Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain Gwynedd

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
c. 1165
Mae’r Brenin Owain Gwynedd yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc fel Waliarum princeps, Tywysog Cymru: y defnydd hynaf o’r teitl sydd wedi goroesi. Golygai princeps, teitl Awgwstws, y cyntaf oll. Mae Harri’r Ail ‘yn ddig iawn’.
Llun: Owain Gwynedd fel y dychmygwyd ef yn yr Historie of Cambria, 1584. · David Powel and Humphrey Llwyd, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn y 1160au ysgrifennodd y brenin Owain Gwynedd at Louis VII o Ffrainc. Mewn un llythyr galwodd ei hun yn Waliarum princeps, Tywysog Cymru. Dyma’r tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl.FfynonellauOwain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo.Prince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.
| Pwy | Owain Gwynedd, brenin Gwynedd |
|---|---|
| At | Louis VII, brenin Ffrainc |
| Teitl | Princeps Walliarum, Tywysog Cymru |
Yn ei lythyrau at Louis ysgrifennodd yn gyntaf fel brenin Cymru a brenin y Cymry. Yna cymerodd y teitl newydd.FfynhonnellOwain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo.
Fe’i cymerodd, yn ôl pob tebyg, i hawlio’r lle blaenaf dros reolwyr eraill Cymru.FfynhonnellPrince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.
Defnyddiodd yr Arglwydd Rhys ef mewn dwy siarter. Gwnaeth Llywelyn ap Gruffudd ef yn eiddo iddo’i hun, a chydnabu Harri III ef yn 1267.FfynhonnellPrince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.
Nid Owain oedd y cyntaf i hawlio Cymru gyfan. Ganrif ynghynt galwyd Gruffudd ap Llywelyn, a deyrnasodd o 1055 hyd 1063, yr unig frenin Cymreig erioed i reoli Cymru gyfan, a galwodd John o Gaerwrangon ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry.FfynhonnellKing of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Gelwir Gruffudd ap Llywelyn (teyrnasodd 1055–1063) ‘yr unig frenin Cymreig erioed i reoli holl diriogaeth Cymru’, a galwodd John o Gaerwrangon ef yn Rex Walensium; defnyddiodd Owain Gwynedd y teitl Brenin Cymru, ac yn ei ddau lythyr cyntaf at Louis VII galwodd ei hun yn ‘frenin Cymru’ ac yn ‘frenin y Cymry’, ac yn ei olaf yn Princeps; Owain hefyd oedd y cyntaf i hawlio’r teitl Tywysog Cymru. Roedd Gruffudd yn orwyr i fab Hywel Dda, ac yn Henffordd ar 24 Hydref 1055 wynebodd fyddin yr Iarll Ralph, ar geffylau ac yn arfog yn null y Normaniaid.FfynhonnellGruffudd ap Llywelyn (his reign) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn ap Seisyll ac Angharad, merch Maredudd ab Owain, a gor-orŵyr i Hywel Dda; chwalwyd byddin Mersia yn Rhyd y Groes yn fuan wedi iddo ddod i rym; yn Henffordd ar 24 Hydref 1055 roedd llu’r Iarll Ralph ar geffylau ac wedi’i arfogi yn null y Normaniaid; nid aeth Harold ymhellach na Henffordd, ac ymddengys iddo godi amddiffynfa yn Longtown cyn ailgryfhau Henffordd; adferwyd Ælfgar a gwnaed cytundeb heddwch; tua’r adeg hon cymerodd Gruffudd Forgannwg a Gwent hefyd, gyda thiroedd eang ar hyd y ffin; John Davies: ‘Am ryw saith mlynedd fer, roedd Cymru’n un, dan un rheolwr, camp heb ei rhagflaenydd na’i holynydd’; rhwng 1053 a 1063 nid oedd ymryson mewnol yng Nghymru, ac roedd mewn heddwch; gadawodd marwolaeth ei gynghreiriad Ælfgar ef yn fwy agored, a chafodd Harold ganiatâd y brenin i ymosod yn ddirybudd ar ei lys yn Rhuddlan, lle bu bron i Ruffudd gael ei ddal ond cafodd rybudd mewn pryd a dianc i’r môr yn un o’i longau, a gweddill ei lynges yn cael ei dinistrio; wedyn rhannwyd ei deyrnas eto yn yr hen deyrnasoedd, a phriododd Ealdgyth Harold, i’w gwneud yn weddw eto dair blynedd yn ddiweddarach; galwodd Ioan o Gaerwrangon, sawl degawd yn ddiweddarach, ef yn Rex Walensium, Brenin y Cymry; pan gwympodd Harold yn Hastings yn 1066, wynebodd y Normaniaid ar ffiniau Cymru y teyrnasoedd ar wahân yn hytrach nag un brenin.
Roedd Owain yn ysgrifennu at Louis VII yn hydref 1164, wedi iddo godi yn erbyn Harri II, a’r haf canlynol safodd tywysogion Cymru gyda’i gilydd y tu ôl iddo yn erbyn y brenin.FfynhonnellBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Gorffennaf 1163 talodd nifer o dywysogion Cymru wrogaeth i Harri II yn Woodstock; yn 1164 dechreuodd Harri gynllunio ymgyrch, yn bennaf yn erbyn Rhys ap Gruffudd, a oedd wedi meddiannu llawer o Geredigion; erbyn hydref 1164 roedd Owain Gwynedd mewn gwrthryfel agored ac yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc; yn gynnar yn 1165 ymosododd Dafydd fab Owain ar Degeingl, a daeth Harri yn ôl o Normandi ym mis Mai; roedd ei fyddin yn Amwythig yn cynnwys milwyr o Loegr a milwyr cyflog o’r Cyfandir, ac aeth tua Chroesoswallt a dyffryn Ceiriog; mae’r Brut yn sôn am ‘ychydig o Gymry dethol’ a ymladdodd yn wrol yn erbyn byddin y brenin; mae Adwy’r Beddau ger Clawdd Offa, lle dywedid i’r meirw gael eu claddu yn y ffos, a dywedai adroddiad o 1697 fod y beddau i’w gweld o hyd; mae’r enw ‘Brwydr Crogen’ yn ymddangos gyntaf yn adroddiad Thomas Pennant yn 1778; gyrrwyd byddin Harri yn ôl o’r Berwyn o fewn dyddiau gan wynt a glaw a dorrodd ei chyflenwadau; dywed yr annalau Cymreig iddo aros yng Nghaer am lynges o Ddulyn, yna rhoi’r gorau i’r ymgyrch a mynd yn ôl i Anjou; bu’r methiant yn gywilydd mawr i Harri; erbyn 1166 roedd Rhys ac Owain yn ymosod ar diroedd y Mers eto; dadleua rhai haneswyr i lai o gefnogaeth Harri i arglwyddi’r Mers wedi 1165 eu gyrru i chwilio am diroedd yn Iwerddon; mae plac ym Mhont Castle Mill, Bronygarth, ger y Waun. Awgryma llythyrau at Owain gan Thomas Becket a’r Pab Alecsander III ei fod erbyn 1169 yn defnyddio’r ffurf Princeps Wallie hefyd.FfynhonnellPrince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf y gwyddys amdano mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn yr 1160au, Princeps Walliarum, ac awgryma llythyrau gan Thomas Becket a’r Pab Alecsander III ei fod yn defnyddio Princeps Wallie hefyd erbyn 1169; mae’n debyg iddo’i gymryd i hawlio’r lle blaenaf dros reolwyr eraill Cymru; wedi ei farw yn 1170 ni chymerodd yr un rheolwr arall y teitl tan 1245 ac eithrio Rhys ap Gruffydd o Ddeheubarth, y mae dwy siarter o’r 1180au yn ei alw’n Dywysog Cymru neu’n Dywysog y Cymry, ymhlith sawl teitl a ddefnyddiai, weithiau ar yr un pryd; defnyddiai olynwyr Owain yng Ngwynedd Dywysog Gogledd Cymru, neu Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; adfywiodd Dafydd ap Llywelyn y teitl ym misoedd olaf ei deyrnasiad, yn 1245; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 hyd ei farw yn 1282 ni ddefnyddiodd ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: roedd y teitl ar unwaith yn cydnabod ac yn cyhoeddi statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; wedi 1282 cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl a dal ati am rai misoedd; hawliodd Owain Lawgoch, un o ddisgynyddion tywysogion Gwynedd, ef yn 1372; cyhoeddodd cefnogwyr Owain Glyndŵr ef yn Dywysog Cymru pan ddechreuodd ei wrthryfel yn 1400, a choronwyd ef yn Dywysog Cymru yn 1404.
Wedi marw Owain yn 1170 ni chymerodd yr un rheolwr arall y teitl tan 1245, ac eithrio’r Arglwydd Rhys. Galwai olynwyr Owain yng Ngwynedd eu hunain yn Dywysog Gogledd Cymru, neu’n Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri. Mae’r ddwy siarter sy’n galw Rhys yn Dywysog Cymru, neu’n Dywysog y Cymry, yn dyddio o’r 1180au, a defnyddiai sawl teitl, weithiau ar yr un pryd.FfynhonnellPrince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf y gwyddys amdano mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn yr 1160au, Princeps Walliarum, ac awgryma llythyrau gan Thomas Becket a’r Pab Alecsander III ei fod yn defnyddio Princeps Wallie hefyd erbyn 1169; mae’n debyg iddo’i gymryd i hawlio’r lle blaenaf dros reolwyr eraill Cymru; wedi ei farw yn 1170 ni chymerodd yr un rheolwr arall y teitl tan 1245 ac eithrio Rhys ap Gruffydd o Ddeheubarth, y mae dwy siarter o’r 1180au yn ei alw’n Dywysog Cymru neu’n Dywysog y Cymry, ymhlith sawl teitl a ddefnyddiai, weithiau ar yr un pryd; defnyddiai olynwyr Owain yng Ngwynedd Dywysog Gogledd Cymru, neu Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; adfywiodd Dafydd ap Llywelyn y teitl ym misoedd olaf ei deyrnasiad, yn 1245; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 hyd ei farw yn 1282 ni ddefnyddiodd ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: roedd y teitl ar unwaith yn cydnabod ac yn cyhoeddi statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; wedi 1282 cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl a dal ati am rai misoedd; hawliodd Owain Lawgoch, un o ddisgynyddion tywysogion Gwynedd, ef yn 1372; cyhoeddodd cefnogwyr Owain Glyndŵr ef yn Dywysog Cymru pan ddechreuodd ei wrthryfel yn 1400, a choronwyd ef yn Dywysog Cymru yn 1404.
Adfywiodd Dafydd ap Llywelyn y teitl ym misoedd olaf ei deyrnasiad, yn 1245. Defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258, mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 hyd ei farw yn 1282 ni ddefnyddiodd ond y teitl Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri. Ysgrifennodd yr hanesydd J. Beverley Smith fod y teitl ar unwaith yn cydnabod ac yn cyhoeddi statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru.FfynhonnellPrince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf y gwyddys amdano mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn yr 1160au, Princeps Walliarum, ac awgryma llythyrau gan Thomas Becket a’r Pab Alecsander III ei fod yn defnyddio Princeps Wallie hefyd erbyn 1169; mae’n debyg iddo’i gymryd i hawlio’r lle blaenaf dros reolwyr eraill Cymru; wedi ei farw yn 1170 ni chymerodd yr un rheolwr arall y teitl tan 1245 ac eithrio Rhys ap Gruffydd o Ddeheubarth, y mae dwy siarter o’r 1180au yn ei alw’n Dywysog Cymru neu’n Dywysog y Cymry, ymhlith sawl teitl a ddefnyddiai, weithiau ar yr un pryd; defnyddiai olynwyr Owain yng Ngwynedd Dywysog Gogledd Cymru, neu Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; adfywiodd Dafydd ap Llywelyn y teitl ym misoedd olaf ei deyrnasiad, yn 1245; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 hyd ei farw yn 1282 ni ddefnyddiodd ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: roedd y teitl ar unwaith yn cydnabod ac yn cyhoeddi statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; wedi 1282 cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl a dal ati am rai misoedd; hawliodd Owain Lawgoch, un o ddisgynyddion tywysogion Gwynedd, ef yn 1372; cyhoeddodd cefnogwyr Owain Glyndŵr ef yn Dywysog Cymru pan ddechreuodd ei wrthryfel yn 1400, a choronwyd ef yn Dywysog Cymru yn 1404.
Pan laddwyd Llywelyn yn 1282, cymerodd ei frawd Dafydd ap Gruffudd y teitl a dal ati i ymladd am rai misoedd. Yn 1372 hawliodd Owain Lawgoch, un o ddisgynyddion tywysogion Gwynedd, ef eto.FfynhonnellPrince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf y gwyddys amdano mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn yr 1160au, Princeps Walliarum, ac awgryma llythyrau gan Thomas Becket a’r Pab Alecsander III ei fod yn defnyddio Princeps Wallie hefyd erbyn 1169; mae’n debyg iddo’i gymryd i hawlio’r lle blaenaf dros reolwyr eraill Cymru; wedi ei farw yn 1170 ni chymerodd yr un rheolwr arall y teitl tan 1245 ac eithrio Rhys ap Gruffydd o Ddeheubarth, y mae dwy siarter o’r 1180au yn ei alw’n Dywysog Cymru neu’n Dywysog y Cymry, ymhlith sawl teitl a ddefnyddiai, weithiau ar yr un pryd; defnyddiai olynwyr Owain yng Ngwynedd Dywysog Gogledd Cymru, neu Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; adfywiodd Dafydd ap Llywelyn y teitl ym misoedd olaf ei deyrnasiad, yn 1245; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 hyd ei farw yn 1282 ni ddefnyddiodd ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: roedd y teitl ar unwaith yn cydnabod ac yn cyhoeddi statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; wedi 1282 cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl a dal ati am rai misoedd; hawliodd Owain Lawgoch, un o ddisgynyddion tywysogion Gwynedd, ef yn 1372; cyhoeddodd cefnogwyr Owain Glyndŵr ef yn Dywysog Cymru pan ddechreuodd ei wrthryfel yn 1400, a choronwyd ef yn Dywysog Cymru yn 1404. Cyhoeddodd ei hawl i Gymru ym Mharis ar 10 Mai 1372.FfynhonnellOwain Lawgoch ↗Wikipedia (Saesneg)Y datganiad ym Mharis ar 10 Mai 1372; Soubise, 1372, a dal Thomas Percy a’r Captal de Buch; rhyfel Coucy yn 1375; talu £20 i John Lamb, 4 Rhagfyr 1378; y gofeb yn Mortagne, 15 Awst 2003; chwedl y cysgadur yn yr ogof.
Ar 16 Medi 1400 cyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru yn ei faenor yng Nglyndyfrdwy ger Corwen, a pharhaodd y gwrthryfel a ddilynodd am bedair blynedd ar ddeg.FfynhonnellCorwen ↗Wikipedia (Saesneg)Corwen, yn nyffryn Dyfrdwy yn Edeirnion; mae eglwys Sant Mael a Sant Sulien o’r 13eg ganrif; cyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400 yn ei faenor gerllaw yng Nglyndyfrdwy, gan ddechrau gwrthryfel pedair blynedd ar ddeg; safodd cerflun o Owain gan Simon van de Put ar y Sgwâr o 1995, a’i newid yn 2007 am gerflun mwy ohono ar farch gan Colin Spofforth; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1919; poblogaeth 2,325 yn 2011. Yn 1404 fe’i coronwyd yn Dywysog Cymru.FfynhonnellPrince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf y gwyddys amdano mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn yr 1160au, Princeps Walliarum, ac awgryma llythyrau gan Thomas Becket a’r Pab Alecsander III ei fod yn defnyddio Princeps Wallie hefyd erbyn 1169; mae’n debyg iddo’i gymryd i hawlio’r lle blaenaf dros reolwyr eraill Cymru; wedi ei farw yn 1170 ni chymerodd yr un rheolwr arall y teitl tan 1245 ac eithrio Rhys ap Gruffydd o Ddeheubarth, y mae dwy siarter o’r 1180au yn ei alw’n Dywysog Cymru neu’n Dywysog y Cymry, ymhlith sawl teitl a ddefnyddiai, weithiau ar yr un pryd; defnyddiai olynwyr Owain yng Ngwynedd Dywysog Gogledd Cymru, neu Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; adfywiodd Dafydd ap Llywelyn y teitl ym misoedd olaf ei deyrnasiad, yn 1245; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 hyd ei farw yn 1282 ni ddefnyddiodd ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: roedd y teitl ar unwaith yn cydnabod ac yn cyhoeddi statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; wedi 1282 cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl a dal ati am rai misoedd; hawliodd Owain Lawgoch, un o ddisgynyddion tywysogion Gwynedd, ef yn 1372; cyhoeddodd cefnogwyr Owain Glyndŵr ef yn Dywysog Cymru pan ddechreuodd ei wrthryfel yn 1400, a choronwyd ef yn Dywysog Cymru yn 1404. Machynlleth oedd cartref ei senedd Gymreig y flwyddyn honno, a choronwyd ef ger y Senedd-dy, gydag arweinwyr o’r Alban, Ffrainc a Sbaen yn gwylio.FfynhonnellMachynlleth ↗Wikipedia (Saesneg)Machynlleth oedd lle senedd Gymreig Owain Glyndŵr yn 1404, a choronwyd Owain yn Dywysog Cymru yn 1404 ger y Senedd-dy, gydag arweinwyr o’r Alban, Ffrainc a Sbaen yn bresennol; mae’r Senedd-dy yn un o dri thŷ canoloesol yn y dref; mae’r dref yn hawlio mai hi yw hen brifddinas Cymru. Ef oedd y Cymro olaf i gael ei alw’n Dywysog Cymru, a galwodd y beirdd ef y Mab Darogan.FfynhonnellOwain Glyn Dŵr ↗Wicipedia CymraegOwain ap Gruffydd Fychan (tua 1354 hyd tua 1415), neu Owain Glyndyfrdwy, ac yn ddiweddarach gan feirdd ac awduron Owain y Glyn neu Owain Glyndŵr, y Cymro olaf i gael ei alw’n Dywysog Cymru, a gafodd hefyd y llysenw ‘Y Mab Darogan’; etifedd llinach Powys Fadog ar ochr ei dad ac yn ddisgynnydd i’r Arglwydd Rhys o’r Deheubarth ar ochr ei fam; etifeddodd arglwyddiaethau Glyndyfrdwy a Chynllaith, a’i ganolfan yn Sycharth ger Llansilin; astudiodd y gyfraith yn Llundain a gwasanaethodd gyda lluoedd Henry Bolingbroke; rhwng 1401 a 1404 ymledodd y gwrthryfel ar draws Cymru a datblygu’n gyflym yn wrthryfel dros annibyniaeth i Gymru; cipiwyd cestyll Harlech ac Aberystwyth a threchwyd byddinoedd Lloegr yng Nghwm Hyddgen a Bryn Glas; cynhaliodd senedd arbennig ym Machynlleth, y gyntaf o’i bath yng Nghymru, gyda chynrychiolwyr o Ffrainc, yr Alban a Sbaen; ffurfiodd gynghreiriau ag Iarll Northumberland ac Edmund Mortimer a chynghrair ffurfiol â Brenin Ffrainc; am gyfnod roedd yn rheoli bron y cyfan o Gymru.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddDaw’r Arglwydd Rhys yn noddwr Ystrad Fflur. Daw’r abaty’n gladdfa tywysogion ac yn gartref i groniclau Cymraeg.
Ystrad FflurMae Owain Gwynedd yn arwain cynghrair prin o reolwyr Cymru yn erbyn ymosodiad Seisnig enfawr. Mae stormydd ar y Berwyn a chyrchoedd y Cymry yn gorfodi Harri’r Ail i encilio.
Troi Harri’r Ail yn ôlMae Robert FitzStephen, mab Nest ferch Rhys, yn glanio ym Mae Bannow gyda saethwyr a marchogion o dde Cymru, a’i mab Morys FitzGerald yn ei ddilyn: glaniad cyntaf y gwŷr o Gymru a ddechreuodd goncwest Normanaidd Iwerddon.
Meibion Nest yn hwylio am IwerddonYn ôl traddodiad Cymru, hwyliodd Madog ab Owain Gwynedd tua’r gorllewin o Landrillo-yn-Rhos a chanfod gwlad newydd dros y cefnfor, dair canrif cyn Columbus.FfynhonnellThe Historie of Cambria, now called Wales ↗Humphrey Llwyd, wedi’i orffen a’i argraffu gan David Powel, Llundain, 1584 (Saesneg)Yr hanes cyntaf mewn print am fordaith Madog: aeth i chwilio am anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin nes dod i wlad anhysbys. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
Madog yn hwylio i’r gorllewinYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf