Llywelyn Fawr
Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn Fawr
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1216
Mae Llywelyn Fawr yn galw tywysogion Cymru i Aberdyfi ac yn rhannu Deheubarth rhyngddynt, gan weithredu fel arweinydd cenedl Gymreig.
Llun: Aberdyfi o’r ochr draw i afon Dyfi · Jrfw51, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Yn 1216 galwodd Llywelyn Fawr gynulliad yn Aberdyfi o holl dywysogion Cymru a holl ddoethion Gwynedd. Yno rhannodd diroedd y Deheubarth.FfynhonnellLlywelyn ap Iorwerth (‘Llywelyn the Great’, 1173–1240) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Gyda meibion Cynan ab Owain trechodd ei ewythr, Dafydd I, yn 1194; priododd Siwan, merch anghyfreithlon y brenin; yn 1211 arweiniodd ymgyrch frenhinol i Gymru at ei unigo a cholli’r Pedwar Cantref, a adenillwyd yn 1212; cipiodd Gaerfyrddin, Aberteifi a Threfaldwyn; yn 1216 yn Aberdyfi rhannodd diroedd tŷ Dinefwr mewn cynulliad o holl dywysogion Cymru a holl ddoethion Gwynedd; yng Nghaerwrangon yn 1218 cadwodd y cestyll a enillasai yn ei ofal; yn 1238 tyngodd arglwyddi Cymru lw i Ddafydd; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy a’i gladdu yn yr abaty, a’i noddwr mwyaf ef.
| Pryd | 1216 |
|---|---|
| Ble | Aberdyfi, ar ffin Gwynedd a Cheredigion |
| Pwy | Llywelyn a thywysogion Cymru |
Rhannwyd tiroedd tŷ Dinefwr rhwng etifeddion yr Arglwydd Rhys. Cadarnhawyd Rhys Gryg yn y Cantref Mawr, y Cantref Bychan, Cydweli a Charnwyllion, a chafodd Maelgwn ei ran i’r de o Aeron.FfynonellauLlywelyn ap Iorwerth (‘Llywelyn the Great’, 1173–1240) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Gyda meibion Cynan ab Owain trechodd ei ewythr, Dafydd I, yn 1194; priododd Siwan, merch anghyfreithlon y brenin; yn 1211 arweiniodd ymgyrch frenhinol i Gymru at ei unigo a cholli’r Pedwar Cantref, a adenillwyd yn 1212; cipiodd Gaerfyrddin, Aberteifi a Threfaldwyn; yn 1216 yn Aberdyfi rhannodd diroedd tŷ Dinefwr mewn cynulliad o holl dywysogion Cymru a holl ddoethion Gwynedd; yng Nghaerwrangon yn 1218 cadwodd y cestyll a enillasai yn ei ofal; yn 1238 tyngodd arglwyddi Cymru lw i Ddafydd; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy a’i gladdu yn yr abaty, a’i noddwr mwyaf ef.Rhys Gryg (‘Rhys the Hoarse’, died 1234), prince ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ffyddlon i Lywelyn o 1215; ei gadarnhau yn Aberdyfi yn 1216 yn y Cantref Mawr, y Cantref Bychan, Cydweli a Charnwyllion; ei glwyfo’n angheuol yng Nghaerfyrddin yn 1234; marw yn Llandeilo Fawr; ei gladdu yn Nhyddewi; moliant Prydydd y Moch a’r farwnad.Maelgwn ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Mab yr Arglwydd Rhys; Ceredigion wedi 1197; cyngor Aberdyfi yn 1216 a’r gyfran i’r de o afon Aeron; marw 1230 yn Llannerch Aeron; ei gladdu yn Ystrad Fflur.
Talodd y mân dywysogion wrogaeth i Lywelyn. Yng ngeiriau J. Beverley Smith, roedd ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.
Yn Aberdyfi gweithredodd Llywelyn fel arweinydd holl Gymru, gan setlo hawliau’r tywysogion eraill ei hun.FfynonellauLlywelyn ap Iorwerth (‘Llywelyn the Great’, 1173–1240) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Gyda meibion Cynan ab Owain trechodd ei ewythr, Dafydd I, yn 1194; priododd Siwan, merch anghyfreithlon y brenin; yn 1211 arweiniodd ymgyrch frenhinol i Gymru at ei unigo a cholli’r Pedwar Cantref, a adenillwyd yn 1212; cipiodd Gaerfyrddin, Aberteifi a Threfaldwyn; yn 1216 yn Aberdyfi rhannodd diroedd tŷ Dinefwr mewn cynulliad o holl dywysogion Cymru a holl ddoethion Gwynedd; yng Nghaerwrangon yn 1218 cadwodd y cestyll a enillasai yn ei ofal; yn 1238 tyngodd arglwyddi Cymru lw i Ddafydd; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy a’i gladdu yn yr abaty, a’i noddwr mwyaf ef.Llywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.
Enwir Aberdyfi, ar ochr ogleddol aber afon Dyfi, fel y man lle cyfarfu tywysogion gogledd a de Cymru yn 540, yn 1140, ac yng nghyngor 1216.FfynhonnellAberdyfi ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdyfi, pentref ar ochr ogleddol aber afon Dyfi; man cynadleddau rhwng tywysogion gogledd a de Cymru yn 540, yn 1140 ac ar gyfer Cyngor Aberdyfi yn 1216; yn y 1800au roedd Aberdyfi ar ei hanterth fel porthladd, yn allforio llechi a rhisgl derw, ac adeiladwyd 45 o longau hwyliau mewn saith iard ym Mhenhelig rhwng 1840 ac 1880; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1863; prynwyd y bad achub cyntaf yn 1837; agorodd y ganolfan Outward Bound gyntaf yn y pentref yn 1941; gorwedd teyrnas foddedig Cantre’r Gwaelod dan Fae Ceredigion, lle dywedir bod clychau’n canu dan y dŵr; ymddangosodd y gân The Bells of Aberdovey gyntaf yn Liberty Hall Charles Dibdin yn 1785, a rhoddodd John Ceiriog Hughes eiriau Cymraeg iddi wedyn; ym Medi 1936 gosodwyd deg o glychau yn Eglwys Sant Pedr i’w chanu; 43.3% yn siarad Cymraeg yn 2021.
Yn 1216 gyrrodd Llywelyn Wenwynwyn o dde Powys eto, a bu Gwenwynwyn farw yn Lloegr yr un flwyddyn. Bu farw’r Brenin John yn 1216 hefyd.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)1208: wedi i John ddal Gwenwynwyn, cymerodd Llywelyn dde Powys a gogledd Ceredigion ac ailgodi castell Aberystwyth; 1209: gyda John yn erbyn Gwilym y Llew, brenin yr Alban; 1210: dinistriodd ei gastell ei hun yn Negannwy a chilio i’r gorllewin o Gonwy; 1211: trodd ymgyrch gyntaf John yn ôl, ac ym mis Awst daeth eto â byddin fwy, croesi Conwy a mynd i Eryri, a llosgwyd Bangor a dal ei hesgob; anfonodd Llywelyn Siwan i drafod, rhoi teyrnged o wartheg a cheffylau a gwystlon, yn eu plith ei fab Gruffudd, a chytuno, pe bai’n marw heb etifedd cyfreithlon o Siwan, yr âi ei diroedd i’r brenin; 1212: o fewn deufis enillodd Wynedd gyfan yn ôl ond Degannwy a Rhuddlan, gyda help y Pab, a’i rhyddhaodd o’i lwon i John; rhoddwyd y gorau i ymgyrch John ym mis Awst wedi llythyrau gan Siwan a Gwilym y Llew yn rhybuddio y gallai ei farwniaid ei ladd neu ei fradychu; 1215: yn gynghreiriad i’r barwniaid cipiodd Amwythig heb wrthwynebiad; ym mis Rhagfyr, gyda’r mân dywysogion, cipiodd Gaerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran; cysegrwyd Iorwerth yn esgob Tyddewi a Chadwgan yn esgob Bangor; daeth Ednyfed Fychan yn ddistain; 1223: yn gynnar yn y flwyddyn cipiodd gestyll Kinnerley a Whittington yn Swydd Amwythig; Ionawr 1234: yn gynghreiriad i Richard Marshal, cipiodd Amwythig; 1216: gyrrodd Wenwynwyn o dde Powys, a bu Gwenwynwyn farw yn Lloegr; bu farw’r Brenin John; 1217: newidiodd Reginald de Braose ochr, cynigiodd bwrdeisiaid Aberhonddu wystlon, ildiodd Abertawe, a chynigiodd Hwlffordd wystlon neu ddirwy o 1,000 marc; 1220: dinistriodd Arberth a Chas-wis a llosgi Hwlffordd, gan gytuno i beidio ag ymosod ar Benfro am £100; cydnabu llywodraeth Harri Ddafydd yn etifedd; cestyll tua 1220–1230: Cricieth, Degannwy, Dolbadarn, Dolwyddelan a Chastell y Bere; 1222: gofynnodd i’r Pab Honorius III gadarnhau olyniaeth Dafydd; cyn 1230 ei deitl oedd princeps Norwalliae; 1231: llosgodd Drefaldwyn, Maesyfed, Y Gelli ac Aberhonddu, cipio Castell-nedd a Chydweli ac adennill Aberteifi, a daeth Harri i Gymru a chodi Castell Paen ond ni allai fynd ymhell; 21 Mehefin 1234: Heddwch Middle, cadoediad dwy flynedd a adnewyddwyd bob blwyddyn hyd ei farw, gan gadw Aberteifi a Buellt; 1237: bu farw Siwan a chafodd strôc, a chymerodd Dafydd ran gynyddol yn y llywodraeth; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy, a dywed y Brut iddo gael ei gladdu ‘yn anrhydeddus’; mae corbel o’r 13eg ganrif a gafwyd yn Negannwy, y credir ei fod yn ei ddangos, yn Sain Ffagan.
Roedd Maelgwn wedi dal Ceredigion ers 1199. Collodd ei chymydau gogleddol i Lywelyn yn 1207, ond daeth drosodd i’w ochr. Bu farw yn Llannerch Aeron yn hwyr yn 1230 a’i gladdu yn Ystrad Fflur, a’i ddilyn gan ei fab Maelgwn Fychan.FfynhonnellMaelgwn ap Rhys (c. 1170–1230), lord of Ceredigion ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMaelgwn ap Rhys, mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd; mae’n ymddangos gyntaf yng ngwarchae Dinbych-y-pysgod yn 1187 a chymerodd y groes pan deithiodd Gerallt drwy Gymru yn 1188; yn garcharor o 1189 hyd 1194 ac yn alltud pan fu farw Rhys yn 1197, daeth yn ôl i ennill rhan fawr o diroedd ei dad; yn 1199 enillodd arglwyddiaeth Ceredigion, gan golli’r cymydau gogleddol i Lywelyn ap Iorwerth yn 1207; yn ddiweddarach aeth i ochr Llywelyn, ac yn rhaniad tiroedd yr Arglwydd Rhys dan Lywelyn yn 1216 daliodd y tir i’r de o Aeron; bu farw yn Llannerch Aeron ddiwedd 1230 a chladdwyd ef yn Ystrad Fflur, a’i olynu gan ei fab Maelgwn Fychan.
Rhys ap Rhys oedd enw Rhys Gryg o’i fedydd, a gelwid ef hefyd yn Rhys Fychan. Ef oedd pedwerydd mab yr Arglwydd Rhys, a phriododd Matilda, merch Richard de Clare, iarll Hertford. Safodd gyda Llywelyn weddill ei oes, ac yn 1231, gyda Maelgwn Fychan, cipiodd Gastell Aberteifi iddo.FfynhonnellRhys Gryg ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys Gryg (bu farw 1234), Rhys ap Rhys o’i fedydd ac a elwid hefyd yn Rhys Fychan, tywysog Cymreig a reolai ran o Ddeheubarth; pedwerydd mab yr Arglwydd Rhys a Gwenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys; priododd â Matilda, merch Richard de Clare, iarll Hertford; yn 1204 gyrrodd ef a’i neiaint Faelgwn o Ystrad Tywi, a chymerodd Rhys y Cantref Mawr; pan gododd y Brenin John gastell yn Aberystwyth, ymosododd Rhys a Maelgwn arno a’i losgi, ac yn 1212 llosgodd Rhys Abertawe; ym mis Rhagfyr 1215 roedd gyda Llywelyn ab Iorwerth yn yr ymosodiad a gipiodd lawer o gestyll yn Ne Cymru, ac yn senedd Llywelyn yn Aberdyfi yn 1216 rhoddwyd iddo’r Cantref Mawr a’r Cantref Bychan a thiroedd eraill; cefnogodd Lywelyn am weddill ei yrfa, ac yn 1231 gyda Maelgwn Fychan llosgodd Aberteifi a chipio’r castell i Lywelyn; yn 1234 ymosododd ar Gaerfyrddin gyda Maelgwn Fychan a bu farw o’i glwyfau yn Llandeilo Fawr; claddwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi a’i olynu gan ei fab Maredudd; roedd gan fab arall, Rhys Mechyll (bu farw 1244), ferch, Gwenllian, a briododd â Gilbert Talbot, a chymerodd y Talbotiaid hen arfbais tŷ Deheubarth.
Gwasanaethodd Ednyfed Fychan, distain Gwynedd o tua 1215, Lywelyn am bron i ddeng mlynedd ar hugain, yn debyg i brif weinidog.FfynonellauEdnyfed Fychan (Ednyfed ap Cynwrig) and his descendants, noble family of Gwynedd ↗Glyn Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEdnyfed ap Cynwrig (bu farw 1246), a hawliai dras o Farchudd, o un o’r cenhedloedd a fu’n hir yn byw yn Rhos a Rhufoniog; distain Gwynedd tua 1215–1246; gwobrwywyd ei wasanaeth gwleidyddol a milwrol i Lywelyn Fawr drwy roi iddo drefi caeth ym Môn, Nantconwy, Arllechwedd Uchaf a Chreuddyn, a thrwy ganiatáu i holl ddisgynyddion ei daid ddal eu tiroedd drwy Gymru gyfan yn rhydd rhag pob dyled a gwasanaeth heblaw gwasanaeth milwrol adeg rhyfel, sef daliadaeth ‘Wyrion Eden’; ceir ei ddisgynyddion hefyd yn Llansadwrn yn sir Gaerfyrddin ac yng Nghellan yn sir Aberteifi; hyd yn oed cyn 1282 roeddent yn ‘bendefigaeth weinyddol’ gyfoethog, rhagflaenwyr yr uchelwyr Cymreig; bu ei feibion Goronwy a Thudur yn ddisteiniaid i Lywelyn ap Gruffudd, a Hywel yn esgob Llanelwy 1240–7; o Oronwy ab Ednyfed y disgynnodd Tuduriaid Penmynydd, ac felly Owain Tudur a Harri VII.Ednyfed Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Ednyfed Fychan ap Cynfrig (bu farw 1 Hydref 1246), distain Gwynedd, rhywbeth fel prif weinidog, am bron i ddeng mlynedd ar hugain; fe’i cofnodir gyntaf yn y swydd yn haf 1217, ar ben tystion rhodd Llywelyn o Landimôr yng Ngŵyr; un o drafodwyr Cytundeb Caerwrangon (1218), ar ben rhestr swyddogion y tywysog; un o brif drafodwyr trafodaethau 1222 a arweiniodd at briodas Elen ferch Llywelyn â John o’r Alban; yn 1229 rhoddodd Harri III lythyrau nawdd iddo ar gyfer Llansadwrn, Cellan a Llanrhystud; yn 1223 pennodd ffiniau tiroedd Maelgwn ap Rhys, Rhys Gryg ac Owain ap Gruffudd; fe’i gelwid yn ‘ustus y tywysog’; yn 1234 setlodd ddadl am gored bysgod ar afon Dyfrdwy rhwng mynachod Glyn y Groes a gwŷr rhydd Llangollen; wedi 1240 gwasanaethodd Ddafydd ap Llywelyn, gan arwain negeseuon at Harri III; priododd Wenllian, merch yr Arglwydd Rhys; roedd gan ei ddisgynyddion, Wyrion Eden, freintiau arbennig; sefydlodd ei ŵyr Tudur Hen gangen Penmynydd, a ddaeth ag Owain Tudur, taid Harri VII; cofnododd comisiwn Harri VII tua 1490 i Ednyfed ladd tri arglwydd o Saeson mewn brwydr un bore ac i Lywelyn ganiatáu iddo ddwyn tri phen yn arfau. Yn 1223 Ednyfed a bennodd ffiniau tiroedd Maelgwn ap Rhys, Rhys Gryg ac Owain ap Gruffudd. Cofnododd comisiwn gan Harri VII, tua 1490, i Ednyfed ladd tri arglwydd o Saeson mewn brwydr un bore, ac i Lywelyn adael iddo ddwyn tri phen ar ei arfbais.FfynhonnellEdnyfed Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Ednyfed Fychan ap Cynfrig (bu farw 1 Hydref 1246), distain Gwynedd, rhywbeth fel prif weinidog, am bron i ddeng mlynedd ar hugain; fe’i cofnodir gyntaf yn y swydd yn haf 1217, ar ben tystion rhodd Llywelyn o Landimôr yng Ngŵyr; un o drafodwyr Cytundeb Caerwrangon (1218), ar ben rhestr swyddogion y tywysog; un o brif drafodwyr trafodaethau 1222 a arweiniodd at briodas Elen ferch Llywelyn â John o’r Alban; yn 1229 rhoddodd Harri III lythyrau nawdd iddo ar gyfer Llansadwrn, Cellan a Llanrhystud; yn 1223 pennodd ffiniau tiroedd Maelgwn ap Rhys, Rhys Gryg ac Owain ap Gruffudd; fe’i gelwid yn ‘ustus y tywysog’; yn 1234 setlodd ddadl am gored bysgod ar afon Dyfrdwy rhwng mynachod Glyn y Groes a gwŷr rhydd Llangollen; wedi 1240 gwasanaethodd Ddafydd ap Llywelyn, gan arwain negeseuon at Harri III; priododd Wenllian, merch yr Arglwydd Rhys; roedd gan ei ddisgynyddion, Wyrion Eden, freintiau arbennig; sefydlodd ei ŵyr Tudur Hen gangen Penmynydd, a ddaeth ag Owain Tudur, taid Harri VII; cofnododd comisiwn Harri VII tua 1490 i Ednyfed ladd tri arglwydd o Saeson mewn brwydr un bore ac i Lywelyn ganiatáu iddo ddwyn tri phen yn arfau.
Yn 1217 newidiodd Reginald de Braose ochr, a gorymdeithiodd Llywelyn i’w diroedd. Cynigiodd bwrdeisiaid Aberhonddu wystlon, ildiodd Abertawe, a chynigiodd Hwlffordd wystlon neu ddirwy o 1,000 marc.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)1208: wedi i John ddal Gwenwynwyn, cymerodd Llywelyn dde Powys a gogledd Ceredigion ac ailgodi castell Aberystwyth; 1209: gyda John yn erbyn Gwilym y Llew, brenin yr Alban; 1210: dinistriodd ei gastell ei hun yn Negannwy a chilio i’r gorllewin o Gonwy; 1211: trodd ymgyrch gyntaf John yn ôl, ac ym mis Awst daeth eto â byddin fwy, croesi Conwy a mynd i Eryri, a llosgwyd Bangor a dal ei hesgob; anfonodd Llywelyn Siwan i drafod, rhoi teyrnged o wartheg a cheffylau a gwystlon, yn eu plith ei fab Gruffudd, a chytuno, pe bai’n marw heb etifedd cyfreithlon o Siwan, yr âi ei diroedd i’r brenin; 1212: o fewn deufis enillodd Wynedd gyfan yn ôl ond Degannwy a Rhuddlan, gyda help y Pab, a’i rhyddhaodd o’i lwon i John; rhoddwyd y gorau i ymgyrch John ym mis Awst wedi llythyrau gan Siwan a Gwilym y Llew yn rhybuddio y gallai ei farwniaid ei ladd neu ei fradychu; 1215: yn gynghreiriad i’r barwniaid cipiodd Amwythig heb wrthwynebiad; ym mis Rhagfyr, gyda’r mân dywysogion, cipiodd Gaerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran; cysegrwyd Iorwerth yn esgob Tyddewi a Chadwgan yn esgob Bangor; daeth Ednyfed Fychan yn ddistain; 1223: yn gynnar yn y flwyddyn cipiodd gestyll Kinnerley a Whittington yn Swydd Amwythig; Ionawr 1234: yn gynghreiriad i Richard Marshal, cipiodd Amwythig; 1216: gyrrodd Wenwynwyn o dde Powys, a bu Gwenwynwyn farw yn Lloegr; bu farw’r Brenin John; 1217: newidiodd Reginald de Braose ochr, cynigiodd bwrdeisiaid Aberhonddu wystlon, ildiodd Abertawe, a chynigiodd Hwlffordd wystlon neu ddirwy o 1,000 marc; 1220: dinistriodd Arberth a Chas-wis a llosgi Hwlffordd, gan gytuno i beidio ag ymosod ar Benfro am £100; cydnabu llywodraeth Harri Ddafydd yn etifedd; cestyll tua 1220–1230: Cricieth, Degannwy, Dolbadarn, Dolwyddelan a Chastell y Bere; 1222: gofynnodd i’r Pab Honorius III gadarnhau olyniaeth Dafydd; cyn 1230 ei deitl oedd princeps Norwalliae; 1231: llosgodd Drefaldwyn, Maesyfed, Y Gelli ac Aberhonddu, cipio Castell-nedd a Chydweli ac adennill Aberteifi, a daeth Harri i Gymru a chodi Castell Paen ond ni allai fynd ymhell; 21 Mehefin 1234: Heddwch Middle, cadoediad dwy flynedd a adnewyddwyd bob blwyddyn hyd ei farw, gan gadw Aberteifi a Buellt; 1237: bu farw Siwan a chafodd strôc, a chymerodd Dafydd ran gynyddol yn y llywodraeth; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy, a dywed y Brut iddo gael ei gladdu ‘yn anrhydeddus’; mae corbel o’r 13eg ganrif a gafwyd yn Negannwy, y credir ei fod yn ei ddangos, yn Sain Ffagan.
Ymddangosodd y gân The Bells of Aberdovey gyntaf yn Liberty Hall gan Charles Dibdin yn 1785, ac yn ddiweddarach rhoddodd John Ceiriog Hughes eiriau Cymraeg iddi. Ym mis Medi 1936 crogwyd cylch o ddeg cloch yn Eglwys San Pedr i’w chanu.FfynhonnellAberdyfi ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdyfi, pentref ar ochr ogleddol aber afon Dyfi; man cynadleddau rhwng tywysogion gogledd a de Cymru yn 540, yn 1140 ac ar gyfer Cyngor Aberdyfi yn 1216; yn y 1800au roedd Aberdyfi ar ei hanterth fel porthladd, yn allforio llechi a rhisgl derw, ac adeiladwyd 45 o longau hwyliau mewn saith iard ym Mhenhelig rhwng 1840 ac 1880; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1863; prynwyd y bad achub cyntaf yn 1837; agorodd y ganolfan Outward Bound gyntaf yn y pentref yn 1941; gorwedd teyrnas foddedig Cantre’r Gwaelod dan Fae Ceredigion, lle dywedir bod clychau’n canu dan y dŵr; ymddangosodd y gân The Bells of Aberdovey gyntaf yn Liberty Hall Charles Dibdin yn 1785, a rhoddodd John Ceiriog Hughes eiriau Cymraeg iddi wedyn; ym Medi 1936 gosodwyd deg o glychau yn Eglwys Sant Pedr i’w chanu; 43.3% yn siarad Cymraeg yn 2021.
Yn y 1800au roedd Aberdyfi ar ei hanterth fel porthladd, yn allforio llechi a rhisgl derw, ac adeiladwyd 45 o longau hwylio mewn saith iard ym Mhenhelig rhwng 1840 a 1880. Prynwyd ei bad achub cyntaf yn 1837, daeth y rheilffordd yn 1863, ac agorodd y ganolfan Outward Bound gyntaf yn y pentref yn 1941. Allan ym Mae Ceredigion gorwedd tir boddedig Cantre’r Gwaelod, lle dywedir bod clychau’n canu dan y dŵr. Yn 2021 roedd 43.3 y cant o bobl Aberdyfi yn siarad Cymraeg.FfynhonnellAberdyfi ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdyfi, pentref ar ochr ogleddol aber afon Dyfi; man cynadleddau rhwng tywysogion gogledd a de Cymru yn 540, yn 1140 ac ar gyfer Cyngor Aberdyfi yn 1216; yn y 1800au roedd Aberdyfi ar ei hanterth fel porthladd, yn allforio llechi a rhisgl derw, ac adeiladwyd 45 o longau hwyliau mewn saith iard ym Mhenhelig rhwng 1840 ac 1880; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1863; prynwyd y bad achub cyntaf yn 1837; agorodd y ganolfan Outward Bound gyntaf yn y pentref yn 1941; gorwedd teyrnas foddedig Cantre’r Gwaelod dan Fae Ceredigion, lle dywedir bod clychau’n canu dan y dŵr; ymddangosodd y gân The Bells of Aberdovey gyntaf yn Liberty Hall Charles Dibdin yn 1785, a rhoddodd John Ceiriog Hughes eiriau Cymraeg iddi wedyn; ym Medi 1936 gosodwyd deg o glychau yn Eglwys Sant Pedr i’w chanu; 43.3% yn siarad Cymraeg yn 2021.
Ffynonellau a darllen pellach
Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn FawrMae Llywelyn Fawr yn uno tywysogion Cymru ac yn adennill y cyfan a gollodd, ac yn gwneud cynghrair â Philippe o Ffrainc.
Llywelyn yn taro’n ôlMae’r Magna Carta yn addo dychwelyd mab Llywelyn a’r gwystlon Cymreig, ac y bydd dadleuon am dir yng Nghymru yn cael eu barnu yn ôl cyfraith Cymru.
Cymru yn y Magna CartaMae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.
Llywelyn Fawr yn benMae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.
Marw Llywelyn FawrYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf