Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1216

Y cyngor yn Aberdyfi

Mae Llywelyn Fawr yn galw tywysogion Cymru i Aberdyfi ac yn rhannu Deheubarth rhyngddynt, gan weithredu fel arweinydd cenedl Gymreig.

Llun: Aberdyfi o’r ochr draw i afon Dyfi · Jrfw51, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Yn 1216 galwodd Llywelyn Fawr gynulliad yn Aberdyfi o holl dywysogion Cymru a holl ddoethion Gwynedd. Yno rhannodd diroedd y Deheubarth.

Pryd1216
BleAberdyfi, ar ffin Gwynedd a Cheredigion
PwyLlywelyn a thywysogion Cymru

Rhannu’r Deheubarth#

Rhannwyd tiroedd tŷ Dinefwr rhwng etifeddion yr Arglwydd Rhys. Cadarnhawyd Rhys Gryg yn y Cantref Mawr, y Cantref Bychan, Cydweli a Charnwyllion, a chafodd Maelgwn ei ran i’r de o Aeron.

Cynghreiriaid yn ddeiliaid#

Talodd y mân dywysogion wrogaeth i Lywelyn. Yng ngeiriau J. Beverley Smith, roedd ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo.

Arweinydd Cymru#

Yn Aberdyfi gweithredodd Llywelyn fel arweinydd holl Gymru, gan setlo hawliau’r tywysogion eraill ei hun.

Man cyfarfod tywysogion#

Enwir Aberdyfi, ar ochr ogleddol aber afon Dyfi, fel y man lle cyfarfu tywysogion gogledd a de Cymru yn 540, yn 1140, ac yng nghyngor 1216.

Blwyddyn y cyngor#

Yn 1216 gyrrodd Llywelyn Wenwynwyn o dde Powys eto, a bu Gwenwynwyn farw yn Lloegr yr un flwyddyn. Bu farw’r Brenin John yn 1216 hefyd.

Maelgwn ap Rhys#

Roedd Maelgwn wedi dal Ceredigion ers 1199. Collodd ei chymydau gogleddol i Lywelyn yn 1207, ond daeth drosodd i’w ochr. Bu farw yn Llannerch Aeron yn hwyr yn 1230 a’i gladdu yn Ystrad Fflur, a’i ddilyn gan ei fab Maelgwn Fychan.

Rhys Gryg#

Rhys ap Rhys oedd enw Rhys Gryg o’i fedydd, a gelwid ef hefyd yn Rhys Fychan. Ef oedd pedwerydd mab yr Arglwydd Rhys, a phriododd Matilda, merch Richard de Clare, iarll Hertford. Safodd gyda Llywelyn weddill ei oes, ac yn 1231, gyda Maelgwn Fychan, cipiodd Gastell Aberteifi iddo.

Y distain#

Gwasanaethodd Ednyfed Fychan, distain Gwynedd o tua 1215, Lywelyn am bron i ddeng mlynedd ar hugain, yn debyg i brif weinidog. Yn 1223 Ednyfed a bennodd ffiniau tiroedd Maelgwn ap Rhys, Rhys Gryg ac Owain ap Gruffudd. Cofnododd comisiwn gan Harri VII, tua 1490, i Ednyfed ladd tri arglwydd o Saeson mewn brwydr un bore, ac i Lywelyn adael iddo ddwyn tri phen ar ei arfbais.

Wedi Aberdyfi#

Yn 1217 newidiodd Reginald de Braose ochr, a gorymdeithiodd Llywelyn i’w diroedd. Cynigiodd bwrdeisiaid Aberhonddu wystlon, ildiodd Abertawe, a chynigiodd Hwlffordd wystlon neu ddirwy o 1,000 marc.

Clychau Aberdyfi#

Ymddangosodd y gân The Bells of Aberdovey gyntaf yn Liberty Hall gan Charles Dibdin yn 1785, ac yn ddiweddarach rhoddodd John Ceiriog Hughes eiriau Cymraeg iddi. Ym mis Medi 1936 crogwyd cylch o ddeg cloch yn Eglwys San Pedr i’w chanu.

Y porthladd#

Yn y 1800au roedd Aberdyfi ar ei hanterth fel porthladd, yn allforio llechi a rhisgl derw, ac adeiladwyd 45 o longau hwylio mewn saith iard ym Mhenhelig rhwng 1840 a 1880. Prynwyd ei bad achub cyntaf yn 1837, daeth y rheilffordd yn 1863, ac agorodd y ganolfan Outward Bound gyntaf yn y pentref yn 1941. Allan ym Mae Ceredigion gorwedd tir boddedig Cantre’r Gwaelod, lle dywedir bod clychau’n canu dan y dŵr. Yn 2021 roedd 43.3 y cant o bobl Aberdyfi yn siarad Cymraeg.

Y bobl

c. 1173–1240

Llywelyn Fawr

Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.

Llywelyn Fawr

Cyn ac wedyn

  1. Llywelyn yn taro’n ôl

    Mae Llywelyn Fawr yn uno tywysogion Cymru ac yn adennill y cyfan a gollodd, ac yn gwneud cynghrair â Philippe o Ffrainc.

    Llywelyn yn taro’n ôl
  2. Cymru yn y Magna Carta

    Mae’r Magna Carta yn addo dychwelyd mab Llywelyn a’r gwystlon Cymreig, ac y bydd dadleuon am dir yng Nghymru yn cael eu barnu yn ôl cyfraith Cymru.

    Cymru yn y Magna Carta
  3. Llywelyn Fawr yn ben

    Mae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.

    Llywelyn Fawr yn ben
  4. Marw Llywelyn Fawr

    Mae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.

    Marw Llywelyn Fawr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf