Llywelyn Fawr
Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn Fawr

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1194
Mae’r Llywelyn ab Iorwerth ifanc yn trechu ei ewythr Dafydd yn Aberconwy ac yn dechrau’r esgyniad a fydd yn ei wneud yn Llywelyn Fawr.
Llun: Cerflun Llywelyn Fawr ar Sgwâr Lancaster, Conwy. · Jeremy Bolwell, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Yn 1194 trechodd tywysog ifanc o Wynedd, Llywelyn ab Iorwerth, ei ewythr Dafydd ab Owain yn Aberconwy. Dyma’r cam cyntaf at ddod yn Llywelyn Fawr.FfynonellauLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.Llywelyn ap Iorwerth (‘Llywelyn the Great’, 1173–1240) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Gyda meibion Cynan ab Owain trechodd ei ewythr, Dafydd I, yn 1194; priododd Siwan, merch anghyfreithlon y brenin; yn 1211 arweiniodd ymgyrch frenhinol i Gymru at ei unigo a cholli’r Pedwar Cantref, a adenillwyd yn 1212; cipiodd Gaerfyrddin, Aberteifi a Threfaldwyn; yn 1216 yn Aberdyfi rhannodd diroedd tŷ Dinefwr mewn cynulliad o holl dywysogion Cymru a holl ddoethion Gwynedd; yng Nghaerwrangon yn 1218 cadwodd y cestyll a enillasai yn ei ofal; yn 1238 tyngodd arglwyddi Cymru lw i Ddafydd; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy a’i gladdu yn yr abaty, a’i noddwr mwyaf ef.
| Pryd | 1194 |
|---|---|
| Ble | Aberconwy, wrth aber afon Conwy |
| Gyda | Ei gefndryd Gruffudd a Maredudd, meibion Cynan ab Owain |
Ganwyd Llywelyn tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg. Roedd ei dad Iorwerth Drwyndwn yn fab i’r brenin Owain Gwynedd.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.

Gyda meibion Cynan ab Owain, trechodd Llywelyn ei ewythr Dafydd a chael rhan yn y gwaith o reoli Gwynedd.FfynonellauLlywelyn ap Iorwerth (‘Llywelyn the Great’, 1173–1240) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Gyda meibion Cynan ab Owain trechodd ei ewythr, Dafydd I, yn 1194; priododd Siwan, merch anghyfreithlon y brenin; yn 1211 arweiniodd ymgyrch frenhinol i Gymru at ei unigo a cholli’r Pedwar Cantref, a adenillwyd yn 1212; cipiodd Gaerfyrddin, Aberteifi a Threfaldwyn; yn 1216 yn Aberdyfi rhannodd diroedd tŷ Dinefwr mewn cynulliad o holl dywysogion Cymru a holl ddoethion Gwynedd; yng Nghaerwrangon yn 1218 cadwodd y cestyll a enillasai yn ei ofal; yn 1238 tyngodd arglwyddi Cymru lw i Ddafydd; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy a’i gladdu yn yr abaty, a’i noddwr mwyaf ef.Llywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.
Yn 1201 gwnaeth Llywelyn y cytundeb ysgrifenedig cynharaf sydd ar glawr rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Cytundeb 1201, y cytundeb ysgrifenedig cynharaf sydd wedi goroesi rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru; heddwch Siwan yn 1211; cestyll 1215; y Magna Carta; Aberdyfi 1216; Caerwrangon 1218; y teitl Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri o 1230; Cytundeb Middle 1234; Matthew Paris y cyntaf i’w alw’n Fawr; ei ddisgynyddion drwy Elen hyd Robert II o’r Alban.
Roedd tad Llywelyn, Iorwerth Drwyndwn, yn fab i Owain Gwynedd a Gwladus ferch Llywarch o Arwystli. Rhoddodd Gerallt Gymro ei lysenw fel trwyndwn, trwyn fflat. Mae’n debyg fod gan Iorwerth dir yn nyffryn uchaf Conwy, a bu farw tua 1174, yn fuan wedi geni Llywelyn, a’i gladdu ym Mhenmachno. Roedd mam Llywelyn, Marared, yn ferch i Fadog ap Maredudd, brenin Powys.FfynhonnellIorwerth Drwyndwn ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnododd Gerallt Gymro ei lysenw fel trwyndwn, ‘trwyn wedi torri’ neu ‘trwyn fflat’; mab Owain Gwynedd a Gwladus ferch Llywarch, o Arwystli; ei wraig oedd Marared, merch Madog ap Maredudd o Bowys; efallai mai ef oedd arglwydd Nant Conwy yn Arllechwedd, ac mae’n debyg fod ganddo dir yn nyffryn uchaf Conwy; bu farw tua 1174, yn fuan wedi geni ei fab, a’i gladdu yn Llandudglyd, eglwys plwyf Penmachno, Sant Tudglyd heddiw; ganed Llywelyn tua 1173, yn ôl y cronicl O Oes Gwrtheyrn Gwrtheneu ddwy flynedd a hanner wedi marw Owain, yn ôl traddodiad yn Nolwyddelan, er bod y castell presennol o’r drydedd ganrif ar ddeg ac efallai iddo gael ei eni yn Nhomen Castell gerllaw. Mae traddodiad yn gosod ei eni yn Nolwyddelan, ond mae’r castell yno heddiw o’r drydedd ganrif ar ddeg, ac efallai iddo gael ei eni yn Nhomen Castell gerllaw.FfynhonnellIorwerth Drwyndwn ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnododd Gerallt Gymro ei lysenw fel trwyndwn, ‘trwyn wedi torri’ neu ‘trwyn fflat’; mab Owain Gwynedd a Gwladus ferch Llywarch, o Arwystli; ei wraig oedd Marared, merch Madog ap Maredudd o Bowys; efallai mai ef oedd arglwydd Nant Conwy yn Arllechwedd, ac mae’n debyg fod ganddo dir yn nyffryn uchaf Conwy; bu farw tua 1174, yn fuan wedi geni ei fab, a’i gladdu yn Llandudglyd, eglwys plwyf Penmachno, Sant Tudglyd heddiw; ganed Llywelyn tua 1173, yn ôl y cronicl O Oes Gwrtheyrn Gwrtheneu ddwy flynedd a hanner wedi marw Owain, yn ôl traddodiad yn Nolwyddelan, er bod y castell presennol o’r drydedd ganrif ar ddeg ac efallai iddo gael ei eni yn Nhomen Castell gerllaw.
Roedd Dafydd ab Owain wedi rheoli Gwynedd i’r dwyrain o Gonwy ers 1175. Yn 1174 roedd wedi priodi Emma o Anjou, hanner chwaer Harri II. Wedi’r frwydr yn Aberconwy, cymerodd Llywelyn y rhan fwyaf o’i diroedd, a bu farw Dafydd yn Lloegr ym mis Mai 1203.FfynhonnellDafydd ab Owain Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Owain Gwynedd a Christin ferch Goronwy ab Owain; wedi 1170 rheolodd gyda’i frodyr Maelgwn a Rhodri, ac erbyn 1174 rheolai ar ei ben ei hun; yn 1174 priododd Emma o Anjou, hanner chwaer Harri II, a chawsant bedwar o blant; yn 1175 cymerodd Rhodri Wynedd i’r gorllewin o Gonwy a chadwodd Dafydd y dwyrain; roedd ganddo gastell yn Rhuddlan, lle arhosodd Gerallt Gymro noson yn 1188 ar ei daith gyda’r Archesgob Baldwin; yn 1194 trechodd ei nai Llywelyn ap Iorwerth, gyda meibion Cynan ab Owain Gwynedd, ef yn Aberconwy a chymryd y rhan fwyaf o’i diroedd; bu farw yn Lloegr ym mis Mai 1203. Erbyn 1215 roedd cefnder Llywelyn, Madog ap Gruffudd Maelor, arglwydd Powys Fadog, wedi dod yn gynghreiriad iddo, ac felly y parhaodd.FfynhonnellMadog ap Gruffydd Maelor ↗Wikipedia (Saesneg)Madog ap Gruffudd Maelor, tywysog Powys Fadog o 1191 hyd 1236 a sylfaenydd Abaty Glyn y Groes yn Iâl; mab hynaf Gruffudd Maelor ac Angharad, merch y Brenin Owain Gwynedd; teyrnasodd ar y cyd â’i frawd Owain o 1191 ac ar ei ben ei hun o farw Owain yn 1197, dros Bowys i’r gogledd o Raeadr a Thanat; galwyd y tir a reolai yn Bowys Fadog er anrhydedd iddo, a Fadog yn ffurf dreigledig ar Madog, ac ar ôl ei farw cynhwysai Maelor Gymraeg a Saesneg, Iâl, Cynllaith, Nanheudwy a Mochnant Is Rhaeadr, wedi eu rhannu rhwng ei bum mab; erbyn 1215 roedd wedi uno â’i gefnder Llywelyn ap Iorwerth ac arhosodd felly; ar 28 Ionawr 1201 sefydlodd abaty Sistersaidd Glyn y Groes, gyda mynaich o Ystrad Marchell; mae wedi ei gladdu yn eglwys yr abaty gyda nifer o’i ddisgynyddion, heb wybod yr union fan; mae’n un o hynafiaid Owain Glyndŵr; priododd ag Esyllt, a’i blant oedd Gruffudd Maelor II, Gruffudd Iâl (bu farw 1238), Maredudd (bu farw 1256), Hywel (bu farw 1268), Madog Fychan (bu farw 1269) ac Angharad.
Sefydlodd mynaich o Ystrad Fflur dŷ Sistersaidd yn Rhedynog Felen ger Caernarfon yn 1186, a phedair neu bum mlynedd yn ddiweddarach symud i Gonwy. Yn 1199 rhoddodd Llywelyn diroedd eang i’r abaty a chyfrifir ef yn sylfaenydd, a chyda’i help daeth i ddal dros 40,000 erw, mwy nag unrhyw abaty arall yng Nghymru.FfynhonnellAberconwy Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i sefydlwyd yn 1186 gan fynaich o Ystrad Fflur yn Rhedynog Felen ger Caernarfon, a symud i Gonwy bedair neu bum mlynedd yn ddiweddarach; yn 1199 rhoddodd Llywelyn Fawr diroedd mawr iddo a chyfrifir ef yn sylfaenydd, a chyda’i gefnogaeth daliai ‘dros 40,000 erw’, mwy nag unrhyw abaty arall yng Nghymru; claddwyd Llywelyn yno yn 1240 a Dafydd ap Llywelyn yn 1246, ac ailgladdwyd Gruffudd ap Llywelyn yno yn 1248, wedi i abadau Aberconwy ac Ystrad Fflur ddod â’i gorff o Lundain; yn 1283 symudodd Edward I y mynaich i Faenan, ymhellach i fyny dyffryn Conwy, i godi ei gastell a’i dref, a thalu am abaty newydd yno; daeth yr eglwys abaty gyntaf yn eglwys plwyf y Santes Fair a’r Holl Saint, Conwy, lle mae’r mur gorllewinol gyda thair ffenestr fain a rhan isaf y mur dwyreiniol wedi goroesi; fe’i prisiwyd yn £162 yn 1535 a’i gau yn 1537. Ef oedd ei gymwynaswr mwyaf, a bu farw yno ar 11 Ebrill 1240.FfynhonnellLlywelyn ap Iorwerth (‘Llywelyn the Great’, 1173–1240) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Gyda meibion Cynan ab Owain trechodd ei ewythr, Dafydd I, yn 1194; priododd Siwan, merch anghyfreithlon y brenin; yn 1211 arweiniodd ymgyrch frenhinol i Gymru at ei unigo a cholli’r Pedwar Cantref, a adenillwyd yn 1212; cipiodd Gaerfyrddin, Aberteifi a Threfaldwyn; yn 1216 yn Aberdyfi rhannodd diroedd tŷ Dinefwr mewn cynulliad o holl dywysogion Cymru a holl ddoethion Gwynedd; yng Nghaerwrangon yn 1218 cadwodd y cestyll a enillasai yn ei ofal; yn 1238 tyngodd arglwyddi Cymru lw i Ddafydd; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy a’i gladdu yn yr abaty, a’i noddwr mwyaf ef. Yn 1283 symudodd Edward I y mynaich i fyny’r dyffryn i Faenan i wneud lle i’w gastell a’i dref. Daeth yr eglwys abaty gyntaf yn eglwys plwyf y Santes Fair a’r Holl Saint yng Nghonwy, lle saif ei mur gorllewinol gyda thair ffenestr fain o hyd.FfynhonnellAberconwy Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i sefydlwyd yn 1186 gan fynaich o Ystrad Fflur yn Rhedynog Felen ger Caernarfon, a symud i Gonwy bedair neu bum mlynedd yn ddiweddarach; yn 1199 rhoddodd Llywelyn Fawr diroedd mawr iddo a chyfrifir ef yn sylfaenydd, a chyda’i gefnogaeth daliai ‘dros 40,000 erw’, mwy nag unrhyw abaty arall yng Nghymru; claddwyd Llywelyn yno yn 1240 a Dafydd ap Llywelyn yn 1246, ac ailgladdwyd Gruffudd ap Llywelyn yno yn 1248, wedi i abadau Aberconwy ac Ystrad Fflur ddod â’i gorff o Lundain; yn 1283 symudodd Edward I y mynaich i Faenan, ymhellach i fyny dyffryn Conwy, i godi ei gastell a’i dref, a thalu am abaty newydd yno; daeth yr eglwys abaty gyntaf yn eglwys plwyf y Santes Fair a’r Holl Saint, Conwy, lle mae’r mur gorllewinol gyda thair ffenestr fain a rhan isaf y mur dwyreiniol wedi goroesi; fe’i prisiwyd yn £162 yn 1535 a’i gau yn 1537.
Claddwyd Dafydd, mab Llywelyn, yn Aberconwy yn 1246. Yn 1248 daeth abadau Aberconwy ac Ystrad Fflur â chorff ei fab Gruffudd o Lundain i orwedd yno hefyd. Prisiwyd yr abaty yn £162 yn 1535 a’i gau yn 1537.FfynhonnellAberconwy Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i sefydlwyd yn 1186 gan fynaich o Ystrad Fflur yn Rhedynog Felen ger Caernarfon, a symud i Gonwy bedair neu bum mlynedd yn ddiweddarach; yn 1199 rhoddodd Llywelyn Fawr diroedd mawr iddo a chyfrifir ef yn sylfaenydd, a chyda’i gefnogaeth daliai ‘dros 40,000 erw’, mwy nag unrhyw abaty arall yng Nghymru; claddwyd Llywelyn yno yn 1240 a Dafydd ap Llywelyn yn 1246, ac ailgladdwyd Gruffudd ap Llywelyn yno yn 1248, wedi i abadau Aberconwy ac Ystrad Fflur ddod â’i gorff o Lundain; yn 1283 symudodd Edward I y mynaich i Faenan, ymhellach i fyny dyffryn Conwy, i godi ei gastell a’i dref, a thalu am abaty newydd yno; daeth yr eglwys abaty gyntaf yn eglwys plwyf y Santes Fair a’r Holl Saint, Conwy, lle mae’r mur gorllewinol gyda thair ffenestr fain a rhan isaf y mur dwyreiniol wedi goroesi; fe’i prisiwyd yn £162 yn 1535 a’i gau yn 1537. Mae arch garreg Llywelyn bellach yn eglwys Sant Grwst yn Llanrwst.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.
Daw’r enw Conwy o’r hen eiriau Cymraeg cyn, ‘prif’, a gwy, ‘dŵr’, a hyd 1972 fe’i sillafwyd yn Conway yn Saesneg.FfynhonnellConwy ↗Wikipedia (Saesneg)Conwy, tref farchnad gaerog ar lan orllewinol afon Conwy; daw’r enw o’r hen eiriau Cymraeg cyn, ‘prif’, a gwy, ‘dŵr’, a sillafwyd yn Conway yn Saesneg hyd 1972; safle gwreiddiol Abaty Aberconwy, a sefydlwyd gan Lywelyn Fawr; codwyd y castell a muriau’r dref ar orchymyn Edward I; Plas Mawr, tŷ o oes Elisabeth a godwyd yn 1576 gan deulu Wynn; Tŷ Aberconwy, eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, yw’r unig dŷ masnachwr o’r 14eg ganrif sydd wedi goroesi yng Nghonwy; saif y tŷ lleiaf ym Mhrydain, 3.05 wrth 1.8 metr, ar y cei; cwblhawyd pont grog Telford yn 1826, a phont reilffordd diwb Robert Stephenson yn 1848–49. O fewn muriau’r dref saif mur a thŵr llys Llywelyn Fawr a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, o ddechrau’r drydedd ganrif ar ddeg, y darn mwyaf cyflawn o unrhyw un o’u llysoedd sydd wedi goroesi.FfynhonnellConwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Conwy, a godwyd gan Edward I rhwng 1283 a 1287 gyda’r dref furiog, am tua £15,000 rhyngddynt; cyn codi’r dref roedd ar y safle Abaty Aberconwy, tŷ Sistersaidd a ffefrid gan y tywysogion Cymreig, a llys i’r tywysogion; mae mur a thŵr llys Llywelyn Fawr a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, o ddechrau’r 13eg ganrif, â thŵr crwn a phedair ffenestr, wedi’u cynnwys ym muriau’r dref, a dyma’r darn mwyaf cyflawn o unrhyw un o’i lysoedd; symudodd Edward yr abaty wyth milltir i fyny’r dyffryn i Faenan; wyth tŵr mawr a dau farbican, â phorth cefn at yr afon fel y gellid ei gyflenwi o’r môr; ynddo mae’r machicolations carreg cynharaf sydd wedi goroesi ym Mhrydain ac, yng ngeiriau Jeremy Ashbee, y gyfres orau o ystafelloedd preifat brenhinol canoloesol yng Nghymru a Lloegr; yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, ac o’r môr yn unig y cafodd fwyd; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd Rhys ap Tudur a’i frawd Gwilym, cefndryd Owain Glyndŵr, gan esgus bod yn seiri coed, y castell, cymerodd y Cymry’r dref furiog, a daliasant ef tua thri mis gan ennill pardwn brenhinol yn yr amodau; trwy siarter 1284 y cwnstabl oedd maer y dref, a hyd heddiw maer Conwy yw cwnstabl y castell; fe’i paentiwyd gan Girtin, Moses Griffith, Ibbetson, Sandby a Turner; aeth i’r dref yn 1865; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; wedi’i efeillio â Chastell Himeji yn Japan ar 29 Hydref 2019; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Conwy yn Saesneg.
Canodd y bardd mawr Cynddelw Brydydd Mawr un o’i gerddi olaf i Lywelyn, cyfres o englynion yn adrodd ei dwf hyd at gipio’r Wyddgrug ym mis Ionawr 1199.FfynhonnellCynddelw Brydydd Mawr (fl. 1155–1200), the leading 12th century Welsh court poet ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCynddelw Brydydd Mawr, a gydnabuwyd gan feirdd y ddwy ganrif nesaf yn feistr blaenaf ar foli tywysogion; canai ar fesurau’r awdl a’r englyn, mae’r gramadegwyr yn galw mesur y clogyrnach yn ‘ddull Cynddelw’, ac ef oedd y cyntaf y gwyddys amdano i ddefnyddio’r englyn unodl union yn helaeth; yn ei waith mae dau draddodiad yn cwrdd, yr awdl foliant dan ddylanwad barddoniaeth Aneirin a Thaliesin ac englynion Powys; mewn ymryson barddol yn gynnar yn ei yrfa atgoffodd Seisyll Bryffwrch ef nad o deulu o feirdd y daeth, ond galwodd ef yn ‘Cynddelw mawr, cawr cynulliadau’, felly mae’n debyg mai am ei faint y galwyd ef yn Fawr; lladdwyd ei fab Dygynnelw mewn brwydr; bu’n bencerdd i Fadog ap Maredudd o Bowys (bu farw 1160), a’i gerddi gorau o’r llys hwnnw yw ‘Moliant Efa’, merch y tywysog, a deunaw englyn yn galaru am Fadog a’i fab Llywelyn, y claddwyd undod Powys gyda hwy; trodd wedyn at Owain Gwynedd, ac mae ei ddawn ar ei huchaf yn y farwnad i Owain, 1170; hyd ddiwedd y ganrif canodd i brif dywysogion Gwynedd, Powys a Deheubarth, y bardd cynharaf y gwyddys iddo gymryd Cymru gyfan yn faes iddo; canodd awdlau i Dduw, mae ei Ganu i Dysilio yn bennaf yn moli Meifod, a chanodd Farwysgafn; soniodd W. J. Gruffydd am ei ‘noethni cyntefig’; ei gerdd olaf y gellir ei dyddio yw cyfres o englynion i Lywelyn ap Iorwerth yn adrodd ei dwf hyd gipio’r Wyddgrug ym mis Ionawr 1199; mae ei waith yn Llyfr Du Caerfyrddin, Peniarth 3, Llawysgrif Hendregadredd a Llyfr Coch Hergest.
Ar 11 Gorffennaf 1201 gwnaeth Llywelyn heddwch â’r Brenin John.FfynhonnellLlywelyn ab Iorwerth (d. 1240) ↗J. E. Lloyd, Dictionary of National Biography, cyf. 34, 1893; Wikisource (Saesneg)Yr heddwch â’r Brenin John ar 11 Gorffennaf 1201; cynulliad y tywysogion yn Ystrad Fflur ar 19 Hydref 1238 i dyngu ffyddlondeb i Ddafydd; ei farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240; a’r croniclydd: “Nid wyf deilwng i adrodd gweithredoedd mawr yr ail Achil hwn.”
Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn FawrAdeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.
Yr eisteddfod gyntafMae Gerallt Gymro yn teithio’r wlad yn recriwtio ar gyfer y Groesgad, ac yn ysgrifennu’r darlun mwyaf byw sydd wedi goroesi o Gymru’r Oesoedd Canol.
Taith GeralltMae’r Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth, noddwr beirdd ac Ystrad Fflur, yn marw ac yn cael ei gladdu yn Nhyddewi.
Marw’r Arglwydd RhysMae Llywelyn ab Iorwerth yn priodi Siwan, merch y Brenin John. Daw Siwan yn llysgennad ffyddlon iddo yn llys Lloegr.
Llywelyn yn priodi SiwanYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf