Yr Arglwydd Rhys
Y Tywysog Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth (wedi’i gofnodi)Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Yr Arglwydd Rhys

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
28 Ebrill 1197
Mae’r Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth, noddwr beirdd ac Ystrad Fflur, yn marw ac yn cael ei gladdu yn Nhyddewi.
Llun: Delw’r Arglwydd Rhys yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi. · Eirian Evans, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ar 28 Ebrill 1197 bu farw’r Arglwydd Rhys, wedi dros ddeugain mlynedd yn dywysog y Deheubarth. Fe’i claddwyd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.
| Bu farw | 28 Ebrill 1197 |
|---|---|
| Claddu | Eglwys Gadeiriol Tyddewi |
| Teyrnasu | Y Deheubarth o 1155 |
Galwodd y cronicl ef yn ben diorchfygol holl Gymru. Dywed y geiriau Lladin ar ei feddrod fod Cymru yn awr yn weddw.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.
Gadawodd gestyll carreg, abatai Talyllychau ac Ystrad Fflur, a’r eisteddfod gyntaf a gofnodwyd.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.

Daliodd ei feibion Maelgwn a Rhys Gryg diroedd y Deheubarth ar ei ôl, a safasant yn ddiweddarach gyda Llywelyn Fawr.FfynonellauMaelgwn ap Rhys (c. 1170–1230), lord of Ceredigion ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Gwarchae Dinbych-y-pysgod, 1187; cymryd y groes yn 1188; carcharor 1189–1194; arglwyddiaeth Ceredigion o 1199; rhaniad 1216; marw yn Llannerch Aeron yn hwyr yn 1230; ei gladdu yn Ystrad Fflur.Rhys Gryg (‘Rhys the Hoarse’, died 1234), prince ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ffyddlon i Lywelyn o 1215; ei gadarnhau yn Aberdyfi yn 1216 yn y Cantref Mawr, y Cantref Bychan, Cydweli a Charnwyllion; ei glwyfo’n angheuol yng Nghaerfyrddin yn 1234; marw yn Llandeilo Fawr; ei gladdu yn Nhyddewi; moliant Prydydd y Moch a’r farwnad.
Pan fu farw Harri II yn 1189, ystyriai Rhys nad oedd eu cytundeb yn ei rwymo mwyach. Y flwyddyn honno cipiodd Sanclêr, Talacharn a Llansteffan, ac yn 1190 ychwanegodd arglwyddiaethau Cydweli a Charnwyllion.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi i Harri II farw yn 1189, ystyriai Rhys nad oedd eu cytundeb yn ei rwymo mwyach a chipiodd Sanclêr, Talacharn a Llansteffan; yn 1190 cymerodd arglwyddiaethau Cydweli a Charnwyllion; yn ei ymgyrch olaf, yn 1196, cipiodd Gaerfyrddin, Colwyn, Maesyfed a Chastell Paen, a ger Maesyfed trechodd Roger de Mortimer a Hugh de Say, a lladdwyd deugain marchog, ei frwydr olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197, yn ôl Brut y Tywysogion ‘pedwar diwrnod cyn Calan Mai’, mewn cofnod sydd hefyd yn sôn am haint mawr drwy Brydain; fe’i claddwyd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi, lle mae delw ohono o’r 14eg ganrif; mae’r moliant Lladin ar ei fedd, a gadwyd yn Peniarth 20, yn dechrau ‘Grande decus tenet iste locus’, ac yng nghyfieithiad Paul Russell mae’n cynnwys ‘claddwyd Rhys yn y bedd bychan hwn’; enwodd ei fab cyfreithlon hynaf, Gruffudd ap Rhys, yn olynydd, a chyfarfu Gruffudd â’r ustus Hubert Walter ar y ffin a’i gadarnhau’n etifedd; mae R. R. Davies yn rhoi’r clod iddo am ail-greu Deheubarth yn brif deyrnas Cymru; testun y bryddest gan W. J. Gruffydd a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol 1909; drwy ei ferch Gwenllian roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid.
Daeth ei ymgyrch olaf yn 1196. Cipiodd Gaerfyrddin, Colwyn, Maesyfed a Chastell Paen, a ger Maesyfed trechodd luoedd Roger de Mortimer a Hugh de Say, a syrthiodd deugain marchog. Honno oedd ei frwydr olaf.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi i Harri II farw yn 1189, ystyriai Rhys nad oedd eu cytundeb yn ei rwymo mwyach a chipiodd Sanclêr, Talacharn a Llansteffan; yn 1190 cymerodd arglwyddiaethau Cydweli a Charnwyllion; yn ei ymgyrch olaf, yn 1196, cipiodd Gaerfyrddin, Colwyn, Maesyfed a Chastell Paen, a ger Maesyfed trechodd Roger de Mortimer a Hugh de Say, a lladdwyd deugain marchog, ei frwydr olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197, yn ôl Brut y Tywysogion ‘pedwar diwrnod cyn Calan Mai’, mewn cofnod sydd hefyd yn sôn am haint mawr drwy Brydain; fe’i claddwyd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi, lle mae delw ohono o’r 14eg ganrif; mae’r moliant Lladin ar ei fedd, a gadwyd yn Peniarth 20, yn dechrau ‘Grande decus tenet iste locus’, ac yng nghyfieithiad Paul Russell mae’n cynnwys ‘claddwyd Rhys yn y bedd bychan hwn’; enwodd ei fab cyfreithlon hynaf, Gruffudd ap Rhys, yn olynydd, a chyfarfu Gruffudd â’r ustus Hubert Walter ar y ffin a’i gadarnhau’n etifedd; mae R. R. Davies yn rhoi’r clod iddo am ail-greu Deheubarth yn brif deyrnas Cymru; testun y bryddest gan W. J. Gruffydd a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol 1909; drwy ei ferch Gwenllian roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid.
Mae Brut y Tywysogion yn gosod ei farw ‘bedwar diwrnod cyn Calan Mai’, mewn blwyddyn pan aeth haint mawr drwy holl ynys Prydain.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi i Harri II farw yn 1189, ystyriai Rhys nad oedd eu cytundeb yn ei rwymo mwyach a chipiodd Sanclêr, Talacharn a Llansteffan; yn 1190 cymerodd arglwyddiaethau Cydweli a Charnwyllion; yn ei ymgyrch olaf, yn 1196, cipiodd Gaerfyrddin, Colwyn, Maesyfed a Chastell Paen, a ger Maesyfed trechodd Roger de Mortimer a Hugh de Say, a lladdwyd deugain marchog, ei frwydr olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197, yn ôl Brut y Tywysogion ‘pedwar diwrnod cyn Calan Mai’, mewn cofnod sydd hefyd yn sôn am haint mawr drwy Brydain; fe’i claddwyd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi, lle mae delw ohono o’r 14eg ganrif; mae’r moliant Lladin ar ei fedd, a gadwyd yn Peniarth 20, yn dechrau ‘Grande decus tenet iste locus’, ac yng nghyfieithiad Paul Russell mae’n cynnwys ‘claddwyd Rhys yn y bedd bychan hwn’; enwodd ei fab cyfreithlon hynaf, Gruffudd ap Rhys, yn olynydd, a chyfarfu Gruffudd â’r ustus Hubert Walter ar y ffin a’i gadarnhau’n etifedd; mae R. R. Davies yn rhoi’r clod iddo am ail-greu Deheubarth yn brif deyrnas Cymru; testun y bryddest gan W. J. Gruffydd a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol 1909; drwy ei ferch Gwenllian roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid.
Mae’r penillion Lladin ar ei fedd, a gadwyd yn llawysgrif Peniarth 20, yn dechrau ‘Grande decus tenet iste locus’, ac yng nghyfieithiad Paul Russell maent yn dweud ‘claddwyd Rhys yn y bedd bychan hwn’. Mae delw o Rhys o’r bedwaredd ganrif ar ddeg yn gorwedd yn yr eglwys gadeiriol.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi i Harri II farw yn 1189, ystyriai Rhys nad oedd eu cytundeb yn ei rwymo mwyach a chipiodd Sanclêr, Talacharn a Llansteffan; yn 1190 cymerodd arglwyddiaethau Cydweli a Charnwyllion; yn ei ymgyrch olaf, yn 1196, cipiodd Gaerfyrddin, Colwyn, Maesyfed a Chastell Paen, a ger Maesyfed trechodd Roger de Mortimer a Hugh de Say, a lladdwyd deugain marchog, ei frwydr olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197, yn ôl Brut y Tywysogion ‘pedwar diwrnod cyn Calan Mai’, mewn cofnod sydd hefyd yn sôn am haint mawr drwy Brydain; fe’i claddwyd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi, lle mae delw ohono o’r 14eg ganrif; mae’r moliant Lladin ar ei fedd, a gadwyd yn Peniarth 20, yn dechrau ‘Grande decus tenet iste locus’, ac yng nghyfieithiad Paul Russell mae’n cynnwys ‘claddwyd Rhys yn y bedd bychan hwn’; enwodd ei fab cyfreithlon hynaf, Gruffudd ap Rhys, yn olynydd, a chyfarfu Gruffudd â’r ustus Hubert Walter ar y ffin a’i gadarnhau’n etifedd; mae R. R. Davies yn rhoi’r clod iddo am ail-greu Deheubarth yn brif deyrnas Cymru; testun y bryddest gan W. J. Gruffydd a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol 1909; drwy ei ferch Gwenllian roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid.
Roedd yr eglwys fawr lle gorwedd wedi’i dechrau yn 1181, yn ystod ei oes ei hun. Roedd y Pab Calixtus II wedi datgan yn 1123 fod ‘dwy bererindod i Dyddewi yn gyfwerth ag un i Rufain’, ac yn 1540 gosodwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen ei hallor fawr.FfynhonnellSt Davids Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Tyddewi, yn Nhyddewi, dinas leiaf Prydain, ger pwynt mwyaf gorllewinol Cymru; cymuned fynachaidd a sefydlwyd gan Dewi Sant, abad Mynyw; rhwng 645 a 1097 ymosodwyd arni lawer gwaith, ac eto roedd mor enwog fel canolfan ffydd a dysg nes i’r Brenin Alfred geisio cymorth o Dyddewi i adfer dysg Wessex; lladdwyd yr Esgob Morgeneu gan ysbeilwyr yn 999 a’r Esgob Abraham yn 1080, y mae ei garreg fedd gerfiedig, Carreg Abraham, i’w gweld yn arddangosfa’r eglwys ym Mhorth-y-Tŵr; daeth Gwilym Goncwerwr i weddïo yn 1081; ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd Dewi yn Lladin yn 1090; dechreuodd yr Esgob Bernard, a benodwyd yn 1115, eglwys gadeiriol newydd; yn 1123 cyhoeddodd y Pab Calistus II fod ‘dwy bererindod i Dyddewi gystal ag un i Rufain, a thair cystal ag un i Jeriwsalem’; cysegrodd Bernard yr eglwys newydd yn 1131; daeth Harri II yn 1171; dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181; ychwanegodd yr Esgob Gower (1328–1347) y groglofft a Llys yr Esgob; cododd yr Esgob Edward Vaughan (1509–1522) gapel y Drindod â’i do bwa gwyntyll; mae to’r corff a’i nenfwd derw Gwyddelig o 1530–1540; yn 1540 claddwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor uchel; mae’r llawr yn codi bron bedwar metr o’r gorllewin i’r dwyrain; adferodd George Gilbert Scott yr adeilad yn 1862–1870; yn y 1950au arweiniodd pererindodau ieuenctid Cymry’r Groes lawer i wasanaeth yr eglwys; rhestredig Gradd I yn 1951; rhoddodd R. S. Thomas y darlleniad barddoniaeth cyntaf yn neuadd adferedig Coleg y Santes Fair yn 1966; yn 1982 rhoddodd y Frenhines Elizabeth II Gymun Brenhinol Dydd Iau Cablyd yma, y tro cyntaf y tu allan i Loegr; adferwyd statws dinas ar 1 Mehefin 1995; adferwyd y talcen gorllewinol â cherrig o chwarel Caerbwdi a ailagorwyd (1998), organ newydd (2000), deg cloch yn y porthdy Porth y Tŵr, ailgodwyd y clwystrau (2003–2007); ailgysegrwyd creirfa adferedig Dewi Sant ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012. Claddwyd ei fab Rhys Gryg yno hefyd, yn 1234, a dilynwyd Rhys Gryg gan ei fab Maredudd.FfynhonnellRhys Gryg ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys Gryg (bu farw 1234), Rhys ap Rhys o’i fedydd ac a elwid hefyd yn Rhys Fychan, tywysog Cymreig a reolai ran o Ddeheubarth; pedwerydd mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys; priododd â Matilda, merch Richard de Clare, iarll Hertford; yn 1204 gyrrodd ef a’i neiaint Faelgwn o Ystrad Tywi, a chymerodd Rhys y Cantref Mawr; pan gododd y Brenin John gastell yn Aberystwyth, ymosododd Rhys a Maelgwn arno a’i losgi, ac yn 1212 llosgodd Rhys Abertawe; ym mis Rhagfyr 1215 roedd gyda Llywelyn ab Iorwerth yn yr ymosodiad a gipiodd lawer o gestyll yn Ne Cymru, ac yn senedd Llywelyn yn Aberdyfi yn 1216 rhoddwyd iddo’r Cantref Mawr a’r Cantref Bychan a thiroedd eraill; cefnogodd Lywelyn am weddill ei yrfa, ac yn 1231 gyda Maelgwn Fychan llosgodd Aberteifi a chipio’r castell i Lywelyn; yn 1234 ymosododd ar Gaerfyrddin gyda Maelgwn Fychan a bu farw o’i glwyfau yn Llandeilo Fawr; claddwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi a’i olynu gan ei fab Maredudd; roedd gan fab arall, Rhys Mechyll (bu farw 1244), ferch, Gwenllian, a briododd â Gilbert Talbot, a chymerodd y Talbotiaid hen arfbais tŷ Deheubarth.
Roedd Rhys wedi enwi Gruffudd ap Rhys, ei fab hynaf o’i wraig, yn etifedd iddo. Yn fuan wedi ei farw cyfarfu Gruffudd â’r ustus Hubert Walter ar y ffin a’i gadarnhau yn ei etifeddiaeth.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi i Harri II farw yn 1189, ystyriai Rhys nad oedd eu cytundeb yn ei rwymo mwyach a chipiodd Sanclêr, Talacharn a Llansteffan; yn 1190 cymerodd arglwyddiaethau Cydweli a Charnwyllion; yn ei ymgyrch olaf, yn 1196, cipiodd Gaerfyrddin, Colwyn, Maesyfed a Chastell Paen, a ger Maesyfed trechodd Roger de Mortimer a Hugh de Say, a lladdwyd deugain marchog, ei frwydr olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197, yn ôl Brut y Tywysogion ‘pedwar diwrnod cyn Calan Mai’, mewn cofnod sydd hefyd yn sôn am haint mawr drwy Brydain; fe’i claddwyd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi, lle mae delw ohono o’r 14eg ganrif; mae’r moliant Lladin ar ei fedd, a gadwyd yn Peniarth 20, yn dechrau ‘Grande decus tenet iste locus’, ac yng nghyfieithiad Paul Russell mae’n cynnwys ‘claddwyd Rhys yn y bedd bychan hwn’; enwodd ei fab cyfreithlon hynaf, Gruffudd ap Rhys, yn olynydd, a chyfarfu Gruffudd â’r ustus Hubert Walter ar y ffin a’i gadarnhau’n etifedd; mae R. R. Davies yn rhoi’r clod iddo am ail-greu Deheubarth yn brif deyrnas Cymru; testun y bryddest gan W. J. Gruffydd a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol 1909; drwy ei ferch Gwenllian roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid. Daeth Maelgwn adref o alltudiaeth ac ennill cyfran fawr o diroedd ei dad, ac o 1199 daliai Geredigion. Pan fu farw yn 1230 fe’i gosodwyd i orwedd yn Ystrad Fflur, yr abaty y bu ei dad yn gofalu amdano.FfynhonnellMaelgwn ap Rhys (c. 1170–1230), lord of Ceredigion ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMaelgwn ap Rhys, mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd; mae’n ymddangos gyntaf yng ngwarchae Dinbych-y-pysgod yn 1187 a chymerodd y groes pan deithiodd Gerallt drwy Gymru yn 1188; yn garcharor o 1189 hyd 1194 ac yn alltud pan fu farw Rhys yn 1197, daeth yn ôl i ennill rhan fawr o diroedd ei dad; yn 1199 enillodd arglwyddiaeth Ceredigion, gan golli’r cymydau gogleddol i Lywelyn ap Iorwerth yn 1207; yn ddiweddarach aeth i ochr Llywelyn, ac yn rhaniad tiroedd yr Arglwydd Rhys dan Lywelyn yn 1216 daliodd y tir i’r de o Aeron; bu farw yn Llannerch Aeron ddiwedd 1230 a chladdwyd ef yn Ystrad Fflur, a’i olynu gan ei fab Maelgwn Fychan.
Cafodd Rhys a’i wraig Gwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys, wyth mab, yn eu plith Gruffydd, Rhys Gryg a Maelgwn.FfynhonnellRhys ap Gruffydd (1132–1197), lord of Deheubarth, known in history as Yr Arglwydd Rhys ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRhys ap Gruffydd, mab ieuengaf Gruffydd ap Rhys ap Tewdwr a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan; roedd yn bedair oed pan fu farw ei dad ac aeth yr arweiniad i’w hanner brodyr Anarawd a Chadell; yn dair ar ddeg oed ymladdodd gyda’i frawd Maredudd dan Gadell yn 1146; yn y deng mlynedd nesaf ailgodwyd hen deyrnas Deheubarth, a gyrrwyd y Clariaid o Geredigion a’r Cliffordiaid o’r Cantref Bychan a Llanymddyfri, a daeth Rhys yn unig reolwr yn 1155 wedi marw Maredudd; yng ngwrthryfel mawr 1164–5 cipiodd Geredigion ac Emlyn, gyda chaerau Aberteifi a Chilgerran, a’u dal am weddill ei oes, gan ychwanegu rhannau o Ddyfed; ceisiodd Harri II ei gyfeillgarwch, cadarnhaodd ef yn Neheubarth a’i wneud yn ustus De Cymru, prif uchelwr Cymreig ei oes; ailddechreuodd ryfel yn erbyn ei gymdogion Normanaidd yn ei flynyddoedd olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a chladdwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi; priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd, a chafodd wyth mab, yn eu plith Gruffydd, Rhys Gryg a Maelgwn, a merch, Gwenllian, a briododd ag Ednyfed Fychan.
Rhoddodd yr hanesydd R. R. Davies y clod i Rhys am wneud Deheubarth unwaith eto’n brif deyrnas Cymru.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi i Harri II farw yn 1189, ystyriai Rhys nad oedd eu cytundeb yn ei rwymo mwyach a chipiodd Sanclêr, Talacharn a Llansteffan; yn 1190 cymerodd arglwyddiaethau Cydweli a Charnwyllion; yn ei ymgyrch olaf, yn 1196, cipiodd Gaerfyrddin, Colwyn, Maesyfed a Chastell Paen, a ger Maesyfed trechodd Roger de Mortimer a Hugh de Say, a lladdwyd deugain marchog, ei frwydr olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197, yn ôl Brut y Tywysogion ‘pedwar diwrnod cyn Calan Mai’, mewn cofnod sydd hefyd yn sôn am haint mawr drwy Brydain; fe’i claddwyd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi, lle mae delw ohono o’r 14eg ganrif; mae’r moliant Lladin ar ei fedd, a gadwyd yn Peniarth 20, yn dechrau ‘Grande decus tenet iste locus’, ac yng nghyfieithiad Paul Russell mae’n cynnwys ‘claddwyd Rhys yn y bedd bychan hwn’; enwodd ei fab cyfreithlon hynaf, Gruffudd ap Rhys, yn olynydd, a chyfarfu Gruffudd â’r ustus Hubert Walter ar y ffin a’i gadarnhau’n etifedd; mae R. R. Davies yn rhoi’r clod iddo am ail-greu Deheubarth yn brif deyrnas Cymru; testun y bryddest gan W. J. Gruffydd a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol 1909; drwy ei ferch Gwenllian roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid.
Drwy ei ferch Gwenllian, a briododd Ednyfed Fychan, mae Rhys yn un o hynafiaid y Tuduriaid.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi i Harri II farw yn 1189, ystyriai Rhys nad oedd eu cytundeb yn ei rwymo mwyach a chipiodd Sanclêr, Talacharn a Llansteffan; yn 1190 cymerodd arglwyddiaethau Cydweli a Charnwyllion; yn ei ymgyrch olaf, yn 1196, cipiodd Gaerfyrddin, Colwyn, Maesyfed a Chastell Paen, a ger Maesyfed trechodd Roger de Mortimer a Hugh de Say, a lladdwyd deugain marchog, ei frwydr olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197, yn ôl Brut y Tywysogion ‘pedwar diwrnod cyn Calan Mai’, mewn cofnod sydd hefyd yn sôn am haint mawr drwy Brydain; fe’i claddwyd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi, lle mae delw ohono o’r 14eg ganrif; mae’r moliant Lladin ar ei fedd, a gadwyd yn Peniarth 20, yn dechrau ‘Grande decus tenet iste locus’, ac yng nghyfieithiad Paul Russell mae’n cynnwys ‘claddwyd Rhys yn y bedd bychan hwn’; enwodd ei fab cyfreithlon hynaf, Gruffudd ap Rhys, yn olynydd, a chyfarfu Gruffudd â’r ustus Hubert Walter ar y ffin a’i gadarnhau’n etifedd; mae R. R. Davies yn rhoi’r clod iddo am ail-greu Deheubarth yn brif deyrnas Cymru; testun y bryddest gan W. J. Gruffydd a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol 1909; drwy ei ferch Gwenllian roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid. Sefydlodd Tudur Hen, ŵyr Ednyfed, gangen Penmynydd, a ddaeth Owain Tudur ohoni, taid Harri VII.FfynhonnellEdnyfed Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Ednyfed Fychan ap Cynfrig (bu farw 1 Hydref 1246), distain Gwynedd, rhywbeth fel prif weinidog, am bron i ddeng mlynedd ar hugain; fe’i cofnodir gyntaf yn y swydd yn haf 1217, ar ben tystion rhodd Llywelyn o Landimôr yng Ngŵyr; un o drafodwyr Cytundeb Caerwrangon (1218), ar ben rhestr swyddogion y tywysog; un o brif drafodwyr trafodaethau 1222 a arweiniodd at briodas Elen ferch Llywelyn â John o’r Alban; yn 1229 rhoddodd Harri III lythyrau nawdd iddo ar gyfer Llansadwrn, Cellan a Llanrhystud; yn 1223 pennodd ffiniau tiroedd Maelgwn ap Rhys, Rhys Gryg ac Owain ap Gruffudd; fe’i gelwid yn ‘ustus y tywysog’; yn 1234 setlodd ddadl am gored bysgod ar afon Dyfrdwy rhwng mynachod Glyn y Groes a gwŷr rhydd Llangollen; wedi 1240 gwasanaethodd Ddafydd ap Llywelyn, gan arwain negeseuon at Harri III; priododd Wenllian, merch yr Arglwydd Rhys; roedd gan ei ddisgynyddion, Wyrion Eden, freintiau arbennig; sefydlodd ei ŵyr Tudur Hen gangen Penmynydd, a ddaeth ag Owain Tudur, taid Harri VII; cofnododd comisiwn Harri VII tua 1490 i Ednyfed ladd tri arglwydd o Saeson mewn brwydr un bore ac i Lywelyn ganiatáu iddo ddwyn tri phen yn arfau. Drwy wyres i Rhys Gryg, aeth hen arfbais tŷ Deheubarth i’r Talbotiaid.FfynhonnellRhys Gryg ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys Gryg (bu farw 1234), Rhys ap Rhys o’i fedydd ac a elwid hefyd yn Rhys Fychan, tywysog Cymreig a reolai ran o Ddeheubarth; pedwerydd mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys; priododd â Matilda, merch Richard de Clare, iarll Hertford; yn 1204 gyrrodd ef a’i neiaint Faelgwn o Ystrad Tywi, a chymerodd Rhys y Cantref Mawr; pan gododd y Brenin John gastell yn Aberystwyth, ymosododd Rhys a Maelgwn arno a’i losgi, ac yn 1212 llosgodd Rhys Abertawe; ym mis Rhagfyr 1215 roedd gyda Llywelyn ab Iorwerth yn yr ymosodiad a gipiodd lawer o gestyll yn Ne Cymru, ac yn senedd Llywelyn yn Aberdyfi yn 1216 rhoddwyd iddo’r Cantref Mawr a’r Cantref Bychan a thiroedd eraill; cefnogodd Lywelyn am weddill ei yrfa, ac yn 1231 gyda Maelgwn Fychan llosgodd Aberteifi a chipio’r castell i Lywelyn; yn 1234 ymosododd ar Gaerfyrddin gyda Maelgwn Fychan a bu farw o’i glwyfau yn Llandeilo Fawr; claddwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi a’i olynu gan ei fab Maredudd; roedd gan fab arall, Rhys Mechyll (bu farw 1244), ferch, Gwenllian, a briododd â Gilbert Talbot, a chymerodd y Talbotiaid hen arfbais tŷ Deheubarth.
Yn 1909 aeth y goron yn yr Eisteddfod Genedlaethol i W. J. Gruffydd am bryddest ar yr Arglwydd Rhys.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi i Harri II farw yn 1189, ystyriai Rhys nad oedd eu cytundeb yn ei rwymo mwyach a chipiodd Sanclêr, Talacharn a Llansteffan; yn 1190 cymerodd arglwyddiaethau Cydweli a Charnwyllion; yn ei ymgyrch olaf, yn 1196, cipiodd Gaerfyrddin, Colwyn, Maesyfed a Chastell Paen, a ger Maesyfed trechodd Roger de Mortimer a Hugh de Say, a lladdwyd deugain marchog, ei frwydr olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197, yn ôl Brut y Tywysogion ‘pedwar diwrnod cyn Calan Mai’, mewn cofnod sydd hefyd yn sôn am haint mawr drwy Brydain; fe’i claddwyd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi, lle mae delw ohono o’r 14eg ganrif; mae’r moliant Lladin ar ei fedd, a gadwyd yn Peniarth 20, yn dechrau ‘Grande decus tenet iste locus’, ac yng nghyfieithiad Paul Russell mae’n cynnwys ‘claddwyd Rhys yn y bedd bychan hwn’; enwodd ei fab cyfreithlon hynaf, Gruffudd ap Rhys, yn olynydd, a chyfarfu Gruffudd â’r ustus Hubert Walter ar y ffin a’i gadarnhau’n etifedd; mae R. R. Davies yn rhoi’r clod iddo am ail-greu Deheubarth yn brif deyrnas Cymru; testun y bryddest gan W. J. Gruffydd a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol 1909; drwy ei ferch Gwenllian roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid. Rhys oedd wedi cynnal yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, yng Nghastell Aberteifi adeg Nadolig 1176.FfynhonnellEisteddfod ↗Wikipedia (Saesneg)Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd yng Nghastell Aberteifi adeg Nadolig 1176, ymryson barddoniaeth a cherdd gyda dwy gadair: aeth cadair y beirdd i fardd o Wynedd a chadair y gerdd i fab Eilon y Crythwr, o lys Rhys ei hun; daw’r manylion o Frut y Tywysogion, a thybiai Hywel Teifi Edwards eu bod yn awgrymu nad hon oedd y gyntaf o’i bath; eisteddfod, o eistedd a bod; Caerfyrddin, 1451; Caerwys, 1523 ac 1567; yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf, Aberdâr, 1861.
Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Yr Arglwydd RhysMae Gerallt Gymro yn teithio’r wlad yn recriwtio ar gyfer y Groesgad, ac yn ysgrifennu’r darlun mwyaf byw sydd wedi goroesi o Gymru’r Oesoedd Canol.
Taith GeralltMae’r Llywelyn ab Iorwerth ifanc yn trechu ei ewythr Dafydd yn Aberconwy ac yn dechrau’r esgyniad a fydd yn ei wneud yn Llywelyn Fawr.
Llywelyn yn ennill yn AberconwyMae Llywelyn ab Iorwerth yn priodi Siwan, merch y Brenin John. Daw Siwan yn llysgennad ffyddlon iddo yn llys Lloegr.
Llywelyn yn priodi SiwanMae Llywelyn Fawr yn uno tywysogion Cymru ac yn adennill y cyfan a gollodd, ac yn gwneud cynghrair â Philippe o Ffrainc.
Llywelyn yn taro’n ôlYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf