Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1188

Taith Gerallt

Mae Gerallt Gymro yn teithio’r wlad yn recriwtio ar gyfer y Groesgad, ac yn ysgrifennu’r darlun mwyaf byw sydd wedi goroesi o Gymru’r Oesoedd Canol.

Llun: Delw Gerallt Gymro yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi. · Eirian Evans, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Yng Ngarawys 1188 marchogodd Gerallt Gymro drwy Gymru gyda’r Archesgob Baldwin, yn galw gwŷr i’r Drydedd Groesgad. Ei lyfrau am y daith yw’r darlun byw gorau o Gymru yn yr Oesoedd Canol.

PrydO Ddydd Mercher y Lludw 1188
PwyGerallt Gymro a’r Archesgob Baldwin
LlyfrauHanes y Daith drwy Gymru (1191), Disgrifiad o Gymru (1194)

Ganed ym Maenorbŷr#

Ganwyd Gerallt tua 1146 ym Maenorbŷr, yn ŵyr i Nest ferch Rhys ac felly’n or-ŵyr i’r brenin Rhys ap Tewdwr.

Castell Maenorbŷr, man geni Gerallt Gymro, o’r lôn islaw
Castell Maenorbŷr, man geni Gerallt Gymro, o’r lôn islaw · Llun: Alan Hunt, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ar y ffordd#

Ym Maesyfed cyfarfuant â Rhys ap Gruffudd, tywysog y De. Ym Mrynbuga cymerodd lliaws o bobl y groes. Roedd gwŷr Gwent, ysgrifennodd Gerallt, yn fwy medrus mewn saethyddiaeth nag unrhyw ran arall o Gymru.

Y gornel hon o’r ddaear#

Mae ei Ddisgrifiad o Gymru’n gorffen gyda hen ŵr Pencader, sy’n dweud wrth Harri II mai Cymru a etyb dros y gornel hon o’r ddaear ar ddydd y farn.

Bywyd ysgolhaig#

Cymerodd ewythr Gerallt, Dafydd FitzGerald, esgob Tyddewi, ef i’w aelwyd a gofalu am ei addysg. Fe’i dysgwyd gyntaf yn nhŷ Benedictaidd Caerloyw ac yna astudiodd ym Mharis o tua 1165 hyd 1174. Yn 1174 daeth yn archddiacon Brycheiniog, gyda thŷ yn Llan-ddew, ac o 1184 roedd yn glerc brenhinol ac yn gaplan i Harri II. Yn 1185 aeth gyda’r Tywysog John i Iwerddon.

Drwy Gymru#

Ar y ffordd i’r gogledd daeth Gerallt a Baldwin i Ystrad Fflur, lle tywysodd yr Abad Seisyll hwy ymlaen. Ym Mangor dywedodd yr archesgob offeren yn yr eglwys gadeiriol, ac yn Rhuddlan arhosasant noson yng nghastell Dafydd ab Owain Gwynedd. Am afon Teifi ysgrifennodd Gerallt mai hi oedd ‘yr unig afon yng Nghymru, neu hyd yn oed yn Lloegr, sydd ag afancod’.

Yr hyn a welodd o’r Cymry#

Yn ei Ddisgrifiad o Gymru mae Gerallt yn adrodd sut y difyrrid gwesteion a ddôi yn y bore hyd yr hwyr â sgwrs a cherdd y delyn, ac ‘nad oes neb o’r genedl hon byth yn cardota’. Fe’i trawyd gan eu canu: ‘Yn eu cyngherddau nid ydynt yn canu’n unsain fel trigolion gwledydd eraill, ond mewn llawer o leisiau gwahanol.’ Ac ‘mae’r Cymry’n parchu gwaedoliaeth fonheddig a thras hael uwchlaw popeth.’

Ei lyfrau#

Yn ogystal â’i ddau lyfr ar Gymru, ysgrifennodd Gerallt Dopograffeg Iwerddon, tua 1188, a Choncwest Iwerddon yn 1189. Am ei fan geni ysgrifennodd: ‘Maenorbŷr yw’r llecyn hyfrytaf yng Nghymru.’ Roedd Odo de Barri wedi dal Maenorbŷr ers yn fuan wedi 1103. Ger y pentref saif y gromlech a elwir King’s Quoit, ac mae ei eglwys, Sant Iago, o’r ddeuddegfed ganrif.

Mynyddoedd a llysoedd brenhinol#

Am y mynyddoedd i’r de o Aberhonddu ysgrifennodd Gerallt mai ‘y pennaf yw Cadair Arthur, a elwir felly am fod dau gopa’n codi ar ffurf cadair’. Enwodd dair sedd frenhinol Cymru: Dinefwr yn y De, Aberffraw yn y Gogledd, a Phengwern ym Mhowys. A rhoddodd y cyngor hwn i’r Cymry.

Pe baent yn anwahanadwy, byddent yn anorchfygol.

Gerallt Gymro, Disgrifiad o Gymru

Y frwydr dros Dyddewi#

Dewiswyd Gerallt yn esgob Tyddewi ddwywaith, yn 1176 a 1198, ac aeth deirgwaith i Rufain i ddadlau ei achos, nes i’r Pab Innocent III roi’r ddau etholiad o’r neilltu ym mis Ebrill 1203.

Ai am fy mod yn Gymro y’m gwaherddir rhag pob swydd yng Nghymru?

Gerallt Gymro

Bu farw tua 1223, yn ei saithfed flwyddyn a thrigain, yn Henffordd yn ôl pob tebyg.

Y bobl

c. 1146–c. 1223

Gerallt Gymro

Clerigwr ac awdur (wedi’i gofnodi)

Mae ei Daith drwy Gymru a’i Ddisgrifiad o Gymru yn dal i ddod â’r wlad ganoloesol yn fyw.

Gerallt Gymro

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Ustus De Cymru

    Mae Harri II yn cymodi â’r Arglwydd Rhys ac yn ei enwi’n ustus De Cymru, meistr ar y de-orllewin i gyd.

    Ustus De Cymru
  2. Yr eisteddfod gyntaf

    Adeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.

    Yr eisteddfod gyntaf
  3. Llywelyn yn ennill yn Aberconwy

    Mae’r Llywelyn ab Iorwerth ifanc yn trechu ei ewythr Dafydd yn Aberconwy ac yn dechrau’r esgyniad a fydd yn ei wneud yn Llywelyn Fawr.

    Llywelyn yn ennill yn Aberconwy
  4. Marw’r Arglwydd Rhys

    Mae’r Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth, noddwr beirdd ac Ystrad Fflur, yn marw ac yn cael ei gladdu yn Nhyddewi.

    Marw’r Arglwydd Rhys

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf