Nest ferch Rhys
Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch Rhys

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1169
Mae Robert FitzStephen, mab Nest ferch Rhys, yn glanio ym Mae Bannow gyda saethwyr a marchogion o dde Cymru, a’i mab Morys FitzGerald yn ei ddilyn: glaniad cyntaf y gwŷr o Gymru a ddechreuodd goncwest Normanaidd Iwerddon.
Llun: Robert fab Steffan, mab Nest, wedi’i dynnu mewn llawysgrif o lyfr Gerallt Gymro am oresgyn Iwerddon. · Gerald of Wales (manuscript drawing), Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ym Mai 1169 hwyliodd Robert fab Steffan, un o feibion Nest ferch Rhys, o dde Cymru i Iwerddon. Dyma laniad cyntaf y gwŷr o Gymru a ddechreuodd y goncwest Normanaidd ar Iwerddon.FfynonellauRobert FitzStephen ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Nest ferch Rhys a’i hail ŵr Steffan, cwnstabl Aberteifi; fe’i daliwyd yn Nhachwedd 1165 gan yr Arglwydd Rhys, nai Nest, a’i ryddhau yn 1168 i fynd i Iwerddon dros frenin Leinster, Diarmait Mac Murchada; ar 1 Mai 1169 glaniodd ger Bae Bannow gyda llu o 30 marchog, 60 o wŷr arfog a 300 o saethwyr; syrthiodd Wexford wedi gwarchae a barodd ddau ddiwrnod yn unig, a rhannodd Bargy a Forth â’i hanner brawd Morys fab Gerallt; yn 1177 rhoddwyd teyrnas Corc iddo ef a Miles de Cogan; ansicr yw dyddiad ei farw.Nest ferch Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf y Deheubarth, a Gwladys ferch Rhiwallon; fe’i cadwyd yn llys Gwilym II, a phriododd y brenin hi â Gerallt fab Gwallter o Windsor; efallai mai Cilgerran yw Cenarth Bychan; ymosododd Owain ap Cadwgan ar y castell; anogodd Nest ei gŵr i ddianc drwy gwter y geudy; aeth Owain â hi a’i phlant ymaith; gyrrwyd Owain a’i dad Cadwgan i Iwerddon; ymhlith ei meibion yr oedd Gwilym a Morys fab Gerallt a Dafydd fab Gerallt, esgob Tyddewi, a chan Steffan, cwnstabl Aberteifi, Robert fab Steffan, un o’r Normaniaid a orchfygodd Iwerddon; drwy ei merch Angharad roedd yn nain i Gerallt Gymro; fe’i galwyd yn ‘Helen Cymru’ yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
| Glanio | 1 Mai 1169, ger Bae Bannow |
|---|---|
| Gyda | 30 marchog, 60 o wŷr arfog a 300 o saethwyr |
| Mam | Nest ferch Rhys |
Bu Robert yn garcharor i’r Arglwydd Rhys, ei gefnder ei hun, ers 1165. Rhyddhaodd Rhys ef yn 1168 er mwyn iddo fynd i helpu Diarmait, brenin Leinster.FfynhonnellRobert FitzStephen ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Nest ferch Rhys a’i hail ŵr Steffan, cwnstabl Aberteifi; fe’i daliwyd yn Nhachwedd 1165 gan yr Arglwydd Rhys, nai Nest, a’i ryddhau yn 1168 i fynd i Iwerddon dros frenin Leinster, Diarmait Mac Murchada; ar 1 Mai 1169 glaniodd ger Bae Bannow gyda llu o 30 marchog, 60 o wŷr arfog a 300 o saethwyr; syrthiodd Wexford wedi gwarchae a barodd ddau ddiwrnod yn unig, a rhannodd Bargy a Forth â’i hanner brawd Morys fab Gerallt; yn 1177 rhoddwyd teyrnas Corc iddo ef a Miles de Cogan; ansicr yw dyddiad ei farw.
Syrthiodd Wexford wedi gwarchae o ddau ddiwrnod yn unig. Rhannodd Robert diroedd Bargy a Forth â’i hanner brawd Morys fab Gerallt, mab arall i Nest.FfynonellauRobert FitzStephen ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Nest ferch Rhys a’i hail ŵr Steffan, cwnstabl Aberteifi; fe’i daliwyd yn Nhachwedd 1165 gan yr Arglwydd Rhys, nai Nest, a’i ryddhau yn 1168 i fynd i Iwerddon dros frenin Leinster, Diarmait Mac Murchada; ar 1 Mai 1169 glaniodd ger Bae Bannow gyda llu o 30 marchog, 60 o wŷr arfog a 300 o saethwyr; syrthiodd Wexford wedi gwarchae a barodd ddau ddiwrnod yn unig, a rhannodd Bargy a Forth â’i hanner brawd Morys fab Gerallt; yn 1177 rhoddwyd teyrnas Corc iddo ef a Miles de Cogan; ansicr yw dyddiad ei farw.Maurice FitzGerald, Lord of Llanstephan ↗Wikipedia (Saesneg)Ail fab hynaf Gerallt fab Gwallter a Nest ferch Rhys, tywysoges y Deheubarth; arglwydd Llansteffan; cymerodd ran yng ngoresgyniad Iwerddon yn 1169 a chynorthwyo’i hanner brawd Robert yng ngwarchae Wexford; bu farw yn Wexford ar 1 Medi 1176; disgyn ieirll FitzGerald Kildare a Desmond ohono; ysgrifennodd ei nai Gerallt Gymro yr Expugnatio Hibernica yn 1189.

Bu farw Morys yn Wexford yn 1176. Ohono ef y daeth ieirll mawr FitzGerald Kildare a Desmond, ac ysgrifennodd ei nai Gerallt Gymro hanes y goncwest.FfynhonnellMaurice FitzGerald, Lord of Llanstephan ↗Wikipedia (Saesneg)Ail fab hynaf Gerallt fab Gwallter a Nest ferch Rhys, tywysoges y Deheubarth; arglwydd Llansteffan; cymerodd ran yng ngoresgyniad Iwerddon yn 1169 a chynorthwyo’i hanner brawd Robert yng ngwarchae Wexford; bu farw yn Wexford ar 1 Medi 1176; disgyn ieirll FitzGerald Kildare a Desmond ohono; ysgrifennodd ei nai Gerallt Gymro yr Expugnatio Hibernica yn 1189.
Robert oedd mab hynaf Nest a’i hail ŵr Stephen, cwnstabl Aberteifi, ac ar ôl ei dad bu’n geidwad Aberteifi ei hun. Gofynnodd brenin Leinster am ei ryddid gyntaf yn 1167, a gollyngodd yr Arglwydd Rhys ef yn rhydd wedi ail gais yn 1168.FfynhonnellRobert FitzStephen ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf Stephen, cwnstabl Aberteifi, a Nest ferch Rhys, ac olynydd ei dad yn geidwad Aberteifi; fe’i daliwyd ym mis Tachwedd 1165 gan yr Arglwydd Rhys; apeliodd brenin Leinster am ei ryddhau yn 1167, a rhyddhaodd Rhys ef yn 1168 wedi ail apêl; ar 1 Mai 1169 arweiniodd flaengad cynorthwywyr Diarmait Mac Murchada i Iwerddon, a glaniodd Maurice de Prendergast drannoeth gyda 10 marchog a 60 saethwr; yng ngwarchae deuddydd Wexford dywedir iddo losgi’r llongau yn yr harbwr; yn 1171 gwarchaewyd ef yn Carrick a’i ddal gan y Gwyddelod, yna’i roi i Harri II, a’i gwnaeth yn ddirprwy i Hugh de Lacy, prif ustus Iwerddon; yn 1177 rhoddwyd teyrnas Corc iddo ef a Miles de Cogan, ‘o Lismore i’r môr’, heb y ddinas; tua 1180 rhoddodd dir i’w nai Philip de Barry, a ddaeth i Iwerddon yn 1183 neu 1185; mae’n ymddangos yn Expugnatio Hibernica Gerallt Gymro (1189). Roedd ei hanner brawd Dafydd FitzGerald, esgob Tyddewi, wedi gweithio i’w ryddhau hefyd.FfynhonnellDavid FitzGerald (bishop) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gerallt o Windsor a Nest, merch Rhys ap Tewdwr, a aned yn ôl pob tebyg rhwng 1103 a 1109; canon Tyddewi ac archddiacon Aberteifi; etholwyd yn esgob Tyddewi ar 14 Rhagfyr 1148 a’i gysegru yng Nghaergaint ar 19 Rhagfyr 1148; helpodd i gysegru Thomas Becket yn 1162 a bu’n rhan o goroni Harri’r Brenin Ifanc yn 1170; yn 1167 gweithiodd i ryddhau ei hanner brawd Robert FitzStephen; cymerodd ei nai Gerallt Gymro i’w aelwyd a gofalu am ei addysg; bu farw ar 8 Mai 1176 a’i gladdu yn ei eglwys gadeiriol.
Glaniodd Maurice de Prendergast y diwrnod ar ôl Robert, gyda deg marchog a thrigain saethwr. Yng ngwarchae Wexford dywedir i Robert losgi’r llongau yn yr harbwr, fel na allai neb droi’n ôl.FfynhonnellRobert FitzStephen ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf Stephen, cwnstabl Aberteifi, a Nest ferch Rhys, ac olynydd ei dad yn geidwad Aberteifi; fe’i daliwyd ym mis Tachwedd 1165 gan yr Arglwydd Rhys; apeliodd brenin Leinster am ei ryddhau yn 1167, a rhyddhaodd Rhys ef yn 1168 wedi ail apêl; ar 1 Mai 1169 arweiniodd flaengad cynorthwywyr Diarmait Mac Murchada i Iwerddon, a glaniodd Maurice de Prendergast drannoeth gyda 10 marchog a 60 saethwr; yng ngwarchae deuddydd Wexford dywedir iddo losgi’r llongau yn yr harbwr; yn 1171 gwarchaewyd ef yn Carrick a’i ddal gan y Gwyddelod, yna’i roi i Harri II, a’i gwnaeth yn ddirprwy i Hugh de Lacy, prif ustus Iwerddon; yn 1177 rhoddwyd teyrnas Corc iddo ef a Miles de Cogan, ‘o Lismore i’r môr’, heb y ddinas; tua 1180 rhoddodd dir i’w nai Philip de Barry, a ddaeth i Iwerddon yn 1183 neu 1185; mae’n ymddangos yn Expugnatio Hibernica Gerallt Gymro (1189).
Yn 1171 gwarchaewyd Robert yn Carrick a’i ddal gan y Gwyddelod, ac wedyn fe’i rhoddwyd i Harri II, a’i gwnaeth yn ddirprwy i Hugh de Lacy, prif ustus y brenin yn Iwerddon. Yn 1177 rhoddwyd teyrnas Corc iddo ef a Miles de Cogan, ‘o Lismore i’r môr’. Tua 1180 rhoddodd dir i’w nai Philip de Barry, brawd Gerallt, a ddaeth drosodd i’w helpu yn 1183 neu 1185.FfynhonnellRobert FitzStephen ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf Stephen, cwnstabl Aberteifi, a Nest ferch Rhys, ac olynydd ei dad yn geidwad Aberteifi; fe’i daliwyd ym mis Tachwedd 1165 gan yr Arglwydd Rhys; apeliodd brenin Leinster am ei ryddhau yn 1167, a rhyddhaodd Rhys ef yn 1168 wedi ail apêl; ar 1 Mai 1169 arweiniodd flaengad cynorthwywyr Diarmait Mac Murchada i Iwerddon, a glaniodd Maurice de Prendergast drannoeth gyda 10 marchog a 60 saethwr; yng ngwarchae deuddydd Wexford dywedir iddo losgi’r llongau yn yr harbwr; yn 1171 gwarchaewyd ef yn Carrick a’i ddal gan y Gwyddelod, yna’i roi i Harri II, a’i gwnaeth yn ddirprwy i Hugh de Lacy, prif ustus Iwerddon; yn 1177 rhoddwyd teyrnas Corc iddo ef a Miles de Cogan, ‘o Lismore i’r môr’, heb y ddinas; tua 1180 rhoddodd dir i’w nai Philip de Barry, a ddaeth i Iwerddon yn 1183 neu 1185; mae’n ymddangos yn Expugnatio Hibernica Gerallt Gymro (1189).
Roedd mab arall i Nest, Dafydd FitzGerald, yn esgob Tyddewi o Ragfyr 1148 hyd ei farw ar 8 Mai 1176. Cymerodd ei nai Gerallt i’w aelwyd a gofalu am ei addysg. Cyn hynny bu’n ganon yn Nhyddewi ac yn archddiacon Aberteifi. Yn 1162 helpodd i gysegru Thomas Becket yn archesgob Caergaint, ac yn 1170 cymerodd ran yng nghoroni Harri’r Brenin Ifanc.FfynhonnellDavid FitzGerald (bishop) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gerallt o Windsor a Nest, merch Rhys ap Tewdwr, a aned yn ôl pob tebyg rhwng 1103 a 1109; canon Tyddewi ac archddiacon Aberteifi; etholwyd yn esgob Tyddewi ar 14 Rhagfyr 1148 a’i gysegru yng Nghaergaint ar 19 Rhagfyr 1148; helpodd i gysegru Thomas Becket yn 1162 a bu’n rhan o goroni Harri’r Brenin Ifanc yn 1170; yn 1167 gweithiodd i ryddhau ei hanner brawd Robert FitzStephen; cymerodd ei nai Gerallt Gymro i’w aelwyd a gofalu am ei addysg; bu farw ar 8 Mai 1176 a’i gladdu yn ei eglwys gadeiriol.
Mae FitzGeraldiaid Iwerddon yn olrhain eu llinach drwy Maurice at Gerallt o Windsor a Nest, ac felly at Rhys ap Tewdwr a thŷ brenhinol Dinefwr. Ymladdodd meibion ac wyrion Maurice, yn eu plith Raymond le Gros, yn Iwerddon wrth ei ochr. Dywed Annalau’r Pedwar Meistr i’r teulu ddod yn ‘fwy Gwyddelig na’r Gwyddelod eu hunain’. Gwnaed John FitzGerald yn Iarll cyntaf Kildare yn 1316, a Maurice FitzThomas yn Iarll Desmond yn 1329. Daeth eu cri rhyfel yn arwyddair y teulu, ‘Crom a Boo’, ac ysgrifennodd Gerald, trydydd Iarll Desmond, a fu farw yn 1398, farddoniaeth yn Wyddeleg fel Gearóid Iarla. Daliodd y teulu ddugiaeth Leinster o 1766, a daeth dwy gangen arall ohono’n Farchogion Kerry ac yn Farchogion Glin.FfynhonnellFitzGerald dynasty ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r llinach yn mynd yn ôl at Gerallt o Windsor, castellydd cyntaf Penfro, a Nest ferch Rhys, merch Rhys ap Tewdwr o dŷ brenhinol Dinefwr; eu mab Maurice FitzGerald, arglwydd Llansteffan, oedd cyndad FitzGeraldiaid Iwerddon, a bu ei feibion a’i wyrion, yn eu plith Raymond le Gros a Philip de Barry, yn rhan o’r goresgyniad ar Iwerddon yn 1169; dywed Annalau’r Pedwar Meistr iddynt ddod yn ‘fwy Gwyddelig na’r Gwyddelod eu hunain’; gwnaed John FitzGerald yn Iarll cyntaf Kildare yn 1316, a daliodd y llinach ddugiaeth Leinster o 1766; gwnaed Maurice FitzThomas yn Iarll Desmond yn 1329; Marchogion Kerry a Glin; yr arwyddair ‘Crom a Boo’; ysgrifennodd Gerald FitzGerald, 3ydd Iarll Desmond (1335–1398), farddoniaeth yn Wyddeleg fel Gearóid Iarla.
Ffynonellau a darllen pellach
Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMae Owain Gwynedd yn arwain cynghrair prin o reolwyr Cymru yn erbyn ymosodiad Seisnig enfawr. Mae stormydd ar y Berwyn a chyrchoedd y Cymry yn gorfodi Harri’r Ail i encilio.
Troi Harri’r Ail yn ôlMae’r Brenin Owain Gwynedd yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc fel Waliarum princeps, Tywysog Cymru: y defnydd hynaf o’r teitl sydd wedi goroesi. Golygai princeps, teitl Awgwstws, y cyntaf oll. Mae Harri’r Ail ‘yn ddig iawn’.
Y brenin a ddaeth yn dywysogYn ôl traddodiad Cymru, hwyliodd Madog ab Owain Gwynedd tua’r gorllewin o Landrillo-yn-Rhos a chanfod gwlad newydd dros y cefnfor, dair canrif cyn Columbus.FfynhonnellThe Historie of Cambria, now called Wales ↗Humphrey Llwyd, wedi’i orffen a’i argraffu gan David Powel, Llundain, 1584 (Saesneg)Yr hanes cyntaf mewn print am fordaith Madog: aeth i chwilio am anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin nes dod i wlad anhysbys. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
Madog yn hwylio i’r gorllewinMae’r Brenin Owain Gwynedd yn marw ar ôl teyrnasiad hir a gogoneddus. Ef oedd y rheolwr cyntaf i’w alw’i hun yn Dywysog y Cymry.
Marw Owain GwyneddYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf