Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1169

Meibion Nest yn hwylio am Iwerddon

Mae Robert FitzStephen, mab Nest ferch Rhys, yn glanio ym Mae Bannow gyda saethwyr a marchogion o dde Cymru, a’i mab Morys FitzGerald yn ei ddilyn: glaniad cyntaf y gwŷr o Gymru a ddechreuodd goncwest Normanaidd Iwerddon.

Llun: Robert fab Steffan, mab Nest, wedi’i dynnu mewn llawysgrif o lyfr Gerallt Gymro am oresgyn Iwerddon. · Gerald of Wales (manuscript drawing), Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ym Mai 1169 hwyliodd Robert fab Steffan, un o feibion Nest ferch Rhys, o dde Cymru i Iwerddon. Dyma laniad cyntaf y gwŷr o Gymru a ddechreuodd y goncwest Normanaidd ar Iwerddon.

Glanio1 Mai 1169, ger Bae Bannow
Gyda30 marchog, 60 o wŷr arfog a 300 o saethwyr
MamNest ferch Rhys

Wedi’i ryddhau gan yr Arglwydd Rhys#

Bu Robert yn garcharor i’r Arglwydd Rhys, ei gefnder ei hun, ers 1165. Rhyddhaodd Rhys ef yn 1168 er mwyn iddo fynd i helpu Diarmait, brenin Leinster.

Wexford#

Syrthiodd Wexford wedi gwarchae o ddau ddiwrnod yn unig. Rhannodd Robert diroedd Bargy a Forth â’i hanner brawd Morys fab Gerallt, mab arall i Nest.

Yr arfordir creigiog ger Bae Bannow yn Swydd Wexford, lle glaniodd Robert yn 1169.
Yr arfordir creigiog ger Bae Bannow yn Swydd Wexford, lle glaniodd Robert yn 1169. · Llun: Pam Brophy, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y FitzGeraldiaid#

Bu farw Morys yn Wexford yn 1176. Ohono ef y daeth ieirll mawr FitzGerald Kildare a Desmond, ac ysgrifennodd ei nai Gerallt Gymro hanes y goncwest.

Mab o Aberteifi#

Robert oedd mab hynaf Nest a’i hail ŵr Stephen, cwnstabl Aberteifi, ac ar ôl ei dad bu’n geidwad Aberteifi ei hun. Gofynnodd brenin Leinster am ei ryddid gyntaf yn 1167, a gollyngodd yr Arglwydd Rhys ef yn rhydd wedi ail gais yn 1168. Roedd ei hanner brawd Dafydd FitzGerald, esgob Tyddewi, wedi gweithio i’w ryddhau hefyd.

Y glanio#

Glaniodd Maurice de Prendergast y diwrnod ar ôl Robert, gyda deg marchog a thrigain saethwr. Yng ngwarchae Wexford dywedir i Robert losgi’r llongau yn yr harbwr, fel na allai neb droi’n ôl.

Corc#

Yn 1171 gwarchaewyd Robert yn Carrick a’i ddal gan y Gwyddelod, ac wedyn fe’i rhoddwyd i Harri II, a’i gwnaeth yn ddirprwy i Hugh de Lacy, prif ustus y brenin yn Iwerddon. Yn 1177 rhoddwyd teyrnas Corc iddo ef a Miles de Cogan, ‘o Lismore i’r môr’. Tua 1180 rhoddodd dir i’w nai Philip de Barry, brawd Gerallt, a ddaeth drosodd i’w helpu yn 1183 neu 1185.

Esgob Tyddewi#

Roedd mab arall i Nest, Dafydd FitzGerald, yn esgob Tyddewi o Ragfyr 1148 hyd ei farw ar 8 Mai 1176. Cymerodd ei nai Gerallt i’w aelwyd a gofalu am ei addysg. Cyn hynny bu’n ganon yn Nhyddewi ac yn archddiacon Aberteifi. Yn 1162 helpodd i gysegru Thomas Becket yn archesgob Caergaint, ac yn 1170 cymerodd ran yng nghoroni Harri’r Brenin Ifanc.

Yn fwy Gwyddelig na’r Gwyddelod#

Mae FitzGeraldiaid Iwerddon yn olrhain eu llinach drwy Maurice at Gerallt o Windsor a Nest, ac felly at Rhys ap Tewdwr a thŷ brenhinol Dinefwr. Ymladdodd meibion ac wyrion Maurice, yn eu plith Raymond le Gros, yn Iwerddon wrth ei ochr. Dywed Annalau’r Pedwar Meistr i’r teulu ddod yn ‘fwy Gwyddelig na’r Gwyddelod eu hunain’. Gwnaed John FitzGerald yn Iarll cyntaf Kildare yn 1316, a Maurice FitzThomas yn Iarll Desmond yn 1329. Daeth eu cri rhyfel yn arwyddair y teulu, ‘Crom a Boo’, ac ysgrifennodd Gerald, trydydd Iarll Desmond, a fu farw yn 1398, farddoniaeth yn Wyddeleg fel Gearóid Iarla. Daliodd y teulu ddugiaeth Leinster o 1766, a daeth dwy gangen arall ohono’n Farchogion Kerry ac yn Farchogion Glin.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Y bobl

c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys

Cyn ac wedyn

  1. Troi Harri’r Ail yn ôl

    Mae Owain Gwynedd yn arwain cynghrair prin o reolwyr Cymru yn erbyn ymosodiad Seisnig enfawr. Mae stormydd ar y Berwyn a chyrchoedd y Cymry yn gorfodi Harri’r Ail i encilio.

    Troi Harri’r Ail yn ôl
  2. Y brenin a ddaeth yn dywysog

    Mae’r Brenin Owain Gwynedd yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc fel Waliarum princeps, Tywysog Cymru: y defnydd hynaf o’r teitl sydd wedi goroesi. Golygai princeps, teitl Awgwstws, y cyntaf oll. Mae Harri’r Ail ‘yn ddig iawn’.

    Y brenin a ddaeth yn dywysog
  3. Madog yn hwylio i’r gorllewin

    Yn ôl traddodiad Cymru, hwyliodd Madog ab Owain Gwynedd tua’r gorllewin o Landrillo-yn-Rhos a chanfod gwlad newydd dros y cefnfor, dair canrif cyn Columbus.

    Madog yn hwylio i’r gorllewin
  4. Marw Owain Gwynedd

    Mae’r Brenin Owain Gwynedd yn marw ar ôl teyrnasiad hir a gogoneddus. Ef oedd y rheolwr cyntaf i’w alw’i hun yn Dywysog y Cymry.

    Marw Owain Gwynedd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf