Yn 1205 priododd Llywelyn ab Iorwerth Joan, merch y brenin John. Yng Nghymru Siwan oedd hi, a daeth yn negesydd mwyaf dibynadwy ei gŵr i lys Lloegr.FfynonellauJoan (Siwan) (died 1237), princess and diplomat ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ei dwyn o Normandi yn 1203; ei dyweddïo cyn 15 Hydref 1204; rhoi Ellesmere yn waddol, 16 Ebrill 1205; heddwch 1211 a’i llythyr yn 1212; cennad yng Nghaerwrangon 1224, Amwythig 1226, 1228 a 1232, Westminster 1228; ei chyhoeddi’n gyfreithlon 1226; Arglwyddes Cymru wedi 1230; bu farw yn Aber, 2 Chwefror 1237; ei chladdu yn Llan-faes.Joan, Lady of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni tua 1191, gorchymyn y Pab ym mis Ebrill 1226, y brodordy yn Llan-faes, yr arch garreg ym Miwmares, a drama Saunders Lewis, ‘Siwan’.
| Ganed | Tua 1191 |
|---|---|
| Priodi | 1205; rhoddwyd Ellesmere yn waddol iddi ar 16 Ebrill 1205 |
| Teitl | Arglwyddes Cymru, wedi 1230 |
Y tangnefeddwr#
Pan ymosododd y brenin John yn 1211, Siwan a wnaeth yr heddwch. Yn 1212 ysgrifennodd i rybuddio’i thad.FfynonellauJoan (Siwan) (died 1237), princess and diplomat ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ei dwyn o Normandi yn 1203; ei dyweddïo cyn 15 Hydref 1204; rhoi Ellesmere yn waddol, 16 Ebrill 1205; heddwch 1211 a’i llythyr yn 1212; cennad yng Nghaerwrangon 1224, Amwythig 1226, 1228 a 1232, Westminster 1228; ei chyhoeddi’n gyfreithlon 1226; Arglwyddes Cymru wedi 1230; bu farw yn Aber, 2 Chwefror 1237; ei chladdu yn Llan-faes.Llywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.
Negesydd y tywysog#
Aeth dros Lywelyn i Gaerwrangon yn 1224, i Amwythig yn 1226, 1228 ac 1232, ac i San Steffan yn 1228. Yn 1226 cyhoeddodd y Pab ei bod wedi’i geni o fewn priodas.FfynonellauJoan (Siwan) (died 1237), princess and diplomat ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ei dwyn o Normandi yn 1203; ei dyweddïo cyn 15 Hydref 1204; rhoi Ellesmere yn waddol, 16 Ebrill 1205; heddwch 1211 a’i llythyr yn 1212; cennad yng Nghaerwrangon 1224, Amwythig 1226, 1228 a 1232, Westminster 1228; ei chyhoeddi’n gyfreithlon 1226; Arglwyddes Cymru wedi 1230; bu farw yn Aber, 2 Chwefror 1237; ei chladdu yn Llan-faes.Joan, Lady of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni tua 1191, gorchymyn y Pab ym mis Ebrill 1226, y brodordy yn Llan-faes, yr arch garreg ym Miwmares, a drama Saunders Lewis, ‘Siwan’.

Llan-faes#
Bu farw Siwan yn Aber ar 2 Chwefror 1237 a’i chladdu yn Llan-faes ym Môn. Mae ei harch garreg yn awr yn yr eglwys ym Miwmares. Yn ein hoes ni ysgrifennodd Saunders Lewis ddrama amdani, ‘Siwan’.FfynonellauJoan (Siwan) (died 1237), princess and diplomat ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ei dwyn o Normandi yn 1203; ei dyweddïo cyn 15 Hydref 1204; rhoi Ellesmere yn waddol, 16 Ebrill 1205; heddwch 1211 a’i llythyr yn 1212; cennad yng Nghaerwrangon 1224, Amwythig 1226, 1228 a 1232, Westminster 1228; ei chyhoeddi’n gyfreithlon 1226; Arglwyddes Cymru wedi 1230; bu farw yn Aber, 2 Chwefror 1237; ei chladdu yn Llan-faes.Joan, Lady of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni tua 1191, gorchymyn y Pab ym mis Ebrill 1226, y brodordy yn Llan-faes, yr arch garreg ym Miwmares, a drama Saunders Lewis, ‘Siwan’.
Merch y brenin#
Roedd Siwan yn ferch naturiol i’r Brenin John, a aned tua 1191 neu 1192, ac efallai iddi gael ei geni yn Ffrainc. Mae annalau Tewkesbury yn enwi ei mam fel ‘Regina Clementina’. Yn Rhagfyr 1203 daeth John â hi o Normandi i Loegr, yn barod ar gyfer y briodas â Llywelyn, a dyweddïwyd hi iddo yn 1204.FfynhonnellJoan, Lady of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Merch naturiol y Brenin John, a aned tua 1191 neu 1192; mae Annalau Tewkesbury yn enwi ei mam fel ‘Regina Clementina’; efallai iddi gael ei geni yn Ffrainc; yn Rhagfyr 1203 daeth John â hi o Normandi i Loegr ar gyfer y briodas â Llywelyn, a dyweddïwyd hi yn 1204; o leiaf bedwar o blant: Gwladus Ddu, a briododd Reginald de Braose ac yna Ralph de Mortimer; Elen, a briododd John yr Albanwr, iarll Caer, ac yna Robert de Quincy; Susanna, a briododd efallai Máel Coluim II, iarll Fife, yn 1230; a Dafydd, a briododd Isabella de Braose; dywed Brut y Tywysogion i Lywelyn, pan oedd John yn ymgyrchu yn y gogledd, ‘anfon ei wraig, merch y brenin, ato’ i geisio heddwch; fe’i gelwid yn Arglwyddes Cymru ac yn Dywysoges Cymru; bu farw ar 2 Chwefror 1237 yn Abergwyngregyn; sefydlodd Llywelyn frodordy Ffransisgaidd er cof amdani yn Llan-faes; arch garreg yn eglwys Biwmares; drama fydryddol Saunders Lewis, Siwan; nofel Edith Pargeter, The Green Branch, wedi’i gosod yn 1228–1231; Here Be Dragons (1985) gan Sharon Kay Penman, gyda Siwan yn brif gymeriad.
Eu plant#
Cafodd Siwan a Llywelyn o leiaf bedwar o blant. Priododd Gwladus Ddu â Reginald de Braose ac yna â Ralph de Mortimer. Priododd Elen â John yr Albanwr, iarll Caer, ac yna â Robert de Quincy. Efallai i Susanna briodi Máel Coluim, iarll Fife, yn 1230, a phriododd Dafydd ag Isabella de Braose.FfynhonnellJoan, Lady of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Merch naturiol y Brenin John, a aned tua 1191 neu 1192; mae Annalau Tewkesbury yn enwi ei mam fel ‘Regina Clementina’; efallai iddi gael ei geni yn Ffrainc; yn Rhagfyr 1203 daeth John â hi o Normandi i Loegr ar gyfer y briodas â Llywelyn, a dyweddïwyd hi yn 1204; o leiaf bedwar o blant: Gwladus Ddu, a briododd Reginald de Braose ac yna Ralph de Mortimer; Elen, a briododd John yr Albanwr, iarll Caer, ac yna Robert de Quincy; Susanna, a briododd efallai Máel Coluim II, iarll Fife, yn 1230; a Dafydd, a briododd Isabella de Braose; dywed Brut y Tywysogion i Lywelyn, pan oedd John yn ymgyrchu yn y gogledd, ‘anfon ei wraig, merch y brenin, ato’ i geisio heddwch; fe’i gelwid yn Arglwyddes Cymru ac yn Dywysoges Cymru; bu farw ar 2 Chwefror 1237 yn Abergwyngregyn; sefydlodd Llywelyn frodordy Ffransisgaidd er cof amdani yn Llan-faes; arch garreg yn eglwys Biwmares; drama fydryddol Saunders Lewis, Siwan; nofel Edith Pargeter, The Green Branch, wedi’i gosod yn 1228–1231; Here Be Dragons (1985) gan Sharon Kay Penman, gyda Siwan yn brif gymeriad. Ystyrid Dafydd yn etifedd ei dad o’i eni.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn (died 1246), prince ↗J. E. Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Mab Llywelyn a Siwan, merch anghyfreithlon y brenin John, a anwyd tua 1208 ac a ystyrid yn etifedd o’i eni; ar 19 Hydref 1238 tyngodd y mân dywysogion lw iddo yn Ystrad Fflur; ar 15 Mai 1240 yng Nghaerloyw urddodd Harri III ef yn farchog a rhoi iddo ddiadem yn arwydd o urddas tywysog; bu farw ei frawd Gruffudd ar 1 Mawrth 1244 wrth geisio dianc o’r Tŵr; yn 1244 dadleuodd ei achos gerbron y Pab, gan ddweud i’w rieni ei osod dan nawdd y Sanctaidd Sedd, gyda pheth llwyddiant; yn 1245 cipiodd y Cymry’r Wyddgrug a gorfodwyd byddin Harri III yn Negannwy i gilio; bu farw ar 25 Chwefror 1246 yn ei faenor yn Aber a’i gladdu yn Aberconwy wrth ochr ei dad. Daeth y briodas rhwng Elen a John yr Albanwr o drafodaethau yn 1222 dan arweiniad Ednyfed Fychan, distain Llywelyn.FfynhonnellEdnyfed Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Ednyfed Fychan ap Cynfrig (bu farw 1 Hydref 1246), distain Gwynedd, rhywbeth fel prif weinidog, am bron i ddeng mlynedd ar hugain; fe’i cofnodir gyntaf yn y swydd yn haf 1217, ar ben tystion rhodd Llywelyn o Landimôr yng Ngŵyr; un o drafodwyr Cytundeb Caerwrangon (1218), ar ben rhestr swyddogion y tywysog; un o brif drafodwyr trafodaethau 1222 a arweiniodd at briodas Elen ferch Llywelyn â John o’r Alban; yn 1229 rhoddodd Harri III lythyrau nawdd iddo ar gyfer Llansadwrn, Cellan a Llanrhystud; yn 1223 pennodd ffiniau tiroedd Maelgwn ap Rhys, Rhys Gryg ac Owain ap Gruffudd; fe’i gelwid yn ‘ustus y tywysog’; yn 1234 setlodd ddadl am gored bysgod ar afon Dyfrdwy rhwng mynachod Glyn y Groes a gwŷr rhydd Llangollen; wedi 1240 gwasanaethodd Ddafydd ap Llywelyn, gan arwain negeseuon at Harri III; priododd Wenllian, merch yr Arglwydd Rhys; roedd gan ei ddisgynyddion, Wyrion Eden, freintiau arbennig; sefydlodd ei ŵyr Tudur Hen gangen Penmynydd, a ddaeth ag Owain Tudur, taid Harri VII; cofnododd comisiwn Harri VII tua 1490 i Ednyfed ladd tri arglwydd o Saeson mewn brwydr un bore ac i Lywelyn ganiatáu iddo ddwyn tri phen yn arfau.
Geiriau’r cronicl#
Mae Brut y Tywysogion yn adrodd sut, pan oedd John yn rhyfela yng ngogledd Cymru, yr ‘anfonodd Llywelyn ei wraig, merch y brenin, ato’ i geisio heddwch.FfynhonnellJoan, Lady of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Merch naturiol y Brenin John, a aned tua 1191 neu 1192; mae Annalau Tewkesbury yn enwi ei mam fel ‘Regina Clementina’; efallai iddi gael ei geni yn Ffrainc; yn Rhagfyr 1203 daeth John â hi o Normandi i Loegr ar gyfer y briodas â Llywelyn, a dyweddïwyd hi yn 1204; o leiaf bedwar o blant: Gwladus Ddu, a briododd Reginald de Braose ac yna Ralph de Mortimer; Elen, a briododd John yr Albanwr, iarll Caer, ac yna Robert de Quincy; Susanna, a briododd efallai Máel Coluim II, iarll Fife, yn 1230; a Dafydd, a briododd Isabella de Braose; dywed Brut y Tywysogion i Lywelyn, pan oedd John yn ymgyrchu yn y gogledd, ‘anfon ei wraig, merch y brenin, ato’ i geisio heddwch; fe’i gelwid yn Arglwyddes Cymru ac yn Dywysoges Cymru; bu farw ar 2 Chwefror 1237 yn Abergwyngregyn; sefydlodd Llywelyn frodordy Ffransisgaidd er cof amdani yn Llan-faes; arch garreg yn eglwys Biwmares; drama fydryddol Saunders Lewis, Siwan; nofel Edith Pargeter, The Green Branch, wedi’i gosod yn 1228–1231; Here Be Dragons (1985) gan Sharon Kay Penman, gyda Siwan yn brif gymeriad.
Y brodordy yn Llan-faes#
Er cof amdani sefydlodd Llywelyn dŷ o frodyr Ffransisgaidd ar y lan yn Llan-faes, dros y culfor o’i lys yn Aber. Fe’i cysegrwyd yn 1240, tra oedd ef yn fyw o hyd, a gorweddai ei bedd mewn llain gysegredig o fewn ei dir.FfynhonnellLlanfaes Friary ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i sefydlwyd tua 1237 gan Lywelyn ab Iorwerth er cof am ei wraig Siwan, Arglwyddes Cymru; cysegrwyd yn 1240, tra oedd Llywelyn yn fyw o hyd; gorweddai bedd Siwan mewn llain gysegredig a arhosodd o fewn tir y brodordy; claddwyd Elinor de Montfort, Tywysoges Cymru, yno yn 1282, ac roedd yn hoff fan claddu i uchelwyr Môn; difrodwyd yn 1295 ac yn 1401, ac adferwyd yn 1414 gyda help Harri V; diddymwyd yn 1538, a defnyddiwyd ei gerrig i adeiladau ym Miwmares; cododd Rowland Whyte dŷ o’r enw Friars ar y safle yn 1623; fe’i meddiannwyd yn 1939, pan addasodd Saunders-Roe gychod hedfan Catalina yno, 399 mewn pedair blynedd; cloddiwyd gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn 1991, a ganfu olion claddedig yr eglwys ac adeiladau eraill a theils llawr canoloesol, rhai â dail derw a mes; heneb gofrestredig; defnyddiwyd yr arch garreg yn eglwys Biwmares am flynyddoedd lawer yn gafn dŵr i geffylau cyn i’r Is-iarll Bulkeley ei gosod yn yr eglwys yn 1808.
Claddwyd Elinor de Montfort, Tywysoges Cymru, yn Llan-faes yn 1282, a daeth y brodordy’n hoff fan claddu i uchelwyr Môn. Fe’i difrodwyd yn 1295 ac yn 1401, a’i adfer yn 1414. Fe’i caewyd yn 1538, ac aed â’i gerrig i godi Biwmares.FfynhonnellLlanfaes Friary ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i sefydlwyd tua 1237 gan Lywelyn ab Iorwerth er cof am ei wraig Siwan, Arglwyddes Cymru; cysegrwyd yn 1240, tra oedd Llywelyn yn fyw o hyd; gorweddai bedd Siwan mewn llain gysegredig a arhosodd o fewn tir y brodordy; claddwyd Elinor de Montfort, Tywysoges Cymru, yno yn 1282, ac roedd yn hoff fan claddu i uchelwyr Môn; difrodwyd yn 1295 ac yn 1401, ac adferwyd yn 1414 gyda help Harri V; diddymwyd yn 1538, a defnyddiwyd ei gerrig i adeiladau ym Miwmares; cododd Rowland Whyte dŷ o’r enw Friars ar y safle yn 1623; fe’i meddiannwyd yn 1939, pan addasodd Saunders-Roe gychod hedfan Catalina yno, 399 mewn pedair blynedd; cloddiwyd gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn 1991, a ganfu olion claddedig yr eglwys ac adeiladau eraill a theils llawr canoloesol, rhai â dail derw a mes; heneb gofrestredig; defnyddiwyd yr arch garreg yn eglwys Biwmares am flynyddoedd lawer yn gafn dŵr i geffylau cyn i’r Is-iarll Bulkeley ei gosod yn yr eglwys yn 1808.
O frodordy i gychod hedfan#
Yn 1623 cododd Rowland Whyte dŷ ar y safle a’i alw’n Friars. O 1939 defnyddiodd cwmni Saunders-Roe y safle i addasu cychod hedfan Catalina, 399 ohonynt mewn pedair blynedd. Mewn cloddio gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn 1991 cafwyd olion claddedig yr eglwys, a theils llawr canoloesol, rhai wedi’u haddurno â dail derw a mes.FfynhonnellLlanfaes Friary ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i sefydlwyd tua 1237 gan Lywelyn ab Iorwerth er cof am ei wraig Siwan, Arglwyddes Cymru; cysegrwyd yn 1240, tra oedd Llywelyn yn fyw o hyd; gorweddai bedd Siwan mewn llain gysegredig a arhosodd o fewn tir y brodordy; claddwyd Elinor de Montfort, Tywysoges Cymru, yno yn 1282, ac roedd yn hoff fan claddu i uchelwyr Môn; difrodwyd yn 1295 ac yn 1401, ac adferwyd yn 1414 gyda help Harri V; diddymwyd yn 1538, a defnyddiwyd ei gerrig i adeiladau ym Miwmares; cododd Rowland Whyte dŷ o’r enw Friars ar y safle yn 1623; fe’i meddiannwyd yn 1939, pan addasodd Saunders-Roe gychod hedfan Catalina yno, 399 mewn pedair blynedd; cloddiwyd gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn 1991, a ganfu olion claddedig yr eglwys ac adeiladau eraill a theils llawr canoloesol, rhai â dail derw a mes; heneb gofrestredig; defnyddiwyd yr arch garreg yn eglwys Biwmares am flynyddoedd lawer yn gafn dŵr i geffylau cyn i’r Is-iarll Bulkeley ei gosod yn yr eglwys yn 1808.
Yr arch ym Miwmares#
Defnyddiwyd ei harch garreg am flynyddoedd lawer yn gafn dŵr i geffylau, nes i’r Is-iarll Bulkeley ei hachub a’i gosod yn eglwys Biwmares yn 1808.FfynhonnellLlanfaes Friary ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i sefydlwyd tua 1237 gan Lywelyn ab Iorwerth er cof am ei wraig Siwan, Arglwyddes Cymru; cysegrwyd yn 1240, tra oedd Llywelyn yn fyw o hyd; gorweddai bedd Siwan mewn llain gysegredig a arhosodd o fewn tir y brodordy; claddwyd Elinor de Montfort, Tywysoges Cymru, yno yn 1282, ac roedd yn hoff fan claddu i uchelwyr Môn; difrodwyd yn 1295 ac yn 1401, ac adferwyd yn 1414 gyda help Harri V; diddymwyd yn 1538, a defnyddiwyd ei gerrig i adeiladau ym Miwmares; cododd Rowland Whyte dŷ o’r enw Friars ar y safle yn 1623; fe’i meddiannwyd yn 1939, pan addasodd Saunders-Roe gychod hedfan Catalina yno, 399 mewn pedair blynedd; cloddiwyd gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn 1991, a ganfu olion claddedig yr eglwys ac adeiladau eraill a theils llawr canoloesol, rhai â dail derw a mes; heneb gofrestredig; defnyddiwyd yr arch garreg yn eglwys Biwmares am flynyddoedd lawer yn gafn dŵr i geffylau cyn i’r Is-iarll Bulkeley ei gosod yn yr eglwys yn 1808.
Siwan mewn nofelau#
Mae nofel Edith Pargeter, The Green Branch, wedi’i gosod yng Nghymru a’r Mers rhwng 1228 a 1231, ac mae Here Be Dragons (1985) gan Sharon Kay Penman yn ei gwneud hi’n brif gymeriad.FfynhonnellJoan, Lady of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Merch naturiol y Brenin John, a aned tua 1191 neu 1192; mae Annalau Tewkesbury yn enwi ei mam fel ‘Regina Clementina’; efallai iddi gael ei geni yn Ffrainc; yn Rhagfyr 1203 daeth John â hi o Normandi i Loegr ar gyfer y briodas â Llywelyn, a dyweddïwyd hi yn 1204; o leiaf bedwar o blant: Gwladus Ddu, a briododd Reginald de Braose ac yna Ralph de Mortimer; Elen, a briododd John yr Albanwr, iarll Caer, ac yna Robert de Quincy; Susanna, a briododd efallai Máel Coluim II, iarll Fife, yn 1230; a Dafydd, a briododd Isabella de Braose; dywed Brut y Tywysogion i Lywelyn, pan oedd John yn ymgyrchu yn y gogledd, ‘anfon ei wraig, merch y brenin, ato’ i geisio heddwch; fe’i gelwid yn Arglwyddes Cymru ac yn Dywysoges Cymru; bu farw ar 2 Chwefror 1237 yn Abergwyngregyn; sefydlodd Llywelyn frodordy Ffransisgaidd er cof amdani yn Llan-faes; arch garreg yn eglwys Biwmares; drama fydryddol Saunders Lewis, Siwan; nofel Edith Pargeter, The Green Branch, wedi’i gosod yn 1228–1231; Here Be Dragons (1985) gan Sharon Kay Penman, gyda Siwan yn brif gymeriad.
Ffynonellau a darllen pellach





