Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1194

Llywelyn yn ennill yn Aberconwy

Mae’r Llywelyn ab Iorwerth ifanc yn trechu ei ewythr Dafydd yn Aberconwy ac yn dechrau’r esgyniad a fydd yn ei wneud yn Llywelyn Fawr.

Llun: Cerflun Llywelyn Fawr ar Sgwâr Lancaster, Conwy. · Jeremy Bolwell, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Yn 1194 trechodd tywysog ifanc o Wynedd, Llywelyn ab Iorwerth, ei ewythr Dafydd ab Owain yn Aberconwy. Dyma’r cam cyntaf at ddod yn Llywelyn Fawr.

Pryd1194
BleAberconwy, wrth aber afon Conwy
GydaEi gefndryd Gruffudd a Maredudd, meibion Cynan ab Owain

Ŵyr i Owain Gwynedd#

Ganwyd Llywelyn tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg. Roedd ei dad Iorwerth Drwyndwn yn fab i’r brenin Owain Gwynedd.

Gorthwr sgwâr Castell Dolwyddelan, a godwyd gan Lywelyn Fawr, ar ei grib greigiog
Gorthwr sgwâr Castell Dolwyddelan, a godwyd gan Lywelyn Fawr, ar ei grib greigiog · Llun: Jeff Buck, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Y frwydr#

Gyda meibion Cynan ab Owain, trechodd Llywelyn ei ewythr Dafydd a chael rhan yn y gwaith o reoli Gwynedd.

Dechrau’r esgyn#

Yn 1201 gwnaeth Llywelyn y cytundeb ysgrifenedig cynharaf sydd ar glawr rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru.

Llinach ei dad#

Roedd tad Llywelyn, Iorwerth Drwyndwn, yn fab i Owain Gwynedd a Gwladus ferch Llywarch o Arwystli. Rhoddodd Gerallt Gymro ei lysenw fel trwyndwn, trwyn fflat. Mae’n debyg fod gan Iorwerth dir yn nyffryn uchaf Conwy, a bu farw tua 1174, yn fuan wedi geni Llywelyn, a’i gladdu ym Mhenmachno. Roedd mam Llywelyn, Marared, yn ferch i Fadog ap Maredudd, brenin Powys. Mae traddodiad yn gosod ei eni yn Nolwyddelan, ond mae’r castell yno heddiw o’r drydedd ganrif ar ddeg, ac efallai iddo gael ei eni yn Nhomen Castell gerllaw.

Yr ewythr a wynebodd#

Roedd Dafydd ab Owain wedi rheoli Gwynedd i’r dwyrain o Gonwy ers 1175. Yn 1174 roedd wedi priodi Emma o Anjou, hanner chwaer Harri II. Wedi’r frwydr yn Aberconwy, cymerodd Llywelyn y rhan fwyaf o’i diroedd, a bu farw Dafydd yn Lloegr ym mis Mai 1203. Erbyn 1215 roedd cefnder Llywelyn, Madog ap Gruffudd Maelor, arglwydd Powys Fadog, wedi dod yn gynghreiriad iddo, ac felly y parhaodd.

Yr abaty wrth yr afon#

Sefydlodd mynaich o Ystrad Fflur dŷ Sistersaidd yn Rhedynog Felen ger Caernarfon yn 1186, a phedair neu bum mlynedd yn ddiweddarach symud i Gonwy. Yn 1199 rhoddodd Llywelyn diroedd eang i’r abaty a chyfrifir ef yn sylfaenydd, a chyda’i help daeth i ddal dros 40,000 erw, mwy nag unrhyw abaty arall yng Nghymru. Ef oedd ei gymwynaswr mwyaf, a bu farw yno ar 11 Ebrill 1240. Yn 1283 symudodd Edward I y mynaich i fyny’r dyffryn i Faenan i wneud lle i’w gastell a’i dref. Daeth yr eglwys abaty gyntaf yn eglwys plwyf y Santes Fair a’r Holl Saint yng Nghonwy, lle saif ei mur gorllewinol gyda thair ffenestr fain o hyd.

Tywysogion yn gorffwys#

Claddwyd Dafydd, mab Llywelyn, yn Aberconwy yn 1246. Yn 1248 daeth abadau Aberconwy ac Ystrad Fflur â chorff ei fab Gruffudd o Lundain i orwedd yno hefyd. Prisiwyd yr abaty yn £162 yn 1535 a’i gau yn 1537. Mae arch garreg Llywelyn bellach yn eglwys Sant Grwst yn Llanrwst.

Y dref ar yr afon#

Daw’r enw Conwy o’r hen eiriau Cymraeg cyn, ‘prif’, a gwy, ‘dŵr’, a hyd 1972 fe’i sillafwyd yn Conway yn Saesneg. O fewn muriau’r dref saif mur a thŵr llys Llywelyn Fawr a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, o ddechrau’r drydedd ganrif ar ddeg, y darn mwyaf cyflawn o unrhyw un o’u llysoedd sydd wedi goroesi.

Yr Wyddgrug, 1199#

Canodd y bardd mawr Cynddelw Brydydd Mawr un o’i gerddi olaf i Lywelyn, cyfres o englynion yn adrodd ei dwf hyd at gipio’r Wyddgrug ym mis Ionawr 1199.

Cytundeb â’r Brenin John#

Ar 11 Gorffennaf 1201 gwnaeth Llywelyn heddwch â’r Brenin John.

Lle digwyddodd

Y bobl

c. 1173–1240

Llywelyn Fawr

Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.

Llywelyn Fawr

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Yr eisteddfod gyntaf

    Adeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.

    Yr eisteddfod gyntaf
  2. Taith Gerallt

    Mae Gerallt Gymro yn teithio’r wlad yn recriwtio ar gyfer y Groesgad, ac yn ysgrifennu’r darlun mwyaf byw sydd wedi goroesi o Gymru’r Oesoedd Canol.

    Taith Gerallt
  3. Marw’r Arglwydd Rhys

    Mae’r Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth, noddwr beirdd ac Ystrad Fflur, yn marw ac yn cael ei gladdu yn Nhyddewi.

    Marw’r Arglwydd Rhys
  4. Llywelyn yn priodi Siwan

    Mae Llywelyn ab Iorwerth yn priodi Siwan, merch y Brenin John. Daw Siwan yn llysgennad ffyddlon iddo yn llys Lloegr.

    Llywelyn yn priodi Siwan

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf