog yn ôl i Gymru a hwylio eto gyda rhagor o ymsefydlwyr, ac ni ddychwelodd; yn 1624 ailadroddodd John Smith o Virginia y stori; soniodd Thomas Jefferson, mewn llythyr at Meriwether Lewis ar 22 Ionawr 1804, am yr Indiaid Cymreig ‘y dywedir eu bod i fyny’r Missouri’; ni chafwyd tystiolaeth archaeolegol nac ieithyddol o’r fordaith.
Ganed John Evans yn y Waunfawr, ger Caernarfon, yn 1770. Yn 1795 aeth i fyny’r Missouri gyda chefnogaeth Sbaen, i ganfod yr Indiaid Cymreig a ffordd i’r Môr Tawel. Cyrhaeddodd y Mandan yn 1796 a threulio’r gaeaf gyda hwy, ac aeth ei fap o 1,800 milltir o’r afon drwy law Jefferson i daith Lewis a Clark.FfynhonnellJohn Evans (explorer) ↗Wikipedia (Saesneg)Fforiwr o Gymru oedd John Thomas Evans (Ebrill 1770 – Mai 1799) a luniodd un o fapiau cynnar Afon Missouri; ganed yn Waunfawr ger Caernarfon; yn nechrau’r 1790au tyfodd diddordeb yng Nghymru yn y stori fod Madog wedi darganfod America, ac roedd sôn parhaus yng Ngogledd America am lwyth o Indiaid Cymreig, a gysylltid â’r Mandan; ym mis Ebrill 1795 cychwynnodd ar daith gyda chefnogaeth Sbaen i archwilio’r Missouri a chwilio am lwybr i’r Môr Tawel o’i blaenau; cafodd hyd i’r Mandan yn 1796 a threulio’r gaeaf gyda hwy; dyfynnodd Gwyn A. Williams ef yn ysgrifennu, wedi archwilio a mapio’r Missouri am 1,800 milltir a siarad â’r bobloedd o 35 i 49 gradd lledred, na allai gael hyd i Indiaid Cymreig; defnyddiwyd ei fap, a basiwyd ymlaen gan Thomas Jefferson, gan daith Lewis a Clark; yn 2014 daeth ei hanes yn destun llyfr, ffilm, albwm ac ap, i gyd o’r enw American Interior, gan y cerddor Gruff Rhys o’r Super Furry Animals.
Clywodd Robert Southey y stori gan William Owen Pughe a’i gwneud yn gerdd hir, Madoc, yn 1805, a throsodd Alexander Pushkin ran ohoni i’r Rwseg yn 1829. Mae plac o 2023 ar fainc ar ffurf cwch yn Llandrillo-yn-Rhos yn dweud: ‘Prince Madoc sailed from here Aber-Kerrick-Gwynan 1170 AD’. Tynnwyd llechen Alabama o 1953 i lawr yn 2008 ac fe’i cedwir bellach gan Daughters of the American Revolution yn Mobile.FfynhonnellMadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Cerdd hir Robert Southey, Madoc (1805), o’r stori fel y’i cafodd gan William Owen Pughe; cyfieithodd Alexander Pushkin gerdd fer, ‘Madoc in Wales’, o waith Southey yn 1829; enillodd Madoc: A Mystery Paul Muldoon, a ysbrydolwyd gan Southey, Wobr Goffa Geoffrey Faber yn 1992; cymharodd North American Indians George Catlin (1841) gwch croen y Mandan â’r cwrwgl Cymreig; mae plac yn Llandrillo-yn-Rhos, rhan o fainc a cherflun ar ffurf cwch o 2023, yn dweud ‘Prince Madoc sailed from here Aber-Kerrick-Gwynan 1170 AD’; tynnwyd llechen Fort Morgan o 1953 i lawr gan wasanaeth parciau Alabama yn 2008 ac mae bellach i’w gweld ym mhencadlys Daughters of the American Revolution yn Mobile; Gwyn A. Williams, Madoc: The Making of a Myth (1979); A Swiftly Tilting Planet Madeleine L’Engle (1978). Uwchben Llandrillo-yn-Rhos saif bryngaer Dinerth ar Fryn Euryn, caer yr arth efallai.FfynhonnellRhos (North Wales) ↗Wikipedia (Saesneg)Rhos, ‘gweundir’, i’r dwyrain o afon Conwy; teyrnas fach, yna cantref a oedd fel arfer yn rhan o Wynedd; mae’r achau Hen Gymraeg yn rhestru tri ar ddeg o’i brenhinoedd, dau ohonynt hefyd yn frenhinoedd Gwynedd; bu Cynlas fab Owain Danwyn fyw ddechrau’r 6ed ganrif; Dinerth, efallai ‘caer yr arth’, yw’r fryngaer ar Fryn Euryn yn Llandrillo-yn-Rhos, lle cafodd Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd fur carreg tua deg troedfedd o uchder gyda rhagfuriau un troedfedd ar ddeg a hanner o drwch; gyda thri chantref cyfagos ffurfiai’r Berfeddwlad; Creuddyn oedd un o’i chymydau.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddMab Owain Gwynedd a hwyliodd, yn ôl traddodiad Cymru, tua’r gorllewin o Landrillo yn 1170 a chyrraedd America dair canrif cyn Columbus.
Madog ab Owain GwyneddMae’r Brenin Owain Gwynedd yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc fel Waliarum princeps, Tywysog Cymru: y defnydd hynaf o’r teitl sydd wedi goroesi. Golygai princeps, teitl Awgwstws, y cyntaf oll. Mae Harri’r Ail ‘yn ddig iawn’.
Y brenin a ddaeth yn dywysogMae Robert FitzStephen, mab Nest ferch Rhys, yn glanio ym Mae Bannow gyda saethwyr a marchogion o dde Cymru, a’i mab Morys FitzGerald yn ei ddilyn: glaniad cyntaf y gwŷr o Gymru a ddechreuodd goncwest Normanaidd Iwerddon.
Meibion Nest yn hwylio am IwerddonMae’r Brenin Owain Gwynedd yn marw ar ôl teyrnasiad hir a gogoneddus. Ef oedd y rheolwr cyntaf i’w alw’i hun yn Dywysog y Cymry.
Marw Owain GwyneddMae Harri II yn cymodi â’r Arglwydd Rhys ac yn ei enwi’n ustus De Cymru, meistr ar y de-orllewin i gyd.
Ustus De CymruYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf