Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

15 Mehefin 1215

Cymru yn y Magna Carta

Mae’r Magna Carta yn addo dychwelyd mab Llywelyn a’r gwystlon Cymreig, ac y bydd dadleuon am dir yng Nghymru yn cael eu barnu yn ôl cyfraith Cymru.

Llun: Magna Carta 1215, y copi yn y Llyfrgell Brydeinig. · King John’s chancery, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ym Mehefin 1215 seliodd y brenin John Magna Carta. Mae tri o’i chymalau am Gymru, ac fe’u henillwyd gan Lywelyn a’i gynghreiriaid.

PrydMehefin 1215
Cymalau56, 57 a 58
I GymruTiroedd yn ôl, cyfraith Cymru, gwystlon yn rhydd

Cyfraith Cymru#

Os ydym wedi difeddiannu Cymry o diroedd neu ryddid neu unrhyw beth arall, heb farn gyfreithlon eu cymheiriaid, yn Lloegr neu yng Nghymru, fe’u dychwelir iddynt ar unwaith.

Magna Carta, cymal 56

Roedd dadleuon i’w barnu, am diroedd Cymreig, yn ôl cyfraith Cymru, ac roedd tiroedd Cymreig a gymerwyd dan Harri II a Rhisiart I i gael cyfiawnder yn ôl cyfraith Cymru hefyd.

Mab Llywelyn#

Fe ildiwn ar unwaith fab Llywelyn a holl wystlon Cymru, a’r siarteri a roddwyd i ni yn feichiau dros heddwch.

Magna Carta, cymal 58

Gruffudd oedd y mab, a fu’n wystl ers 1211.

Runnymede#

Dechreuodd y trafod yn Runnymede, ger Windsor, ar 10 Mehefin 1215, a seliwyd y siarter yno ar 15 Mehefin. Hon oedd y ddogfen gyntaf i osod cyfraith Lloegr a chyfraith Cymru ochr yn ochr.

Llywelyn a’r barwniaid#

Safodd Llywelyn gyda’r barwniaid yn erbyn John, ac yn gynghreiriad iddynt cipiodd Amwythig yn 1215 heb ymladd. Y flwyddyn honno hefyd gwelodd gysegru Iorwerth yn esgob Tyddewi a Chadwgan yn esgob Bangor, a daeth Ednyfed Fychan yn ddistain iddo. Byddai’n cipio Amwythig unwaith eto, gyda’i gynghreiriad Richard Marshal, ym mis Ionawr 1234.

Y cymal yn llawn#

Gosododd y cyntaf o’r cymalau Cymreig dair cyfraith ochr yn ochr: cyfraith Lloegr i dir yn Lloegr, cyfraith Cymru i dir yng Nghymru, a chyfraith y Mers i dir yn y Mers. Daeth i ben ag addewid a dorrai’r ddwy ffordd: ‘A bydd y Cymry’n gwneud yr un modd i ni ac i’n gwŷr.’

Gruffudd yn dod adref#

Rhyddhawyd Gruffudd, mab Llywelyn, yn y setliad cyffredinol yn 1215. Dan gyfraith Cymru gallai gael ei gyfrif yn olynydd ei dad, ond enwodd Llywelyn Ddafydd, ei fab o Siwan, yn etifedd. Yn 1223 arweiniodd Gruffudd ran o fyddin ei dad yn erbyn William Marshal, ac yn ddiweddarach cafodd lawer o Lŷn, gyda Cheri, Cyfeiliog, Mawddwy, Mochnant a Chaereinion.

Yr ymgyrch drwy’r de#

Ym mis Rhagfyr 1215 ysgubodd Llywelyn a’r mân dywysogion drwy’r de a chipio Caerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran. Yng Nghaerfyrddin dinistriodd y castell, ac ni chafodd ei ailgodi hyd 1223, pan roddwyd caniatâd hefyd i godi mur o amgylch y dref.

Beth a ddaeth o’r siarter#

Mewn llythyr ar 24 Awst 1215 datganodd y Pab fod y siarter yn ‘ddi-rym am byth’. Ac eto fe barhaodd. Cyhoeddodd llywodraeth Harri III hi eto yn 1216, yn 1217 ochr yn ochr â Siarter y Fforest, ac yn 1225, ac yn 1297 gwnaeth Edward I hi’n rhan o gyfraith statud Lloegr. Mae tri o’i chymalau mewn grym o hyd yng Nghymru a Lloegr heddiw.

Pedwar copi#

Mae pedwar copi o siarter 1215 wedi goroesi: dau yn y Llyfrgell Brydeinig, un yng Nghastell Lincoln ac un yn Eglwys Gadeiriol Caersallog. Daw’r rhifau a ddefnyddiwn i’w chymalau heddiw, fel 56 a 58, o argraffiad William Blackstone yn 1759.

Cyn ac wedyn

  1. Llywelyn yn priodi Siwan

    Mae Llywelyn ab Iorwerth yn priodi Siwan, merch y Brenin John. Daw Siwan yn llysgennad ffyddlon iddo yn llys Lloegr.

    Llywelyn yn priodi Siwan
  2. Llywelyn yn taro’n ôl

    Mae Llywelyn Fawr yn uno tywysogion Cymru ac yn adennill y cyfan a gollodd, ac yn gwneud cynghrair â Philippe o Ffrainc.

    Llywelyn yn taro’n ôl
  3. Y cyngor yn Aberdyfi

    Mae Llywelyn Fawr yn galw tywysogion Cymru i Aberdyfi ac yn rhannu Deheubarth rhyngddynt, gan weithredu fel arweinydd cenedl Gymreig.

    Y cyngor yn Aberdyfi
  4. Llywelyn Fawr yn ben

    Mae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.

    Llywelyn Fawr yn ben

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf