Ym Mehefin 1215 seliodd y brenin John Magna Carta. Mae tri o’i chymalau am Gymru, ac fe’u henillwyd gan Lywelyn a’i gynghreiriaid.FfynonellauMagna Carta 1215, clause 56 ↗Prosiect Magna Carta, Prifysgol East Anglia (Saesneg)Os ydym wedi difeddiannu Cymry o diroedd neu ryddid neu unrhyw beth arall, heb farn gyfreithlon eu cymheiriaid, yn Lloegr neu yng Nghymru, fe’u dychwelir iddynt ar unwaith. Ac os cyfyd dadl am hyn, fe’i barnir yn y Mers gan eu cymheiriaid: tiroedd Seisnig yn ôl cyfraith Lloegr, tiroedd Cymreig yn ôl cyfraith Cymru, tiroedd y Mers yn ôl cyfraith y Mers. A’r Cymry i wneud yr un modd i ni a’n gwŷr. Mae cymal 57 yn addo cyfiawnder yn ôl cyfreithiau’r Cymry am diroedd a gymerwyd oddi ar Gymry dan Harri II a Rhisiart I.Magna Carta 1215, clause 58 ↗Prosiect Magna Carta, Prifysgol East Anglia (Saesneg)Fe ildiwn ar unwaith fab Llywelyn a holl wystlon Cymru, a’r siarteri a roddwyd i ni yn feichiau dros heddwch.Llywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.
| Pryd | Mehefin 1215 |
|---|---|
| Cymalau | 56, 57 a 58 |
| I Gymru | Tiroedd yn ôl, cyfraith Cymru, gwystlon yn rhydd |
Cyfraith Cymru#
Os ydym wedi difeddiannu Cymry o diroedd neu ryddid neu unrhyw beth arall, heb farn gyfreithlon eu cymheiriaid, yn Lloegr neu yng Nghymru, fe’u dychwelir iddynt ar unwaith.
Magna Carta, cymal 56
Roedd dadleuon i’w barnu, am diroedd Cymreig, yn ôl cyfraith Cymru, ac roedd tiroedd Cymreig a gymerwyd dan Harri II a Rhisiart I i gael cyfiawnder yn ôl cyfraith Cymru hefyd.FfynhonnellMagna Carta 1215, clause 56 ↗Prosiect Magna Carta, Prifysgol East Anglia (Saesneg)Os ydym wedi difeddiannu Cymry o diroedd neu ryddid neu unrhyw beth arall, heb farn gyfreithlon eu cymheiriaid, yn Lloegr neu yng Nghymru, fe’u dychwelir iddynt ar unwaith. Ac os cyfyd dadl am hyn, fe’i barnir yn y Mers gan eu cymheiriaid: tiroedd Seisnig yn ôl cyfraith Lloegr, tiroedd Cymreig yn ôl cyfraith Cymru, tiroedd y Mers yn ôl cyfraith y Mers. A’r Cymry i wneud yr un modd i ni a’n gwŷr. Mae cymal 57 yn addo cyfiawnder yn ôl cyfreithiau’r Cymry am diroedd a gymerwyd oddi ar Gymry dan Harri II a Rhisiart I.
Mab Llywelyn#
Fe ildiwn ar unwaith fab Llywelyn a holl wystlon Cymru, a’r siarteri a roddwyd i ni yn feichiau dros heddwch.
Magna Carta, cymal 58
Gruffudd oedd y mab, a fu’n wystl ers 1211.FfynonellauMagna Carta 1215, clause 58 ↗Prosiect Magna Carta, Prifysgol East Anglia (Saesneg)Fe ildiwn ar unwaith fab Llywelyn a holl wystlon Cymru, a’r siarteri a roddwyd i ni yn feichiau dros heddwch.Llywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.
Runnymede#
Dechreuodd y trafod yn Runnymede, ger Windsor, ar 10 Mehefin 1215, a seliwyd y siarter yno ar 15 Mehefin. Hon oedd y ddogfen gyntaf i osod cyfraith Lloegr a chyfraith Cymru ochr yn ochr.FfynhonnellMagna Carta ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuodd y trafod yn Runnymede, ger Windsor, ar 10 Mehefin 1215, a seliodd y Brenin John y siarter ar 15 Mehefin; y ddogfen gyntaf i sôn am gyfraith Lloegr a chyfraith Cymru ochr yn ochr; mae pedwar copi o 1215 wedi goroesi, dau yn y Llyfrgell Brydeinig, un yng Nghastell Lincoln ac un yn Eglwys Gadeiriol Caersallog; datganodd llythyr y Pab ar 24 Awst 1215 ei bod yn ddi-rym am byth; fe’i hailgyhoeddwyd gan lywodraeth Harri III yn 1216, yn 1217 ochr yn ochr â Siarter y Fforest, ac yn 1225, ac yn 1297 gwnaeth Edward I hi’n rhan o gyfraith statud Lloegr; mae tri o’i chymalau mewn grym o hyd yng Nghymru a Lloegr; daw rhifau’r cymalau a ddefnyddir heddiw o argraffiad William Blackstone yn 1759.
Llywelyn a’r barwniaid#
Safodd Llywelyn gyda’r barwniaid yn erbyn John, ac yn gynghreiriad iddynt cipiodd Amwythig yn 1215 heb ymladd. Y flwyddyn honno hefyd gwelodd gysegru Iorwerth yn esgob Tyddewi a Chadwgan yn esgob Bangor, a daeth Ednyfed Fychan yn ddistain iddo. Byddai’n cipio Amwythig unwaith eto, gyda’i gynghreiriad Richard Marshal, ym mis Ionawr 1234.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)1208: wedi i John ddal Gwenwynwyn, cymerodd Llywelyn dde Powys a gogledd Ceredigion ac ailgodi castell Aberystwyth; 1209: gyda John yn erbyn Gwilym y Llew, brenin yr Alban; 1210: dinistriodd ei gastell ei hun yn Negannwy a chilio i’r gorllewin o Gonwy; 1211: trodd ymgyrch gyntaf John yn ôl, ac ym mis Awst daeth eto â byddin fwy, croesi Conwy a mynd i Eryri, a llosgwyd Bangor a dal ei hesgob; anfonodd Llywelyn Siwan i drafod, rhoi teyrnged o wartheg a cheffylau a gwystlon, yn eu plith ei fab Gruffudd, a chytuno, pe bai’n marw heb etifedd cyfreithlon o Siwan, yr âi ei diroedd i’r brenin; 1212: o fewn deufis enillodd Wynedd gyfan yn ôl ond Degannwy a Rhuddlan, gyda help y Pab, a’i rhyddhaodd o’i lwon i John; rhoddwyd y gorau i ymgyrch John ym mis Awst wedi llythyrau gan Siwan a Gwilym y Llew yn rhybuddio y gallai ei farwniaid ei ladd neu ei fradychu; 1215: yn gynghreiriad i’r barwniaid cipiodd Amwythig heb wrthwynebiad; ym mis Rhagfyr, gyda’r mân dywysogion, cipiodd Gaerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran; cysegrwyd Iorwerth yn esgob Tyddewi a Chadwgan yn esgob Bangor; daeth Ednyfed Fychan yn ddistain; 1223: yn gynnar yn y flwyddyn cipiodd gestyll Kinnerley a Whittington yn Swydd Amwythig; Ionawr 1234: yn gynghreiriad i Richard Marshal, cipiodd Amwythig; 1216: gyrrodd Wenwynwyn o dde Powys, a bu Gwenwynwyn farw yn Lloegr; bu farw’r Brenin John; 1217: newidiodd Reginald de Braose ochr, cynigiodd bwrdeisiaid Aberhonddu wystlon, ildiodd Abertawe, a chynigiodd Hwlffordd wystlon neu ddirwy o 1,000 marc; 1220: dinistriodd Arberth a Chas-wis a llosgi Hwlffordd, gan gytuno i beidio ag ymosod ar Benfro am £100; cydnabu llywodraeth Harri Ddafydd yn etifedd; cestyll tua 1220–1230: Cricieth, Degannwy, Dolbadarn, Dolwyddelan a Chastell y Bere; 1222: gofynnodd i’r Pab Honorius III gadarnhau olyniaeth Dafydd; cyn 1230 ei deitl oedd princeps Norwalliae; 1231: llosgodd Drefaldwyn, Maesyfed, Y Gelli ac Aberhonddu, cipio Castell-nedd a Chydweli ac adennill Aberteifi, a daeth Harri i Gymru a chodi Castell Paen ond ni allai fynd ymhell; 21 Mehefin 1234: Heddwch Middle, cadoediad dwy flynedd a adnewyddwyd bob blwyddyn hyd ei farw, gan gadw Aberteifi a Buellt; 1237: bu farw Siwan a chafodd strôc, a chymerodd Dafydd ran gynyddol yn y llywodraeth; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy, a dywed y Brut iddo gael ei gladdu ‘yn anrhydeddus’; mae corbel o’r 13eg ganrif a gafwyd yn Negannwy, y credir ei fod yn ei ddangos, yn Sain Ffagan.
Y cymal yn llawn#
Gosododd y cyntaf o’r cymalau Cymreig dair cyfraith ochr yn ochr: cyfraith Lloegr i dir yn Lloegr, cyfraith Cymru i dir yng Nghymru, a chyfraith y Mers i dir yn y Mers. Daeth i ben ag addewid a dorrai’r ddwy ffordd: ‘A bydd y Cymry’n gwneud yr un modd i ni ac i’n gwŷr.’FfynhonnellMagna Carta 1215, clause 56 ↗Prosiect Magna Carta, Prifysgol East Anglia (Saesneg)Os ydym wedi difeddiannu Cymry o diroedd neu ryddid neu unrhyw beth arall, heb farn gyfreithlon eu cymheiriaid, yn Lloegr neu yng Nghymru, fe’u dychwelir iddynt ar unwaith. Ac os cyfyd dadl am hyn, fe’i barnir yn y Mers gan eu cymheiriaid: tiroedd Seisnig yn ôl cyfraith Lloegr, tiroedd Cymreig yn ôl cyfraith Cymru, tiroedd y Mers yn ôl cyfraith y Mers. A’r Cymry i wneud yr un modd i ni a’n gwŷr. Mae cymal 57 yn addo cyfiawnder yn ôl cyfreithiau’r Cymry am diroedd a gymerwyd oddi ar Gymry dan Harri II a Rhisiart I.
Gruffudd yn dod adref#
Rhyddhawyd Gruffudd, mab Llywelyn, yn y setliad cyffredinol yn 1215.FfynhonnellGruffydd ap Llywelyn (died 1244), prince ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGruffydd ap Llywelyn, mab Llywelyn ap Iorwerth a Thangwystl, merch Llywarch Goch o Ros, a anwyd beth amser cyn priodas ei dad â Siwan yn 1206; fe’i henwir gyntaf yn un o’r gwystlon a roddwyd i John yn 1211, yn garcharor o hyd ym mis Awst 1213, ac fe’i rhyddhawyd yn y cytundeb cyffredinol yn 1215; yng Nghymru’r Oesoedd Canol gallai mab cydnabyddedig obeithio am gefnogaeth wrth hawlio cyfran o etifeddiaeth ei dad; nid oedd Llywelyn am ei gau allan o rym, ac wedi colli arglwyddiaethau Ardudwy a Meirionnydd a chyfnod hir dan glo yn Negannwy o 1228 hyd 1234 fe’i gwnaed yn arglwydd Llŷn a rhoddwyd iddo diroedd eang Powys uchaf; daliwyd ef a’i fab hynaf Owain yng Nghricieth tua adeg marw Llywelyn ym mis Ebrill 1240; ar 12 Awst 1241 gwnaeth ei wraig Senena gytundeb â Harri III i’w ryddhau, ond fe’i gwnaed yn garcharor yn Nhŵr Llundain, lle bu fyw am dros dair blynedd gyda’i wraig a rhai o’u plant, yn wystl yng ngwleidyddiaeth Lloegr a Chymru; daeth ei ymgais i ddianc ar 1 Mawrth 1244 i ben yn ei farwolaeth; bu iddo bedwar mab, Owain Goch, Llywelyn, Dafydd a Rhodri, a merch, Gwladus, a briododd â Rhys ap Rhys Mechyll; yn 1248 dygwyd ei weddillion i Gymru a’u gosod i orffwys yn Aberconwy. Dan gyfraith Cymru gallai gael ei gyfrif yn olynydd ei dad, ond enwodd Llywelyn Ddafydd, ei fab o Siwan, yn etifedd. Yn 1223 arweiniodd Gruffudd ran o fyddin ei dad yn erbyn William Marshal, ac yn ddiweddarach cafodd lawer o Lŷn, gyda Cheri, Cyfeiliog, Mawddwy, Mochnant a Chaereinion.FfynhonnellGruffydd ap Llywelyn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Llywelyn ab Iorwerth (bu farw 1 Mawrth 1244), tywysog Cymreig a mab cyntafanedig Llywelyn Fawr; yn fachgen roedd yn un o’r gwystlon a gymerodd y Brenin John yn wystl am ffyddlondeb ei dad, a gorfododd un o gymalau’r Magna Carta (1215) ei ryddhau; dan gyfraith Cymru gallai gael ei ystyried yn olynydd i’w dad, ond enwodd Llywelyn Ddafydd, ei fab gyda Siwan, yn etifedd; yn 1223 arweiniodd ran o fyddin ei dad yn erbyn William Marshal; yn ddiweddarach rhoddwyd iddo ran helaeth o Lŷn, Ceri, Cyfeiliog, Mawddwy, Mochnant a Chaereinion; cytunodd ei wraig Senena i dalu 600 marc i Harri III am ryddhau ei gŵr a’u mab hynaf Owain; bu farw wrth geisio dianc o’r Tŵr yn 1244, gan ollwng ei hun o’i ffenestr ar raff o gynfasau a dillad, a dorrodd am ei fod yn ŵr trwm; yn 1248 dygodd abadau Ystrad Fflur ac Aberconwy ei gorff yn ôl i Gymru, lle claddwyd ef yn Aberconwy gyda’i dad; daeth ei feibion Owain, Llywelyn, Dafydd a Rhodri i’w hetifeddiaeth, a daeth Llywelyn i reoli’r rhan fwyaf o Gymru; bu iddo dair merch, Gwladus, Catrin a Margred.
Yr ymgyrch drwy’r de#
Ym mis Rhagfyr 1215 ysgubodd Llywelyn a’r mân dywysogion drwy’r de a chipio Caerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)1208: wedi i John ddal Gwenwynwyn, cymerodd Llywelyn dde Powys a gogledd Ceredigion ac ailgodi castell Aberystwyth; 1209: gyda John yn erbyn Gwilym y Llew, brenin yr Alban; 1210: dinistriodd ei gastell ei hun yn Negannwy a chilio i’r gorllewin o Gonwy; 1211: trodd ymgyrch gyntaf John yn ôl, ac ym mis Awst daeth eto â byddin fwy, croesi Conwy a mynd i Eryri, a llosgwyd Bangor a dal ei hesgob; anfonodd Llywelyn Siwan i drafod, rhoi teyrnged o wartheg a cheffylau a gwystlon, yn eu plith ei fab Gruffudd, a chytuno, pe bai’n marw heb etifedd cyfreithlon o Siwan, yr âi ei diroedd i’r brenin; 1212: o fewn deufis enillodd Wynedd gyfan yn ôl ond Degannwy a Rhuddlan, gyda help y Pab, a’i rhyddhaodd o’i lwon i John; rhoddwyd y gorau i ymgyrch John ym mis Awst wedi llythyrau gan Siwan a Gwilym y Llew yn rhybuddio y gallai ei farwniaid ei ladd neu ei fradychu; 1215: yn gynghreiriad i’r barwniaid cipiodd Amwythig heb wrthwynebiad; ym mis Rhagfyr, gyda’r mân dywysogion, cipiodd Gaerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran; cysegrwyd Iorwerth yn esgob Tyddewi a Chadwgan yn esgob Bangor; daeth Ednyfed Fychan yn ddistain; 1223: yn gynnar yn y flwyddyn cipiodd gestyll Kinnerley a Whittington yn Swydd Amwythig; Ionawr 1234: yn gynghreiriad i Richard Marshal, cipiodd Amwythig; 1216: gyrrodd Wenwynwyn o dde Powys, a bu Gwenwynwyn farw yn Lloegr; bu farw’r Brenin John; 1217: newidiodd Reginald de Braose ochr, cynigiodd bwrdeisiaid Aberhonddu wystlon, ildiodd Abertawe, a chynigiodd Hwlffordd wystlon neu ddirwy o 1,000 marc; 1220: dinistriodd Arberth a Chas-wis a llosgi Hwlffordd, gan gytuno i beidio ag ymosod ar Benfro am £100; cydnabu llywodraeth Harri Ddafydd yn etifedd; cestyll tua 1220–1230: Cricieth, Degannwy, Dolbadarn, Dolwyddelan a Chastell y Bere; 1222: gofynnodd i’r Pab Honorius III gadarnhau olyniaeth Dafydd; cyn 1230 ei deitl oedd princeps Norwalliae; 1231: llosgodd Drefaldwyn, Maesyfed, Y Gelli ac Aberhonddu, cipio Castell-nedd a Chydweli ac adennill Aberteifi, a daeth Harri i Gymru a chodi Castell Paen ond ni allai fynd ymhell; 21 Mehefin 1234: Heddwch Middle, cadoediad dwy flynedd a adnewyddwyd bob blwyddyn hyd ei farw, gan gadw Aberteifi a Buellt; 1237: bu farw Siwan a chafodd strôc, a chymerodd Dafydd ran gynyddol yn y llywodraeth; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy, a dywed y Brut iddo gael ei gladdu ‘yn anrhydeddus’; mae corbel o’r 13eg ganrif a gafwyd yn Negannwy, y credir ei fod yn ei ddangos, yn Sain Ffagan. Yng Nghaerfyrddin dinistriodd y castell, ac ni chafodd ei ailgodi hyd 1223, pan roddwyd caniatâd hefyd i godi mur o amgylch y dref.FfynhonnellCarmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Caerfyrddin, prifddinas civitas y Demetae, Moridunum, y credir bod ei chaer Rufeinig yn dyddio o tua 75 OC; mae ei hamffitheatr yn un o saith amffitheatr Rufeinig sydd wedi goroesi ym Mhrydain, a gloddiwyd yn 1968; cododd William fitz Baldwin gastell tua 1094 yn ôl pob tebyg; dinistriodd Llywelyn Fawr y castell yn 1215, a’i ailgodi yn 1223, pan roddwyd caniatâd i godi mur tref; daeth priordy Benedictaidd Sant Pedr yn lle’r hen eglwys clas yn 1110, a chysylltir Llyfr Du Caerfyrddin, o tua 1250, â phriordy Sant Ioan Efengylydd a Theulyddog; codwyd Derwen Myrddin pan fu farw, ac mae darnau ohoni yn amgueddfa’r dref; rhoddodd siarter 1604 gan Iago I ei siryfion ei hun i’r fwrdeistref; y fwrdeistref fwyaf poblog yng Nghymru yn yr 16eg hyd y 18fed ganrif, a alwodd Camden yn ‘chief citie of the country’; eglwys Sant Pedr, Gradd I, yw eglwys blwyf fwyaf Esgobaeth Tyddewi, a’i chorff yn 200 troedfedd o hyd; etholwyd Gwynfor Evans yn AS cyntaf Plaid Cymru mewn isetholiad yn 1966; poblogaeth 14,636 yn 2021.
Beth a ddaeth o’r siarter#
Mewn llythyr ar 24 Awst 1215 datganodd y Pab fod y siarter yn ‘ddi-rym am byth’. Ac eto fe barhaodd. Cyhoeddodd llywodraeth Harri III hi eto yn 1216, yn 1217 ochr yn ochr â Siarter y Fforest, ac yn 1225, ac yn 1297 gwnaeth Edward I hi’n rhan o gyfraith statud Lloegr. Mae tri o’i chymalau mewn grym o hyd yng Nghymru a Lloegr heddiw.FfynhonnellMagna Carta ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuodd y trafod yn Runnymede, ger Windsor, ar 10 Mehefin 1215, a seliodd y Brenin John y siarter ar 15 Mehefin; y ddogfen gyntaf i sôn am gyfraith Lloegr a chyfraith Cymru ochr yn ochr; mae pedwar copi o 1215 wedi goroesi, dau yn y Llyfrgell Brydeinig, un yng Nghastell Lincoln ac un yn Eglwys Gadeiriol Caersallog; datganodd llythyr y Pab ar 24 Awst 1215 ei bod yn ddi-rym am byth; fe’i hailgyhoeddwyd gan lywodraeth Harri III yn 1216, yn 1217 ochr yn ochr â Siarter y Fforest, ac yn 1225, ac yn 1297 gwnaeth Edward I hi’n rhan o gyfraith statud Lloegr; mae tri o’i chymalau mewn grym o hyd yng Nghymru a Lloegr; daw rhifau’r cymalau a ddefnyddir heddiw o argraffiad William Blackstone yn 1759.
Pedwar copi#
Mae pedwar copi o siarter 1215 wedi goroesi: dau yn y Llyfrgell Brydeinig, un yng Nghastell Lincoln ac un yn Eglwys Gadeiriol Caersallog. Daw’r rhifau a ddefnyddiwn i’w chymalau heddiw, fel 56 a 58, o argraffiad William Blackstone yn 1759.FfynhonnellMagna Carta ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuodd y trafod yn Runnymede, ger Windsor, ar 10 Mehefin 1215, a seliodd y Brenin John y siarter ar 15 Mehefin; y ddogfen gyntaf i sôn am gyfraith Lloegr a chyfraith Cymru ochr yn ochr; mae pedwar copi o 1215 wedi goroesi, dau yn y Llyfrgell Brydeinig, un yng Nghastell Lincoln ac un yn Eglwys Gadeiriol Caersallog; datganodd llythyr y Pab ar 24 Awst 1215 ei bod yn ddi-rym am byth; fe’i hailgyhoeddwyd gan lywodraeth Harri III yn 1216, yn 1217 ochr yn ochr â Siarter y Fforest, ac yn 1225, ac yn 1297 gwnaeth Edward I hi’n rhan o gyfraith statud Lloegr; mae tri o’i chymalau mewn grym o hyd yng Nghymru a Lloegr; daw rhifau’r cymalau a ddefnyddir heddiw o argraffiad William Blackstone yn 1759.
Ffynonellau a darllen pellach




