Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain Gwynedd

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1165
Mae Owain Gwynedd yn arwain cynghrair prin o reolwyr Cymru yn erbyn ymosodiad Seisnig enfawr. Mae stormydd ar y Berwyn a chyrchoedd y Cymry yn gorfodi Harri’r Ail i encilio.
Llun: Crib y Berwyn, lle gyrrodd gwynt a glaw fyddin Harri II yn ôl yn 1165. · Stemonitis, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn haf 1165 casglodd Harri II fyddin enfawr yn Amwythig i lethu’r Cymry. Am unwaith, safodd tywysogion Cymru gyda’i gilydd dan y brenin Owain Gwynedd.FfynonellauBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1165 casglodd Harri II fyddin fawr yn Amwythig; cododd Owain Gwynedd lu unedig yng Nghorwen, gyda Rhys ap Gruffudd, Iorwerth Goch ac Owain Cyfeiliog; torrodd Harri goed yn Nyffryn Ceiriog, lle ymosododd milwyr Cymreig ar ei fyddin; cysylltir y lle ag Adwy’r Beddau; ar y Berwyn, medd y Brut, gorthrymwyd y fyddin gan dymestl gref o wynt a llifogydd mawr o law; aeth Harri’n ôl i Amwythig a pheri dallu dau ar hugain o wystlon, dau ohonynt yn feibion i Owain; yna rhoddodd y gorau i’r ymgyrch.Owain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym Môn tua 1100, mab Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain; brenin o 1137, yn rhannu’r deyrnas â Chadwaladr ar y dechrau; cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 a Rhuddlan tua 1150, a chastell Rhuddlan yn 1167 wedi gwarchae tri mis; yn Ewlo yn 1157 trechodd ei wŷr y fyddin frenhinol, a’r brenin Harri ei hun prin yn dianc; yn 1165 gyrrodd glaw trwm ar y Berwyn Harri’n ôl, a niweidiodd Harri wystlon Cymreig, dau ohonynt yn feibion i Owain; i Louis VII ysgrifennodd fel brenin Cymru a brenin y Cymry, ac yna fel Waliarum princeps, y tro cyntaf y gwyddys i neb ddefnyddio’r teitl; bu farw ar 23 Tachwedd 1170 a’i gladdu ym Mangor; soniodd y Brut am ei fuddugoliaethau dirifedi, a’i fod heb ei orchfygu o’i ieuenctid; ymhlith ei feibion yr oedd Rhun, Hywel, Iorwerth Drwyndwn, Maelgwn, Dafydd, Rhodri a Chynan, a rhoddir Madog iddo.
| Pryd | Haf 1165 |
|---|---|
| Ble | Corwen, Dyffryn Ceiriog a’r Berwyn |
| Y Cymry | Owain Gwynedd, yr Arglwydd Rhys, Owain Cyfeiliog ac Iorwerth Goch |
Cododd Owain fyddin unedig yng Nghorwen. Gydag ef daeth Rhys ap Gruffudd o’r Deheubarth, Owain Cyfeiliog o dde Powys ac Iorwerth Goch o Fochnant.FfynonellauBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1165 casglodd Harri II fyddin fawr yn Amwythig; cododd Owain Gwynedd lu unedig yng Nghorwen, gyda Rhys ap Gruffudd, Iorwerth Goch ac Owain Cyfeiliog; torrodd Harri goed yn Nyffryn Ceiriog, lle ymosododd milwyr Cymreig ar ei fyddin; cysylltir y lle ag Adwy’r Beddau; ar y Berwyn, medd y Brut, gorthrymwyd y fyddin gan dymestl gref o wynt a llifogydd mawr o law; aeth Harri’n ôl i Amwythig a pheri dallu dau ar hugain o wystlon, dau ohonynt yn feibion i Owain; yna rhoddodd y gorau i’r ymgyrch.Owain Cyfeiliog (c. 1130–1197), prince and poet ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Arglwydd Cyfeiliog o 1149; gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II yn 1165; sefydlu Ystrad Marchell yn 1170; Gerallt yn ei enwi ymhlith y tri thywysog enwog am gyfiawnder, doethineb a chymedroldeb; cerdd yr Hirlas; ymneilltuo i Ystrad Marchell tua 1195 a marw yno yn 1197.
Peri Harri dorri coed Dyffryn Ceiriog. Ymosododd milwyr Cymreig ar ei fyddin yno. Cysylltir y lle ag Adwy’r Beddau.FfynhonnellBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1165 casglodd Harri II fyddin fawr yn Amwythig; cododd Owain Gwynedd lu unedig yng Nghorwen, gyda Rhys ap Gruffudd, Iorwerth Goch ac Owain Cyfeiliog; torrodd Harri goed yn Nyffryn Ceiriog, lle ymosododd milwyr Cymreig ar ei fyddin; cysylltir y lle ag Adwy’r Beddau; ar y Berwyn, medd y Brut, gorthrymwyd y fyddin gan dymestl gref o wynt a llifogydd mawr o law; aeth Harri’n ôl i Amwythig a pheri dallu dau ar hugain o wystlon, dau ohonynt yn feibion i Owain; yna rhoddodd y gorau i’r ymgyrch.
Ar y Berwyn, medd y cronicl, gorthrymwyd y fyddin gan dymestl gref o wynt a llifogydd mawr o law. Aeth Harri’n ôl i Amwythig a rhoi’r gorau i’r rhyfel cyn hir.FfynonellauBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1165 casglodd Harri II fyddin fawr yn Amwythig; cododd Owain Gwynedd lu unedig yng Nghorwen, gyda Rhys ap Gruffudd, Iorwerth Goch ac Owain Cyfeiliog; torrodd Harri goed yn Nyffryn Ceiriog, lle ymosododd milwyr Cymreig ar ei fyddin; cysylltir y lle ag Adwy’r Beddau; ar y Berwyn, medd y Brut, gorthrymwyd y fyddin gan dymestl gref o wynt a llifogydd mawr o law; aeth Harri’n ôl i Amwythig a pheri dallu dau ar hugain o wystlon, dau ohonynt yn feibion i Owain; yna rhoddodd y gorau i’r ymgyrch.Rhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.

Ym mis Gorffennaf 1163 talodd nifer o dywysogion Cymru wrogaeth i Harri II yn Woodstock. Yn 1164 adenillodd yr Arglwydd Rhys lawer o Geredigion, ac erbyn yr hydref roedd Owain Gwynedd wedi codi hefyd ac yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc. Yn gynnar yn 1165 ymosododd Dafydd fab Owain ar Degeingl, ac ym mis Mai daeth Harri yn ôl o Normandi i ryfela.FfynhonnellBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Gorffennaf 1163 talodd nifer o dywysogion Cymru wrogaeth i Harri II yn Woodstock; yn 1164 dechreuodd Harri gynllunio ymgyrch, yn bennaf yn erbyn Rhys ap Gruffudd, a oedd wedi meddiannu llawer o Geredigion; erbyn hydref 1164 roedd Owain Gwynedd mewn gwrthryfel agored ac yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc; yn gynnar yn 1165 ymosododd Dafydd fab Owain ar Degeingl, a daeth Harri yn ôl o Normandi ym mis Mai; roedd ei fyddin yn Amwythig yn cynnwys milwyr o Loegr a milwyr cyflog o’r Cyfandir, ac aeth tua Chroesoswallt a dyffryn Ceiriog; mae’r Brut yn sôn am ‘ychydig o Gymry dethol’ a ymladdodd yn wrol yn erbyn byddin y brenin; mae Adwy’r Beddau ger Clawdd Offa, lle dywedid i’r meirw gael eu claddu yn y ffos, a dywedai adroddiad o 1697 fod y beddau i’w gweld o hyd; mae’r enw ‘Brwydr Crogen’ yn ymddangos gyntaf yn adroddiad Thomas Pennant yn 1778; gyrrwyd byddin Harri yn ôl o’r Berwyn o fewn dyddiau gan wynt a glaw a dorrodd ei chyflenwadau; dywed yr annalau Cymreig iddo aros yng Nghaer am lynges o Ddulyn, yna rhoi’r gorau i’r ymgyrch a mynd yn ôl i Anjou; bu’r methiant yn gywilydd mawr i Harri; erbyn 1166 roedd Rhys ac Owain yn ymosod ar diroedd y Mers eto; dadleua rhai haneswyr i lai o gefnogaeth Harri i arglwyddi’r Mers wedi 1165 eu gyrru i chwilio am diroedd yn Iwerddon; mae plac ym Mhont Castle Mill, Bronygarth, ger y Waun.
Roedd byddin Harri yn Amwythig yn cynnwys milwyr o Loegr a milwyr cyflog o’r ochr draw i’r Sianel, a gorymdeithiodd drwy Groesoswallt tua dyffryn Ceiriog.FfynhonnellBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Gorffennaf 1163 talodd nifer o dywysogion Cymru wrogaeth i Harri II yn Woodstock; yn 1164 dechreuodd Harri gynllunio ymgyrch, yn bennaf yn erbyn Rhys ap Gruffudd, a oedd wedi meddiannu llawer o Geredigion; erbyn hydref 1164 roedd Owain Gwynedd mewn gwrthryfel agored ac yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc; yn gynnar yn 1165 ymosododd Dafydd fab Owain ar Degeingl, a daeth Harri yn ôl o Normandi ym mis Mai; roedd ei fyddin yn Amwythig yn cynnwys milwyr o Loegr a milwyr cyflog o’r Cyfandir, ac aeth tua Chroesoswallt a dyffryn Ceiriog; mae’r Brut yn sôn am ‘ychydig o Gymry dethol’ a ymladdodd yn wrol yn erbyn byddin y brenin; mae Adwy’r Beddau ger Clawdd Offa, lle dywedid i’r meirw gael eu claddu yn y ffos, a dywedai adroddiad o 1697 fod y beddau i’w gweld o hyd; mae’r enw ‘Brwydr Crogen’ yn ymddangos gyntaf yn adroddiad Thomas Pennant yn 1778; gyrrwyd byddin Harri yn ôl o’r Berwyn o fewn dyddiau gan wynt a glaw a dorrodd ei chyflenwadau; dywed yr annalau Cymreig iddo aros yng Nghaer am lynges o Ddulyn, yna rhoi’r gorau i’r ymgyrch a mynd yn ôl i Anjou; bu’r methiant yn gywilydd mawr i Harri; erbyn 1166 roedd Rhys ac Owain yn ymosod ar diroedd y Mers eto; dadleua rhai haneswyr i lai o gefnogaeth Harri i arglwyddi’r Mers wedi 1165 eu gyrru i chwilio am diroedd yn Iwerddon; mae plac ym Mhont Castle Mill, Bronygarth, ger y Waun.
Roedd Owain Cyfeiliog yn arglwydd Cyfeiliog ers 1149. Enwodd Gerallt Gymro ef ymhlith y tri thywysog enwog am gyfiawnder, doethineb a chymedroldeb, a chofir ef am y gerdd Hirlas Owain. Yn 1170 sefydlodd abaty Ystrad Marchell, a bu farw yno yn 1197.FfynhonnellOwain Cyfeiliog (c. 1130–1197), prince and poet ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Arglwydd Cyfeiliog o 1149; gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II yn 1165; sefydlu Ystrad Marchell yn 1170; Gerallt yn ei enwi ymhlith y tri thywysog enwog am gyfiawnder, doethineb a chymedroldeb; cerdd yr Hirlas; ymneilltuo i Ystrad Marchell tua 1195 a marw yno yn 1197.
Mae’r cronicl yn sôn am ‘ychydig o Gymry dethol’ a ymladdodd yn wrol yn erbyn byddin y brenin yn y dyffryn. Mae Adwy’r Beddau ger Clawdd Offa, lle dywedid i’r meirw gael eu claddu yn y ffos, a dywed adroddiad o 1697 fod y beddau i’w gweld o hyd. Ymddengys yr enw Brwydr Crogen gyntaf yn adroddiad Thomas Pennant yn 1778, ac mae plac ym Mhont Castle Mill, Bronygarth, ger y Waun.FfynhonnellBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Gorffennaf 1163 talodd nifer o dywysogion Cymru wrogaeth i Harri II yn Woodstock; yn 1164 dechreuodd Harri gynllunio ymgyrch, yn bennaf yn erbyn Rhys ap Gruffudd, a oedd wedi meddiannu llawer o Geredigion; erbyn hydref 1164 roedd Owain Gwynedd mewn gwrthryfel agored ac yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc; yn gynnar yn 1165 ymosododd Dafydd fab Owain ar Degeingl, a daeth Harri yn ôl o Normandi ym mis Mai; roedd ei fyddin yn Amwythig yn cynnwys milwyr o Loegr a milwyr cyflog o’r Cyfandir, ac aeth tua Chroesoswallt a dyffryn Ceiriog; mae’r Brut yn sôn am ‘ychydig o Gymry dethol’ a ymladdodd yn wrol yn erbyn byddin y brenin; mae Adwy’r Beddau ger Clawdd Offa, lle dywedid i’r meirw gael eu claddu yn y ffos, a dywedai adroddiad o 1697 fod y beddau i’w gweld o hyd; mae’r enw ‘Brwydr Crogen’ yn ymddangos gyntaf yn adroddiad Thomas Pennant yn 1778; gyrrwyd byddin Harri yn ôl o’r Berwyn o fewn dyddiau gan wynt a glaw a dorrodd ei chyflenwadau; dywed yr annalau Cymreig iddo aros yng Nghaer am lynges o Ddulyn, yna rhoi’r gorau i’r ymgyrch a mynd yn ôl i Anjou; bu’r methiant yn gywilydd mawr i Harri; erbyn 1166 roedd Rhys ac Owain yn ymosod ar diroedd y Mers eto; dadleua rhai haneswyr i lai o gefnogaeth Harri i arglwyddi’r Mers wedi 1165 eu gyrru i chwilio am diroedd yn Iwerddon; mae plac ym Mhont Castle Mill, Bronygarth, ger y Waun.
Wrth y B4500, tua 300 metr o Gastell y Waun ac ar Lwybr Clawdd Offa, saif Derwen Adwy’r Meirwon. Credir ei bod dros fil o flynyddoedd oed, ac fe’i galwyd yr unig dyst byw i’r frwydr. Enwodd Rob McBride o Goed Cadw hi yn 2007, a gosodwyd plac i’r frwydr wrth ei hochr ym mis Mawrth 2009. Ym mis Chwefror 2010 holltodd yr hen goeden yn ddwy yn yr oerfel, ac mae ganddi orchymyn cadw bellach. Yn 2014 hi oedd y goeden gyntaf o Gymru i gael ei henwebu ar gyfer Coeden Ewropeaidd y Flwyddyn.FfynhonnellOak at the Gate of the Dead ↗Wikipedia (Saesneg)Derwen Adwy’r Meirwon, a elwir hefyd Derwen Crogen, derwen goesog yn nyffryn Ceiriog ger y Waun, tua 300 metr o Gastell y Waun, wrth y B4500 ac ar Lwybr Clawdd Offa; credir ei bod dros 1,000 oed; os felly roedd yn sefyll adeg brwydr 1165, ac fe’i galwyd yr ‘unig dyst byw i’r frwydr hon’, wedi’i henwi ar ôl man claddu’r meirw; fe’i nodwyd a’i henwi yn 2007 gan Rob McBride o Goed Cadw; dadorchuddiwyd plac i gofio’r frwydr ym mis Mawrth 2009; ym mis Chwefror 2010 holltodd yn ddwy yn y tywydd oer a chael gorchymyn cadw coed gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam; yn 2014 hi oedd y goeden gyntaf o Gymru i gael ei henwebu ar gyfer Coeden Ewropeaidd y Flwyddyn.
Dywed yr annalau Cymreig i Harri aros yng Nghaer am lynges o Ddulyn, yna rhoi’r gorau i’r rhyfel a mynd yn ôl i Anjou. Bu’n gywilydd mawr iddo. Erbyn 1166 roedd Rhys ac Owain yn ymosod ar diroedd y Mers eto, a chred rhai haneswyr i arglwyddi’r Mers, yn llai sicr o gymorth y brenin wedi 1165, droi yn hytrach at Iwerddon.FfynhonnellBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Gorffennaf 1163 talodd nifer o dywysogion Cymru wrogaeth i Harri II yn Woodstock; yn 1164 dechreuodd Harri gynllunio ymgyrch, yn bennaf yn erbyn Rhys ap Gruffudd, a oedd wedi meddiannu llawer o Geredigion; erbyn hydref 1164 roedd Owain Gwynedd mewn gwrthryfel agored ac yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc; yn gynnar yn 1165 ymosododd Dafydd fab Owain ar Degeingl, a daeth Harri yn ôl o Normandi ym mis Mai; roedd ei fyddin yn Amwythig yn cynnwys milwyr o Loegr a milwyr cyflog o’r Cyfandir, ac aeth tua Chroesoswallt a dyffryn Ceiriog; mae’r Brut yn sôn am ‘ychydig o Gymry dethol’ a ymladdodd yn wrol yn erbyn byddin y brenin; mae Adwy’r Beddau ger Clawdd Offa, lle dywedid i’r meirw gael eu claddu yn y ffos, a dywedai adroddiad o 1697 fod y beddau i’w gweld o hyd; mae’r enw ‘Brwydr Crogen’ yn ymddangos gyntaf yn adroddiad Thomas Pennant yn 1778; gyrrwyd byddin Harri yn ôl o’r Berwyn o fewn dyddiau gan wynt a glaw a dorrodd ei chyflenwadau; dywed yr annalau Cymreig iddo aros yng Nghaer am lynges o Ddulyn, yna rhoi’r gorau i’r ymgyrch a mynd yn ôl i Anjou; bu’r methiant yn gywilydd mawr i Harri; erbyn 1166 roedd Rhys ac Owain yn ymosod ar diroedd y Mers eto; dadleua rhai haneswyr i lai o gefnogaeth Harri i arglwyddi’r Mers wedi 1165 eu gyrru i chwilio am diroedd yn Iwerddon; mae plac ym Mhont Castle Mill, Bronygarth, ger y Waun.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddMae Harri II yn ymosod ar Wynedd. Mae meibion Owain Gwynedd yn ymosod ar fyddin y brenin yn y coed yn Eulo, a phrin y mae Harri’n dianc â’i fywyd.
Y cyrch yng Nghoed EuloDaw’r Arglwydd Rhys yn noddwr Ystrad Fflur. Daw’r abaty’n gladdfa tywysogion ac yn gartref i groniclau Cymraeg.
Ystrad FflurMae’r Brenin Owain Gwynedd yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc fel Waliarum princeps, Tywysog Cymru: y defnydd hynaf o’r teitl sydd wedi goroesi. Golygai princeps, teitl Awgwstws, y cyntaf oll. Mae Harri’r Ail ‘yn ddig iawn’.
Y brenin a ddaeth yn dywysogMae Robert FitzStephen, mab Nest ferch Rhys, yn glanio ym Mae Bannow gyda saethwyr a marchogion o dde Cymru, a’i mab Morys FitzGerald yn ei ddilyn: glaniad cyntaf y gwŷr o Gymru a ddechreuodd goncwest Normanaidd Iwerddon.
Meibion Nest yn hwylio am IwerddonYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf