Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

28 Ebrill 1197

Marw’r Arglwydd Rhys

Mae’r Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth, noddwr beirdd ac Ystrad Fflur, yn marw ac yn cael ei gladdu yn Nhyddewi.

Llun: Delw’r Arglwydd Rhys yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi. · Eirian Evans, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ar 28 Ebrill 1197 bu farw’r Arglwydd Rhys, wedi dros ddeugain mlynedd yn dywysog y Deheubarth. Fe’i claddwyd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi.

Bu farw28 Ebrill 1197
CladduEglwys Gadeiriol Tyddewi
TeyrnasuY Deheubarth o 1155

Pen holl Gymru#

Galwodd y cronicl ef yn ben diorchfygol holl Gymru. Dywed y geiriau Lladin ar ei feddrod fod Cymru yn awr yn weddw.

Yr hyn a adawodd#

Gadawodd gestyll carreg, abatai Talyllychau ac Ystrad Fflur, a’r eisteddfod gyntaf a gofnodwyd.

Y beddrod a gyfrifir yn eiddo i’r Arglwydd Rhys, Tyddewi.
Y beddrod a gyfrifir yn eiddo i’r Arglwydd Rhys, Tyddewi. · Llun: Tipcake, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ei feibion#

Daliodd ei feibion Maelgwn a Rhys Gryg diroedd y Deheubarth ar ei ôl, a safasant yn ddiweddarach gyda Llywelyn Fawr.

Ei ymgyrchoedd olaf#

Pan fu farw Harri II yn 1189, ystyriai Rhys nad oedd eu cytundeb yn ei rwymo mwyach. Y flwyddyn honno cipiodd Sanclêr, Talacharn a Llansteffan, ac yn 1190 ychwanegodd arglwyddiaethau Cydweli a Charnwyllion.

Buddugoliaeth ger Maesyfed#

Daeth ei ymgyrch olaf yn 1196. Cipiodd Gaerfyrddin, Colwyn, Maesyfed a Chastell Paen, a ger Maesyfed trechodd luoedd Roger de Mortimer a Hugh de Say, a syrthiodd deugain marchog. Honno oedd ei frwydr olaf.

Pedwar diwrnod cyn Calan Mai#

Mae Brut y Tywysogion yn gosod ei farw ‘bedwar diwrnod cyn Calan Mai’, mewn blwyddyn pan aeth haint mawr drwy holl ynys Prydain.

Y bedd yn Nhyddewi#

Mae’r penillion Lladin ar ei fedd, a gadwyd yn llawysgrif Peniarth 20, yn dechrau ‘Grande decus tenet iste locus’, ac yng nghyfieithiad Paul Russell maent yn dweud ‘claddwyd Rhys yn y bedd bychan hwn’. Mae delw o Rhys o’r bedwaredd ganrif ar ddeg yn gorwedd yn yr eglwys gadeiriol.

Roedd yr eglwys fawr lle gorwedd wedi’i dechrau yn 1181, yn ystod ei oes ei hun. Roedd y Pab Calixtus II wedi datgan yn 1123 fod ‘dwy bererindod i Dyddewi yn gyfwerth ag un i Rufain’, ac yn 1540 gosodwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen ei hallor fawr. Claddwyd ei fab Rhys Gryg yno hefyd, yn 1234, a dilynwyd Rhys Gryg gan ei fab Maredudd.

Yr etifedd#

Roedd Rhys wedi enwi Gruffudd ap Rhys, ei fab hynaf o’i wraig, yn etifedd iddo. Yn fuan wedi ei farw cyfarfu Gruffudd â’r ustus Hubert Walter ar y ffin a’i gadarnhau yn ei etifeddiaeth. Daeth Maelgwn adref o alltudiaeth ac ennill cyfran fawr o diroedd ei dad, ac o 1199 daliai Geredigion. Pan fu farw yn 1230 fe’i gosodwyd i orwedd yn Ystrad Fflur, yr abaty y bu ei dad yn gofalu amdano.

Wyth mab#

Cafodd Rhys a’i wraig Gwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys, wyth mab, yn eu plith Gruffydd, Rhys Gryg a Maelgwn.

Ailadeiladydd Deheubarth#

Rhoddodd yr hanesydd R. R. Davies y clod i Rhys am wneud Deheubarth unwaith eto’n brif deyrnas Cymru.

Ei linach#

Drwy ei ferch Gwenllian, a briododd Ednyfed Fychan, mae Rhys yn un o hynafiaid y Tuduriaid. Sefydlodd Tudur Hen, ŵyr Ednyfed, gangen Penmynydd, a ddaeth Owain Tudur ohoni, taid Harri VII. Drwy wyres i Rhys Gryg, aeth hen arfbais tŷ Deheubarth i’r Talbotiaid.

Yn yr eisteddfod a ddechreuodd#

Yn 1909 aeth y goron yn yr Eisteddfod Genedlaethol i W. J. Gruffydd am bryddest ar yr Arglwydd Rhys. Rhys oedd wedi cynnal yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, yng Nghastell Aberteifi adeg Nadolig 1176.

Lle digwyddodd

Y bobl

1132–1197

Yr Arglwydd Rhys

Y Tywysog Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth (wedi’i gofnodi)

Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.

Yr Arglwydd Rhys

Cyn ac wedyn

  1. Taith Gerallt

    Mae Gerallt Gymro yn teithio’r wlad yn recriwtio ar gyfer y Groesgad, ac yn ysgrifennu’r darlun mwyaf byw sydd wedi goroesi o Gymru’r Oesoedd Canol.

    Taith Gerallt
  2. Llywelyn yn ennill yn Aberconwy

    Mae’r Llywelyn ab Iorwerth ifanc yn trechu ei ewythr Dafydd yn Aberconwy ac yn dechrau’r esgyniad a fydd yn ei wneud yn Llywelyn Fawr.

    Llywelyn yn ennill yn Aberconwy
  3. Llywelyn yn priodi Siwan

    Mae Llywelyn ab Iorwerth yn priodi Siwan, merch y Brenin John. Daw Siwan yn llysgennad ffyddlon iddo yn llys Lloegr.

    Llywelyn yn priodi Siwan
  4. Llywelyn yn taro’n ôl

    Mae Llywelyn Fawr yn uno tywysogion Cymru ac yn adennill y cyfan a gollodd, ac yn gwneud cynghrair â Philippe o Ffrainc.

    Llywelyn yn taro’n ôl

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf