Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

11 Ebrill 1240

Marw Llywelyn Fawr

Mae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.

Llun: Arch garreg Llywelyn Fawr yng Nghapel Gwydir, Llanrwst. · Michael Garlick, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ar 11 Ebrill 1240 bu farw Llywelyn Fawr yn Aberconwy, wedi deugain mlynedd yn dywysog mwyaf Cymru. Roedd wedi cymryd abid mynach.

Bu farw11 Ebrill 1240, yn Aberconwy
CladduAbaty Aberconwy
Yr arch heddiwEglwys Sant Grwst, Llanrwst

Ail Achil#

Nid wyf deilwng i adrodd gweithredoedd nerthol yr ail Achil hwn.

Y croniclydd Cymreig

Fe’i claddwyd yn abaty Aberconwy, a’i noddwr mwyaf ef.

Llywelyn Fawr ar ei wely angau gyda’i feibion Gruffudd a Dafydd, mewn llun o lawysgrif o’r drydedd ganrif ar ddeg.
Llywelyn Fawr ar ei wely angau gyda’i feibion Gruffudd a Dafydd, mewn llun o lawysgrif o’r drydedd ganrif ar ddeg. · Llun: Matthew Paris, Public domain, Wikimedia Commons

Llywelyn Fawr#

Mae’n debyg mai’r croniclydd Seisnig Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n ‘Fawr’.

Ei etifedd#

Ddwy flynedd ynghynt, roedd tywysogion Cymru wedi tyngu llw i’w fab Dafydd yn Ystrad Fflur. Dilynodd Dafydd ef heb fawr o wrthwynebiad.

Ei flynyddoedd olaf#

Bu farw Siwan yn 1237, a’r un flwyddyn cafodd Llywelyn strôc. O hynny ymlaen cymerodd Dafydd ran gynyddol yn y llywodraeth. Cyfarfu cynulliad y tywysogion yn Ystrad Fflur, lle tyngasant lw i Ddafydd, ar 19 Hydref 1238.

Y brodordy wrth y môr#

Cysegrwyd y brodordy Ffransisgaidd a sefydlodd yn Llan-faes er cof am Siwan yn 1240, ychydig cyn ei farw ei hun.

Ei gladdu ag anrhydedd#

Dywed Brut y Tywysogion iddo gael ei gladdu ‘yn anrhydeddus’. Cedwir pen carreg cerfiedig o’r drydedd ganrif ar ddeg, a gafwyd yn Negannwy ac y credir ei fod yn dangos Llywelyn ei hun, yn Sain Ffagan.

Dafydd, tarian Cymru#

Ar 15 Mai 1240, yng Nghaerloyw, urddodd Harri III Ddafydd yn farchog a rhoi coronig iddo yn arwydd o’i statws tywysogaidd. Yn 1244 cyflwynodd Dafydd ei achos i’r Pab, ac yn 1245 cipiodd y Cymry’r Wyddgrug, a gorfodwyd byddin Harri yn Negannwy i gilio. Bu farw Dafydd yn Aber ar 25 Chwefror 1246 a’i gladdu yn Aberconwy wrth ochr ei dad. Roedd wedi anfon negeswyr at Louis IX o Ffrainc a thrafod â’r Pab Innocent IV, ac erbyn Mawrth 1245 roedd yr Wyddgrug yn Gymreig eto. Ei wraig oedd Isabella de Braose. Galwodd y Brut ef yn ‘darian Cymru’.

Y gweinidog ffyddlon#

Gwasanaethodd Ednyfed Fychan Ddafydd wedi 1240, gan arwain teithiau at Harri III, a bu farw ar 1 Hydref 1246. Bu ei feibion Goronwy a Thudur yn ddisteiniaid i Lywelyn ap Gruffudd, a bu ei fab Hywel yn esgob Llanelwy o 1240 hyd 1247.

Yr wyrion#

Cafodd Gruffudd, mab hynaf Llywelyn, bedwar mab, Owain Goch, Llywelyn, Dafydd a Rhodri. Ymhen amser daethant i’w hetifeddiaeth, a daeth Llywelyn ap Gruffudd i reoli’r rhan fwyaf o Gymru. Cafodd Gruffudd hefyd dair merch, Gwladus, Catrin a Margred. Cytunodd ei wraig Senena i dalu 600 marc i Harri III am ryddid ei gŵr a’u mab hynaf Owain, ond cadwyd Gruffudd yn Nhŵr Llundain, ac yn 1244 bu farw wrth geisio dianc, gan ollwng ei hun o ffenestr ar raff o gynfasau a dillad.

Ei ferched#

Priododd merched Llywelyn i dai mawr y Mers a thu hwnt. Priododd Gwladus Ddu â Reginald de Braose ac yna â Ralph de Mortimer, a phriododd Elen â John yr Albanwr, iarll Caer, ac yna â Robert de Quincy.

Symud yr abaty#

Yn 1283 symudodd Edward I fynaich Aberconwy wyth milltir i fyny’r dyffryn i Faenan, i wneud lle i’w gastell. Talodd am abaty newydd iddynt yno.

Lle digwyddodd

Y bobl

c. 1173–1240

Llywelyn Fawr

Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.

Llywelyn Fawr

Cyn ac wedyn

  1. Y cyngor yn Aberdyfi

    Mae Llywelyn Fawr yn galw tywysogion Cymru i Aberdyfi ac yn rhannu Deheubarth rhyngddynt, gan weithredu fel arweinydd cenedl Gymreig.

    Y cyngor yn Aberdyfi
  2. Llywelyn Fawr yn ben

    Mae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.

    Llywelyn Fawr yn ben
  3. Llyfr Iorwerth

    Mae’r cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn llunio cyfraith Hywel Dda ar gyfer Gwynedd yn Llyfr Iorwerth, a ysgrifennwyd yn Gymraeg.

    Llyfr Iorwerth
  4. Dafydd, Tywysog Cymru

    Mae Dafydd fab Llywelyn yn gwneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf, ac yn gofyn i’r Pab warchod ei hawliau.

    Dafydd, Tywysog Cymru

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf