Gerallt Gymro
Clerigwr ac awdur (wedi’i gofnodi)Mae ei Daith drwy Gymru a’i Ddisgrifiad o Gymru yn dal i ddod â’r wlad ganoloesol yn fyw.
Gerallt Gymro

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1188
Mae Gerallt Gymro yn teithio’r wlad yn recriwtio ar gyfer y Groesgad, ac yn ysgrifennu’r darlun mwyaf byw sydd wedi goroesi o Gymru’r Oesoedd Canol.
Llun: Delw Gerallt Gymro yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi. · Eirian Evans, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Yng Ngarawys 1188 marchogodd Gerallt Gymro drwy Gymru gyda’r Archesgob Baldwin, yn galw gwŷr i’r Drydedd Groesgad. Ei lyfrau am y daith yw’r darlun byw gorau o Gymru yn yr Oesoedd Canol.FfynonellauGerald of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1146 yng Nghastell Maenorbŷr; roedd ei fam Angharad yn ferch i Nest ferch Rhys, felly roedd yn or-ŵyr i’r brenin Rhys ap Tewdwr; yn 1188 aeth gyda’r Archesgob Baldwin o Forde drwy Gymru i godi gwŷr i’r Drydedd Groesgad, ac ysgrifennodd yr Itinerarium Cambriae (1191) a’r Descriptio Cambriae (1194); yn y Descriptio dywed hen ŵr Pencader wrth Harri II mai Cymru, ar ddydd y farn fawr gerbron y Barnwr Goruchaf, a etyb dros y gornel hon o’r ddaear; fe’i dewiswyd ddwywaith i Dyddewi, yn 1176 ac 1198, ond collodd yr achos yn 1203; bu farw tua 1223.The Itinerary of Archbishop Baldwin through Wales, A.D. 1188, book I ↗Gerallt Gymro, cyfieithiad Syr Richard Colt Hoare (1806); Project Gutenberg (Saesneg)Aeth yr archesgob i Faesyfed ar Ddydd Mercher y Lludw, yn 1188; yno cyfarfu â Rhys ap Gruffudd, tywysog y De; yng nghastell Brynbuga cymerodd lliaws o bobl y groes; mae gwŷr Gwent yn fwy medrus mewn saethyddiaeth nag unrhyw ran arall o Gymru, a’u bwâu nid o gorn, ifori nac ywen ond o lwyfen wyllt.
| Pryd | O Ddydd Mercher y Lludw 1188 |
|---|---|
| Pwy | Gerallt Gymro a’r Archesgob Baldwin |
| Llyfrau | Hanes y Daith drwy Gymru (1191), Disgrifiad o Gymru (1194) |
Ganwyd Gerallt tua 1146 ym Maenorbŷr, yn ŵyr i Nest ferch Rhys ac felly’n or-ŵyr i’r brenin Rhys ap Tewdwr.FfynhonnellGerald of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1146 yng Nghastell Maenorbŷr; roedd ei fam Angharad yn ferch i Nest ferch Rhys, felly roedd yn or-ŵyr i’r brenin Rhys ap Tewdwr; yn 1188 aeth gyda’r Archesgob Baldwin o Forde drwy Gymru i godi gwŷr i’r Drydedd Groesgad, ac ysgrifennodd yr Itinerarium Cambriae (1191) a’r Descriptio Cambriae (1194); yn y Descriptio dywed hen ŵr Pencader wrth Harri II mai Cymru, ar ddydd y farn fawr gerbron y Barnwr Goruchaf, a etyb dros y gornel hon o’r ddaear; fe’i dewiswyd ddwywaith i Dyddewi, yn 1176 ac 1198, ond collodd yr achos yn 1203; bu farw tua 1223.

Ym Maesyfed cyfarfuant â Rhys ap Gruffudd, tywysog y De. Ym Mrynbuga cymerodd lliaws o bobl y groes. Roedd gwŷr Gwent, ysgrifennodd Gerallt, yn fwy medrus mewn saethyddiaeth nag unrhyw ran arall o Gymru.FfynhonnellThe Itinerary of Archbishop Baldwin through Wales, A.D. 1188, book I ↗Gerallt Gymro, cyfieithiad Syr Richard Colt Hoare (1806); Project Gutenberg (Saesneg)Aeth yr archesgob i Faesyfed ar Ddydd Mercher y Lludw, yn 1188; yno cyfarfu â Rhys ap Gruffudd, tywysog y De; yng nghastell Brynbuga cymerodd lliaws o bobl y groes; mae gwŷr Gwent yn fwy medrus mewn saethyddiaeth nag unrhyw ran arall o Gymru, a’u bwâu nid o gorn, ifori nac ywen ond o lwyfen wyllt.
Mae ei Ddisgrifiad o Gymru’n gorffen gyda hen ŵr Pencader, sy’n dweud wrth Harri II mai Cymru a etyb dros y gornel hon o’r ddaear ar ddydd y farn.FfynhonnellGerald of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1146 yng Nghastell Maenorbŷr; roedd ei fam Angharad yn ferch i Nest ferch Rhys, felly roedd yn or-ŵyr i’r brenin Rhys ap Tewdwr; yn 1188 aeth gyda’r Archesgob Baldwin o Forde drwy Gymru i godi gwŷr i’r Drydedd Groesgad, ac ysgrifennodd yr Itinerarium Cambriae (1191) a’r Descriptio Cambriae (1194); yn y Descriptio dywed hen ŵr Pencader wrth Harri II mai Cymru, ar ddydd y farn fawr gerbron y Barnwr Goruchaf, a etyb dros y gornel hon o’r ddaear; fe’i dewiswyd ddwywaith i Dyddewi, yn 1176 ac 1198, ond collodd yr achos yn 1203; bu farw tua 1223.
Cymerodd ewythr Gerallt, Dafydd FitzGerald, esgob Tyddewi, ef i’w aelwyd a gofalu am ei addysg.FfynhonnellDavid FitzGerald (bishop) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gerallt o Windsor a Nest, merch Rhys ap Tewdwr, a aned yn ôl pob tebyg rhwng 1103 a 1109; canon Tyddewi ac archddiacon Aberteifi; etholwyd yn esgob Tyddewi ar 14 Rhagfyr 1148 a’i gysegru yng Nghaergaint ar 19 Rhagfyr 1148; helpodd i gysegru Thomas Becket yn 1162 a bu’n rhan o goroni Harri’r Brenin Ifanc yn 1170; yn 1167 gweithiodd i ryddhau ei hanner brawd Robert FitzStephen; cymerodd ei nai Gerallt Gymro i’w aelwyd a gofalu am ei addysg; bu farw ar 8 Mai 1176 a’i gladdu yn ei eglwys gadeiriol. Fe’i dysgwyd gyntaf yn nhŷ Benedictaidd Caerloyw ac yna astudiodd ym Mharis o tua 1165 hyd 1174. Yn 1174 daeth yn archddiacon Brycheiniog, gyda thŷ yn Llan-ddew, ac o 1184 roedd yn glerc brenhinol ac yn gaplan i Harri II. Yn 1185 aeth gyda’r Tywysog John i Iwerddon.FfynhonnellGerald of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dysgwyd gyntaf yn nhŷ Benedictaidd Caerloyw, yna astudiodd ym Mharis tua 1165–74; archddiacon Brycheiniog o 1174, gyda thŷ yn Llan-ddew; clerc brenhinol a chaplan i Harri II o 1184, ac yn 1185 gyda’r Tywysog John ar ei daith gyntaf i Iwerddon; mae ei lyfrau’n cynnwys y Topographia Hibernica (tua 1188), yr Expugnatio Hibernica (1189), yr Itinerarium Cambriae (1191), y Descriptio Cambriae (1194) a De principis instructione; fe’i henwebwyd i Dyddewi yn 1176 ac eto yn 1198, aeth deirgwaith i Rufain (1199–1200, 1201, 1202–3), ac ym mis Ebrill 1203 rhoddodd y Pab Innocent III y ddau etholiad o’r neilltu; ‘Ai am fy mod yn Gymro y’m gwaherddir rhag pob swydd yng Nghymru?’; bu farw tua 1223 yn ei 77ain flwyddyn, yn Henffordd yn ôl pob tebyg.
Ar y ffordd i’r gogledd daeth Gerallt a Baldwin i Ystrad Fflur, lle tywysodd yr Abad Seisyll hwy ymlaen.FfynhonnellAbaty Ystrad Fflur ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: cadwai’r mynaich gwynion ddefaid a gwartheg ar eu hystadau; sefydlwyd tua 1164 dan nawdd yr Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth; ffynnai yn y 12fed ganrif fel canolfan diwylliant, ac yma y cyfansoddwyd un fersiwn o’r cronicl Brut y Tywysogion; galwodd Gerallt Gymro a’r Archesgob Baldwin yma yng ngwanwyn 1188 o Bont Steffan, a thywysodd yr Abad Seisyllt hwy tua’r gogledd; mae’r adfeilion wedi ysbrydoli sawl llenor, a’r gerdd enwocaf efallai yw ‘Ystrad Fflur’ gan T. Gwynn Jones, a gyhoeddwyd gyntaf yn 1926 ac a ddaeth yn ddarn adrodd i blant ysgol ledled Cymru, yn dechrau ‘Mae dail y coed yn Ystrad Fflur / Yn murmur yn yr awel, / A deuddeng Abad dan y gro / Yn huno yno’n dawel’; Ystrad Fflur oedd testun y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol 1916, a chyhoeddwyd awdl Hedd Wyn arno yn Cerddi’r Bugail; y rhan orau sydd wedi goroesi yw’r porth gorllewinol, nodedig am ei saernïaeth gain; gerllaw mae coetir Coed y Bont. Ym Mangor dywedodd yr archesgob offeren yn yr eglwys gadeiriol,FfynhonnellBangor Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Bangor, a gysegrwyd i’w sylfaenydd, Deiniol Sant; man addoli Cristnogol ers y 6ed ganrif, ar safle isel, efallai rhag tynnu sylw ysbeilwyr o’r môr; sefydlwyd mynachlog Deiniol ar dir a roddwyd gan Faelgwn Gwynedd, brenin Gwynedd; nid oes dim o’r adeilad cyntaf wedi goroesi; codwyd rhan gynharaf yr adeilad presennol dan yr Esgob Dafydd (1120–1139) ag arian gan Ruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, a gladdwyd wrth yr allor fawr yn 1137; eglwys Normanaidd groesffurf tua 44 llath o hyd; claddwyd Owain Gwynedd, ei fab, a Chadwaladr, brawd Owain, yma hefyd; disgrifia Gerallt Gymro yr offeren a weinyddwyd yma yn 1188 gan Archesgob Caergaint; dinistriodd byddin y Brenin John yr eglwys gadeiriol ar gyrch i Wynedd; yn y 13eg ganrif estynnwyd y gangell, ac wedi difrod goresgyniad Edward I yn 1282 rhoddwyd £60 i’r deon a’r cabidwl yn 1284, gan ailgodi’r croesfreichiau a’r groesfa dan yr Esgob Anian; gorffennwyd ailadeiladu mawr o ddiwedd y 15fed ganrif yn 1532, pan gododd yr Esgob Thomas Skevington y tŵr, a gofnodir mewn arysgrif Ladin uwch ei ddrws; adferwyd gan George Gilbert Scott o 1868, a’i dŵr uchel arfaethedig wedi’i adael yn isel; Crist Mostyn, cerflun derw o ddiwedd y 15fed ganrif; mae’r Ardd Feiblaidd yn dal pob planhigyn a enwir yn y Beibl; gwelodd y bardd Gruffudd Gryg organ newydd yn cyrraedd rhwng 1350 a 1370, a’r plwyfolion i gyd wedi talu amdani; mae’r organ bresennol gan William Hill, o 1873. ac yn Rhuddlan arhosasant noson yng nghastell Dafydd ab Owain Gwynedd.FfynhonnellDafydd ab Owain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Owain Gwynedd a Christin ferch Goronwy ab Owain; wedi 1170 rheolodd gyda’i frodyr Maelgwn a Rhodri, ac erbyn 1174 rheolai ar ei ben ei hun; yn 1174 priododd Emma o Anjou, hanner chwaer Harri II, a chawsant bedwar o blant; yn 1175 cymerodd Rhodri Wynedd i’r gorllewin o Gonwy a chadwodd Dafydd y dwyrain; roedd ganddo gastell yn Rhuddlan, lle arhosodd Gerallt Gymro noson yn 1188 ar ei daith gyda’r Archesgob Baldwin; yn 1194 trechodd ei nai Llywelyn ap Iorwerth, gyda meibion Cynan ab Owain Gwynedd, ef yn Aberconwy a chymryd y rhan fwyaf o’i diroedd; bu farw yn Lloegr ym mis Mai 1203. Am afon Teifi ysgrifennodd Gerallt mai hi oedd ‘yr unig afon yng Nghymru, neu hyd yn oed yn Lloegr, sydd ag afancod’.FfynhonnellJourney Through Wales, book II, chapter 3: the Teifi ↗Gerallt Gymro, 1191; ar wefan Building History (Saesneg)Am afon Teifi: yr unig afon yng Nghymru, neu hyd yn oed yn Lloegr, sydd ag afancod; ychwanega y dywedir eu bod yn byw mewn un afon yn yr Alban, ond eu bod yn brin iawn yno.
Yn ei Ddisgrifiad o Gymru mae Gerallt yn adrodd sut y difyrrid gwesteion a ddôi yn y bore hyd yr hwyr â sgwrs a cherdd y delyn, ac ‘nad oes neb o’r genedl hon byth yn cardota’. Fe’i trawyd gan eu canu: ‘Yn eu cyngherddau nid ydynt yn canu’n unsain fel trigolion gwledydd eraill, ond mewn llawer o leisiau gwahanol.’ Ac ‘mae’r Cymry’n parchu gwaedoliaeth fonheddig a thras hael uwchlaw popeth.’FfynhonnellThe Description of Wales, book I ↗Gerallt Gymro, 1194; cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare; Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 10: caiff y rhai a ddaw yn y bore eu diddanu tan yr hwyr gan sgwrs merched ifanc a cherddoriaeth y delyn; nid oes neb o’r genedl hon byth yn cardota. Pennod 13: nid ydynt yn canu’n unsain fel trigolion gwledydd eraill, ond mewn llawer llais gwahanol. Pennod 15: eofndra a hyder wrth siarad, hyd yn oed gerbron eu tywysogion. Pennod 17: mae’r Cymry’n prisio tras uchel ac achau bonheddig uwchlaw popeth.
Yn ogystal â’i ddau lyfr ar Gymru, ysgrifennodd Gerallt Dopograffeg Iwerddon, tua 1188, a Choncwest Iwerddon yn 1189.FfynhonnellGerald of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dysgwyd gyntaf yn nhŷ Benedictaidd Caerloyw, yna astudiodd ym Mharis tua 1165–74; archddiacon Brycheiniog o 1174, gyda thŷ yn Llan-ddew; clerc brenhinol a chaplan i Harri II o 1184, ac yn 1185 gyda’r Tywysog John ar ei daith gyntaf i Iwerddon; mae ei lyfrau’n cynnwys y Topographia Hibernica (tua 1188), yr Expugnatio Hibernica (1189), yr Itinerarium Cambriae (1191), y Descriptio Cambriae (1194) a De principis instructione; fe’i henwebwyd i Dyddewi yn 1176 ac eto yn 1198, aeth deirgwaith i Rufain (1199–1200, 1201, 1202–3), ac ym mis Ebrill 1203 rhoddodd y Pab Innocent III y ddau etholiad o’r neilltu; ‘Ai am fy mod yn Gymro y’m gwaherddir rhag pob swydd yng Nghymru?’; bu farw tua 1223 yn ei 77ain flwyddyn, yn Henffordd yn ôl pob tebyg. Am ei fan geni ysgrifennodd: ‘Maenorbŷr yw’r llecyn hyfrytaf yng Nghymru.’FfynhonnellThe Itinerary of Archbishop Baldwin through Wales, A.D. 1188 ↗Gerallt Gymro, 1191; cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare; Project Gutenberg (Saesneg)Yn Llanandras daeth Rhys ap Gruffudd, tywysog y De, i’w cyfarfod, a Gerallt oedd y cyntaf i gymryd y groes (llyfr I, pennod 1). Wrth lyn Brycheiniog, i Ruffudd ap Rhys, dechreuodd yr adar guro’r dŵr â’u hadenydd a gweiddi’n uchel, a’i gyhoeddi ef (llyfr I, pennod 2). Am fan ei eni: Maenorbŷr yw’r llecyn hyfrytaf yng Nghymru. Roedd Odo de Barri wedi dal Maenorbŷr ers yn fuan wedi 1103. Ger y pentref saif y gromlech a elwir King’s Quoit, ac mae ei eglwys, Sant Iago, o’r ddeuddegfed ganrif.FfynhonnellManorbier ↗Wikipedia (Saesneg)Maenorbŷr, maenor Pŷr, pentref yn Sir Benfro; daliai Odo de Barri ef wedi 1103; ganwyd Gerallt Gymro yn y castell tua 1146; y gromlech a elwir King’s Quoit; mae eglwys Sant Iago o’r 12g yn rhestredig Gradd I; 1,327 o bobl.
Am y mynyddoedd i’r de o Aberhonddu ysgrifennodd Gerallt mai ‘y pennaf yw Cadair Arthur, a elwir felly am fod dau gopa’n codi ar ffurf cadair’.FfynhonnellThe Itinerary through Wales, book I, chapter 2: Hay and Brecheinia ↗Gerallt Gymro, 1191; ar wefan A Vision of Britain through Time (Saesneg)Am y mynyddoedd i’r de o Aberhonddu: y pennaf yw Cadair Arthur, a elwir felly am fod dau gopa’n codi ar ffurf cadair. Enwodd dair sedd frenhinol Cymru: Dinefwr yn y De, Aberffraw yn y Gogledd, a Phengwern ym Mhowys.FfynhonnellThe Description of Wales, book I, chapter 4: Cantreds, royal palaces and cathedrals ↗Gerallt Gymro, 1194; A Vision of Britain through Time (Saesneg)Tair sedd frenhinol Cymru: Dinefwr yn y De, Aberffraw yn y Gogledd, a Phengwern ym Mhowys. A rhoddodd y cyngor hwn i’r Cymry.FfynhonnellThe Description of Wales, book II, chapter 10 ↗Gerallt Gymro, 1194; cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare; Project Gutenberg (Saesneg)Pe baent yn anwahanadwy, byddent yn anorchfygol. Hen ŵr Pencader wrth Harri II: gellir yn awr, O frenin, flino’r genedl hon … ac ni thybiaf y bydd unrhyw genedl arall na hon o Gymru, nac unrhyw iaith arall … yn ateb dros y gornel hon o’r ddaear ar ddydd y farn fawr.
Pe baent yn anwahanadwy, byddent yn anorchfygol.
Gerallt Gymro, Disgrifiad o Gymru
Dewiswyd Gerallt yn esgob Tyddewi ddwywaith, yn 1176 a 1198, ac aeth deirgwaith i Rufain i ddadlau ei achos, nes i’r Pab Innocent III roi’r ddau etholiad o’r neilltu ym mis Ebrill 1203.FfynhonnellGerald of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dysgwyd gyntaf yn nhŷ Benedictaidd Caerloyw, yna astudiodd ym Mharis tua 1165–74; archddiacon Brycheiniog o 1174, gyda thŷ yn Llan-ddew; clerc brenhinol a chaplan i Harri II o 1184, ac yn 1185 gyda’r Tywysog John ar ei daith gyntaf i Iwerddon; mae ei lyfrau’n cynnwys y Topographia Hibernica (tua 1188), yr Expugnatio Hibernica (1189), yr Itinerarium Cambriae (1191), y Descriptio Cambriae (1194) a De principis instructione; fe’i henwebwyd i Dyddewi yn 1176 ac eto yn 1198, aeth deirgwaith i Rufain (1199–1200, 1201, 1202–3), ac ym mis Ebrill 1203 rhoddodd y Pab Innocent III y ddau etholiad o’r neilltu; ‘Ai am fy mod yn Gymro y’m gwaherddir rhag pob swydd yng Nghymru?’; bu farw tua 1223 yn ei 77ain flwyddyn, yn Henffordd yn ôl pob tebyg.
Ai am fy mod yn Gymro y’m gwaherddir rhag pob swydd yng Nghymru?
Gerallt Gymro
Bu farw tua 1223, yn ei saithfed flwyddyn a thrigain, yn Henffordd yn ôl pob tebyg.FfynhonnellGerald of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dysgwyd gyntaf yn nhŷ Benedictaidd Caerloyw, yna astudiodd ym Mharis tua 1165–74; archddiacon Brycheiniog o 1174, gyda thŷ yn Llan-ddew; clerc brenhinol a chaplan i Harri II o 1184, ac yn 1185 gyda’r Tywysog John ar ei daith gyntaf i Iwerddon; mae ei lyfrau’n cynnwys y Topographia Hibernica (tua 1188), yr Expugnatio Hibernica (1189), yr Itinerarium Cambriae (1191), y Descriptio Cambriae (1194) a De principis instructione; fe’i henwebwyd i Dyddewi yn 1176 ac eto yn 1198, aeth deirgwaith i Rufain (1199–1200, 1201, 1202–3), ac ym mis Ebrill 1203 rhoddodd y Pab Innocent III y ddau etholiad o’r neilltu; ‘Ai am fy mod yn Gymro y’m gwaherddir rhag pob swydd yng Nghymru?’; bu farw tua 1223 yn ei 77ain flwyddyn, yn Henffordd yn ôl pob tebyg.
Ffynonellau a darllen pellach
Mae ei Daith drwy Gymru a’i Ddisgrifiad o Gymru yn dal i ddod â’r wlad ganoloesol yn fyw.
Gerallt GymroMae Harri II yn cymodi â’r Arglwydd Rhys ac yn ei enwi’n ustus De Cymru, meistr ar y de-orllewin i gyd.
Ustus De CymruAdeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.
Yr eisteddfod gyntafMae’r Llywelyn ab Iorwerth ifanc yn trechu ei ewythr Dafydd yn Aberconwy ac yn dechrau’r esgyniad a fydd yn ei wneud yn Llywelyn Fawr.
Llywelyn yn ennill yn AberconwyMae’r Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth, noddwr beirdd ac Ystrad Fflur, yn marw ac yn cael ei gladdu yn Nhyddewi.
Marw’r Arglwydd RhysYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf