Llywelyn Fawr
Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn Fawr
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
11 Ebrill 1240
Mae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.
Llun: Arch garreg Llywelyn Fawr yng Nghapel Gwydir, Llanrwst. · Michael Garlick, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ar 11 Ebrill 1240 bu farw Llywelyn Fawr yn Aberconwy, wedi deugain mlynedd yn dywysog mwyaf Cymru. Roedd wedi cymryd abid mynach.FfynonellauLlywelyn ap Iorwerth (‘Llywelyn the Great’, 1173–1240) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Gyda meibion Cynan ab Owain trechodd ei ewythr, Dafydd I, yn 1194; priododd Siwan, merch anghyfreithlon y brenin; yn 1211 arweiniodd ymgyrch frenhinol i Gymru at ei unigo a cholli’r Pedwar Cantref, a adenillwyd yn 1212; cipiodd Gaerfyrddin, Aberteifi a Threfaldwyn; yn 1216 yn Aberdyfi rhannodd diroedd tŷ Dinefwr mewn cynulliad o holl dywysogion Cymru a holl ddoethion Gwynedd; yng Nghaerwrangon yn 1218 cadwodd y cestyll a enillasai yn ei ofal; yn 1238 tyngodd arglwyddi Cymru lw i Ddafydd; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy a’i gladdu yn yr abaty, a’i noddwr mwyaf ef.Llywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.
| Bu farw | 11 Ebrill 1240, yn Aberconwy |
|---|---|
| Claddu | Abaty Aberconwy |
| Yr arch heddiw | Eglwys Sant Grwst, Llanrwst |
Nid wyf deilwng i adrodd gweithredoedd nerthol yr ail Achil hwn.
Y croniclydd Cymreig
Fe’i claddwyd yn abaty Aberconwy, a’i noddwr mwyaf ef.FfynonellauLlywelyn ab Iorwerth (d. 1240) ↗J. E. Lloyd, Dictionary of National Biography, cyf. 34, 1893; Wikisource (Saesneg)Yr heddwch â’r Brenin John ar 11 Gorffennaf 1201; cynulliad y tywysogion yn Ystrad Fflur ar 19 Hydref 1238 i dyngu ffyddlondeb i Ddafydd; ei farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240; a’r croniclydd: “Nid wyf deilwng i adrodd gweithredoedd mawr yr ail Achil hwn.”Llywelyn ap Iorwerth (‘Llywelyn the Great’, 1173–1240) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Gyda meibion Cynan ab Owain trechodd ei ewythr, Dafydd I, yn 1194; priododd Siwan, merch anghyfreithlon y brenin; yn 1211 arweiniodd ymgyrch frenhinol i Gymru at ei unigo a cholli’r Pedwar Cantref, a adenillwyd yn 1212; cipiodd Gaerfyrddin, Aberteifi a Threfaldwyn; yn 1216 yn Aberdyfi rhannodd diroedd tŷ Dinefwr mewn cynulliad o holl dywysogion Cymru a holl ddoethion Gwynedd; yng Nghaerwrangon yn 1218 cadwodd y cestyll a enillasai yn ei ofal; yn 1238 tyngodd arglwyddi Cymru lw i Ddafydd; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy a’i gladdu yn yr abaty, a’i noddwr mwyaf ef.

Mae’n debyg mai’r croniclydd Seisnig Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n ‘Fawr’.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.
Ddwy flynedd ynghynt, roedd tywysogion Cymru wedi tyngu llw i’w fab Dafydd yn Ystrad Fflur. Dilynodd Dafydd ef heb fawr o wrthwynebiad.FfynonellauLlywelyn ab Iorwerth (d. 1240) ↗J. E. Lloyd, Dictionary of National Biography, cyf. 34, 1893; Wikisource (Saesneg)Yr heddwch â’r Brenin John ar 11 Gorffennaf 1201; cynulliad y tywysogion yn Ystrad Fflur ar 19 Hydref 1238 i dyngu ffyddlondeb i Ddafydd; ei farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240; a’r croniclydd: “Nid wyf deilwng i adrodd gweithredoedd mawr yr ail Achil hwn.”Dafydd ap Llywelyn (died 1246), prince ↗J. E. Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Mab Llywelyn a Siwan, merch anghyfreithlon y brenin John, a anwyd tua 1208 ac a ystyrid yn etifedd o’i eni; ar 19 Hydref 1238 tyngodd y mân dywysogion lw iddo yn Ystrad Fflur; ar 15 Mai 1240 yng Nghaerloyw urddodd Harri III ef yn farchog a rhoi iddo ddiadem yn arwydd o urddas tywysog; bu farw ei frawd Gruffudd ar 1 Mawrth 1244 wrth geisio dianc o’r Tŵr; yn 1244 dadleuodd ei achos gerbron y Pab, gan ddweud i’w rieni ei osod dan nawdd y Sanctaidd Sedd, gyda pheth llwyddiant; yn 1245 cipiodd y Cymry’r Wyddgrug a gorfodwyd byddin Harri III yn Negannwy i gilio; bu farw ar 25 Chwefror 1246 yn ei faenor yn Aber a’i gladdu yn Aberconwy wrth ochr ei dad.
Bu farw Siwan yn 1237, a’r un flwyddyn cafodd Llywelyn strôc. O hynny ymlaen cymerodd Dafydd ran gynyddol yn y llywodraeth.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)1208: wedi i John ddal Gwenwynwyn, cymerodd Llywelyn dde Powys a gogledd Ceredigion ac ailgodi castell Aberystwyth; 1209: gyda John yn erbyn Gwilym y Llew, brenin yr Alban; 1210: dinistriodd ei gastell ei hun yn Negannwy a chilio i’r gorllewin o Gonwy; 1211: trodd ymgyrch gyntaf John yn ôl, ac ym mis Awst daeth eto â byddin fwy, croesi Conwy a mynd i Eryri, a llosgwyd Bangor a dal ei hesgob; anfonodd Llywelyn Siwan i drafod, rhoi teyrnged o wartheg a cheffylau a gwystlon, yn eu plith ei fab Gruffudd, a chytuno, pe bai’n marw heb etifedd cyfreithlon o Siwan, yr âi ei diroedd i’r brenin; 1212: o fewn deufis enillodd Wynedd gyfan yn ôl ond Degannwy a Rhuddlan, gyda help y Pab, a’i rhyddhaodd o’i lwon i John; rhoddwyd y gorau i ymgyrch John ym mis Awst wedi llythyrau gan Siwan a Gwilym y Llew yn rhybuddio y gallai ei farwniaid ei ladd neu ei fradychu; 1215: yn gynghreiriad i’r barwniaid cipiodd Amwythig heb wrthwynebiad; ym mis Rhagfyr, gyda’r mân dywysogion, cipiodd Gaerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran; cysegrwyd Iorwerth yn esgob Tyddewi a Chadwgan yn esgob Bangor; daeth Ednyfed Fychan yn ddistain; 1223: yn gynnar yn y flwyddyn cipiodd gestyll Kinnerley a Whittington yn Swydd Amwythig; Ionawr 1234: yn gynghreiriad i Richard Marshal, cipiodd Amwythig; 1216: gyrrodd Wenwynwyn o dde Powys, a bu Gwenwynwyn farw yn Lloegr; bu farw’r Brenin John; 1217: newidiodd Reginald de Braose ochr, cynigiodd bwrdeisiaid Aberhonddu wystlon, ildiodd Abertawe, a chynigiodd Hwlffordd wystlon neu ddirwy o 1,000 marc; 1220: dinistriodd Arberth a Chas-wis a llosgi Hwlffordd, gan gytuno i beidio ag ymosod ar Benfro am £100; cydnabu llywodraeth Harri Ddafydd yn etifedd; cestyll tua 1220–1230: Cricieth, Degannwy, Dolbadarn, Dolwyddelan a Chastell y Bere; 1222: gofynnodd i’r Pab Honorius III gadarnhau olyniaeth Dafydd; cyn 1230 ei deitl oedd princeps Norwalliae; 1231: llosgodd Drefaldwyn, Maesyfed, Y Gelli ac Aberhonddu, cipio Castell-nedd a Chydweli ac adennill Aberteifi, a daeth Harri i Gymru a chodi Castell Paen ond ni allai fynd ymhell; 21 Mehefin 1234: Heddwch Middle, cadoediad dwy flynedd a adnewyddwyd bob blwyddyn hyd ei farw, gan gadw Aberteifi a Buellt; 1237: bu farw Siwan a chafodd strôc, a chymerodd Dafydd ran gynyddol yn y llywodraeth; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy, a dywed y Brut iddo gael ei gladdu ‘yn anrhydeddus’; mae corbel o’r 13eg ganrif a gafwyd yn Negannwy, y credir ei fod yn ei ddangos, yn Sain Ffagan. Cyfarfu cynulliad y tywysogion yn Ystrad Fflur, lle tyngasant lw i Ddafydd, ar 19 Hydref 1238.FfynhonnellLlywelyn ab Iorwerth (d. 1240) ↗J. E. Lloyd, Dictionary of National Biography, cyf. 34, 1893; Wikisource (Saesneg)Yr heddwch â’r Brenin John ar 11 Gorffennaf 1201; cynulliad y tywysogion yn Ystrad Fflur ar 19 Hydref 1238 i dyngu ffyddlondeb i Ddafydd; ei farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240; a’r croniclydd: “Nid wyf deilwng i adrodd gweithredoedd mawr yr ail Achil hwn.”
Cysegrwyd y brodordy Ffransisgaidd a sefydlodd yn Llan-faes er cof am Siwan yn 1240, ychydig cyn ei farw ei hun.FfynhonnellLlanfaes Friary ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i sefydlwyd tua 1237 gan Lywelyn ab Iorwerth er cof am ei wraig Siwan, Arglwyddes Cymru; cysegrwyd yn 1240, tra oedd Llywelyn yn fyw o hyd; gorweddai bedd Siwan mewn llain gysegredig a arhosodd o fewn tir y brodordy; claddwyd Elinor de Montfort, Tywysoges Cymru, yno yn 1282, ac roedd yn hoff fan claddu i uchelwyr Môn; difrodwyd yn 1295 ac yn 1401, ac adferwyd yn 1414 gyda help Harri V; diddymwyd yn 1538, a defnyddiwyd ei gerrig i adeiladau ym Miwmares; cododd Rowland Whyte dŷ o’r enw Friars ar y safle yn 1623; fe’i meddiannwyd yn 1939, pan addasodd Saunders-Roe gychod hedfan Catalina yno, 399 mewn pedair blynedd; cloddiwyd gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn 1991, a ganfu olion claddedig yr eglwys ac adeiladau eraill a theils llawr canoloesol, rhai â dail derw a mes; heneb gofrestredig; defnyddiwyd yr arch garreg yn eglwys Biwmares am flynyddoedd lawer yn gafn dŵr i geffylau cyn i’r Is-iarll Bulkeley ei gosod yn yr eglwys yn 1808.
Dywed Brut y Tywysogion iddo gael ei gladdu ‘yn anrhydeddus’.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)1208: wedi i John ddal Gwenwynwyn, cymerodd Llywelyn dde Powys a gogledd Ceredigion ac ailgodi castell Aberystwyth; 1209: gyda John yn erbyn Gwilym y Llew, brenin yr Alban; 1210: dinistriodd ei gastell ei hun yn Negannwy a chilio i’r gorllewin o Gonwy; 1211: trodd ymgyrch gyntaf John yn ôl, ac ym mis Awst daeth eto â byddin fwy, croesi Conwy a mynd i Eryri, a llosgwyd Bangor a dal ei hesgob; anfonodd Llywelyn Siwan i drafod, rhoi teyrnged o wartheg a cheffylau a gwystlon, yn eu plith ei fab Gruffudd, a chytuno, pe bai’n marw heb etifedd cyfreithlon o Siwan, yr âi ei diroedd i’r brenin; 1212: o fewn deufis enillodd Wynedd gyfan yn ôl ond Degannwy a Rhuddlan, gyda help y Pab, a’i rhyddhaodd o’i lwon i John; rhoddwyd y gorau i ymgyrch John ym mis Awst wedi llythyrau gan Siwan a Gwilym y Llew yn rhybuddio y gallai ei farwniaid ei ladd neu ei fradychu; 1215: yn gynghreiriad i’r barwniaid cipiodd Amwythig heb wrthwynebiad; ym mis Rhagfyr, gyda’r mân dywysogion, cipiodd Gaerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran; cysegrwyd Iorwerth yn esgob Tyddewi a Chadwgan yn esgob Bangor; daeth Ednyfed Fychan yn ddistain; 1223: yn gynnar yn y flwyddyn cipiodd gestyll Kinnerley a Whittington yn Swydd Amwythig; Ionawr 1234: yn gynghreiriad i Richard Marshal, cipiodd Amwythig; 1216: gyrrodd Wenwynwyn o dde Powys, a bu Gwenwynwyn farw yn Lloegr; bu farw’r Brenin John; 1217: newidiodd Reginald de Braose ochr, cynigiodd bwrdeisiaid Aberhonddu wystlon, ildiodd Abertawe, a chynigiodd Hwlffordd wystlon neu ddirwy o 1,000 marc; 1220: dinistriodd Arberth a Chas-wis a llosgi Hwlffordd, gan gytuno i beidio ag ymosod ar Benfro am £100; cydnabu llywodraeth Harri Ddafydd yn etifedd; cestyll tua 1220–1230: Cricieth, Degannwy, Dolbadarn, Dolwyddelan a Chastell y Bere; 1222: gofynnodd i’r Pab Honorius III gadarnhau olyniaeth Dafydd; cyn 1230 ei deitl oedd princeps Norwalliae; 1231: llosgodd Drefaldwyn, Maesyfed, Y Gelli ac Aberhonddu, cipio Castell-nedd a Chydweli ac adennill Aberteifi, a daeth Harri i Gymru a chodi Castell Paen ond ni allai fynd ymhell; 21 Mehefin 1234: Heddwch Middle, cadoediad dwy flynedd a adnewyddwyd bob blwyddyn hyd ei farw, gan gadw Aberteifi a Buellt; 1237: bu farw Siwan a chafodd strôc, a chymerodd Dafydd ran gynyddol yn y llywodraeth; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy, a dywed y Brut iddo gael ei gladdu ‘yn anrhydeddus’; mae corbel o’r 13eg ganrif a gafwyd yn Negannwy, y credir ei fod yn ei ddangos, yn Sain Ffagan. Cedwir pen carreg cerfiedig o’r drydedd ganrif ar ddeg, a gafwyd yn Negannwy ac y credir ei fod yn dangos Llywelyn ei hun, yn Sain Ffagan.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)1208: wedi i John ddal Gwenwynwyn, cymerodd Llywelyn dde Powys a gogledd Ceredigion ac ailgodi castell Aberystwyth; 1209: gyda John yn erbyn Gwilym y Llew, brenin yr Alban; 1210: dinistriodd ei gastell ei hun yn Negannwy a chilio i’r gorllewin o Gonwy; 1211: trodd ymgyrch gyntaf John yn ôl, ac ym mis Awst daeth eto â byddin fwy, croesi Conwy a mynd i Eryri, a llosgwyd Bangor a dal ei hesgob; anfonodd Llywelyn Siwan i drafod, rhoi teyrnged o wartheg a cheffylau a gwystlon, yn eu plith ei fab Gruffudd, a chytuno, pe bai’n marw heb etifedd cyfreithlon o Siwan, yr âi ei diroedd i’r brenin; 1212: o fewn deufis enillodd Wynedd gyfan yn ôl ond Degannwy a Rhuddlan, gyda help y Pab, a’i rhyddhaodd o’i lwon i John; rhoddwyd y gorau i ymgyrch John ym mis Awst wedi llythyrau gan Siwan a Gwilym y Llew yn rhybuddio y gallai ei farwniaid ei ladd neu ei fradychu; 1215: yn gynghreiriad i’r barwniaid cipiodd Amwythig heb wrthwynebiad; ym mis Rhagfyr, gyda’r mân dywysogion, cipiodd Gaerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran; cysegrwyd Iorwerth yn esgob Tyddewi a Chadwgan yn esgob Bangor; daeth Ednyfed Fychan yn ddistain; 1223: yn gynnar yn y flwyddyn cipiodd gestyll Kinnerley a Whittington yn Swydd Amwythig; Ionawr 1234: yn gynghreiriad i Richard Marshal, cipiodd Amwythig; 1216: gyrrodd Wenwynwyn o dde Powys, a bu Gwenwynwyn farw yn Lloegr; bu farw’r Brenin John; 1217: newidiodd Reginald de Braose ochr, cynigiodd bwrdeisiaid Aberhonddu wystlon, ildiodd Abertawe, a chynigiodd Hwlffordd wystlon neu ddirwy o 1,000 marc; 1220: dinistriodd Arberth a Chas-wis a llosgi Hwlffordd, gan gytuno i beidio ag ymosod ar Benfro am £100; cydnabu llywodraeth Harri Ddafydd yn etifedd; cestyll tua 1220–1230: Cricieth, Degannwy, Dolbadarn, Dolwyddelan a Chastell y Bere; 1222: gofynnodd i’r Pab Honorius III gadarnhau olyniaeth Dafydd; cyn 1230 ei deitl oedd princeps Norwalliae; 1231: llosgodd Drefaldwyn, Maesyfed, Y Gelli ac Aberhonddu, cipio Castell-nedd a Chydweli ac adennill Aberteifi, a daeth Harri i Gymru a chodi Castell Paen ond ni allai fynd ymhell; 21 Mehefin 1234: Heddwch Middle, cadoediad dwy flynedd a adnewyddwyd bob blwyddyn hyd ei farw, gan gadw Aberteifi a Buellt; 1237: bu farw Siwan a chafodd strôc, a chymerodd Dafydd ran gynyddol yn y llywodraeth; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy, a dywed y Brut iddo gael ei gladdu ‘yn anrhydeddus’; mae corbel o’r 13eg ganrif a gafwyd yn Negannwy, y credir ei fod yn ei ddangos, yn Sain Ffagan.
Ar 15 Mai 1240, yng Nghaerloyw, urddodd Harri III Ddafydd yn farchog a rhoi coronig iddo yn arwydd o’i statws tywysogaidd. Yn 1244 cyflwynodd Dafydd ei achos i’r Pab, ac yn 1245 cipiodd y Cymry’r Wyddgrug, a gorfodwyd byddin Harri yn Negannwy i gilio. Bu farw Dafydd yn Aber ar 25 Chwefror 1246 a’i gladdu yn Aberconwy wrth ochr ei dad.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn (died 1246), prince ↗J. E. Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Mab Llywelyn a Siwan, merch anghyfreithlon y brenin John, a anwyd tua 1208 ac a ystyrid yn etifedd o’i eni; ar 19 Hydref 1238 tyngodd y mân dywysogion lw iddo yn Ystrad Fflur; ar 15 Mai 1240 yng Nghaerloyw urddodd Harri III ef yn farchog a rhoi iddo ddiadem yn arwydd o urddas tywysog; bu farw ei frawd Gruffudd ar 1 Mawrth 1244 wrth geisio dianc o’r Tŵr; yn 1244 dadleuodd ei achos gerbron y Pab, gan ddweud i’w rieni ei osod dan nawdd y Sanctaidd Sedd, gyda pheth llwyddiant; yn 1245 cipiodd y Cymry’r Wyddgrug a gorfodwyd byddin Harri III yn Negannwy i gilio; bu farw ar 25 Chwefror 1246 yn ei faenor yn Aber a’i gladdu yn Aberconwy wrth ochr ei dad. Roedd wedi anfon negeswyr at Louis IX o Ffrainc a thrafod â’r Pab Innocent IV, ac erbyn Mawrth 1245 roedd yr Wyddgrug yn Gymreig eto.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Cydnabuwyd yn etifedd gan Harri III yn 1220; Cytundeb Gwerneigron, 1241; marw Gruffudd yn y Tŵr, Mawrth 1244; negeswyr at Louis IX a thrafodaethau â’r Pab Innocent IV; yr Wyddgrug yn ôl erbyn Mawrth 1245; Harri yn Negannwy; bu farw yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246; galwodd y Brut ef yn “darian Cymru”. Ei wraig oedd Isabella de Braose.FfynhonnellJoan, Lady of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Merch naturiol y Brenin John, a aned tua 1191 neu 1192; mae Annalau Tewkesbury yn enwi ei mam fel ‘Regina Clementina’; efallai iddi gael ei geni yn Ffrainc; yn Rhagfyr 1203 daeth John â hi o Normandi i Loegr ar gyfer y briodas â Llywelyn, a dyweddïwyd hi yn 1204; o leiaf bedwar o blant: Gwladus Ddu, a briododd Reginald de Braose ac yna Ralph de Mortimer; Elen, a briododd John yr Albanwr, iarll Caer, ac yna Robert de Quincy; Susanna, a briododd efallai Máel Coluim II, iarll Fife, yn 1230; a Dafydd, a briododd Isabella de Braose; dywed Brut y Tywysogion i Lywelyn, pan oedd John yn ymgyrchu yn y gogledd, ‘anfon ei wraig, merch y brenin, ato’ i geisio heddwch; fe’i gelwid yn Arglwyddes Cymru ac yn Dywysoges Cymru; bu farw ar 2 Chwefror 1237 yn Abergwyngregyn; sefydlodd Llywelyn frodordy Ffransisgaidd er cof amdani yn Llan-faes; arch garreg yn eglwys Biwmares; drama fydryddol Saunders Lewis, Siwan; nofel Edith Pargeter, The Green Branch, wedi’i gosod yn 1228–1231; Here Be Dragons (1985) gan Sharon Kay Penman, gyda Siwan yn brif gymeriad. Galwodd y Brut ef yn ‘darian Cymru’.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Cydnabuwyd yn etifedd gan Harri III yn 1220; Cytundeb Gwerneigron, 1241; marw Gruffudd yn y Tŵr, Mawrth 1244; negeswyr at Louis IX a thrafodaethau â’r Pab Innocent IV; yr Wyddgrug yn ôl erbyn Mawrth 1245; Harri yn Negannwy; bu farw yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246; galwodd y Brut ef yn “darian Cymru”.
Gwasanaethodd Ednyfed Fychan Ddafydd wedi 1240, gan arwain teithiau at Harri III, a bu farw ar 1 Hydref 1246.FfynhonnellEdnyfed Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Ednyfed Fychan ap Cynfrig (bu farw 1 Hydref 1246), distain Gwynedd, rhywbeth fel prif weinidog, am bron i ddeng mlynedd ar hugain; fe’i cofnodir gyntaf yn y swydd yn haf 1217, ar ben tystion rhodd Llywelyn o Landimôr yng Ngŵyr; un o drafodwyr Cytundeb Caerwrangon (1218), ar ben rhestr swyddogion y tywysog; un o brif drafodwyr trafodaethau 1222 a arweiniodd at briodas Elen ferch Llywelyn â John o’r Alban; yn 1229 rhoddodd Harri III lythyrau nawdd iddo ar gyfer Llansadwrn, Cellan a Llanrhystud; yn 1223 pennodd ffiniau tiroedd Maelgwn ap Rhys, Rhys Gryg ac Owain ap Gruffudd; fe’i gelwid yn ‘ustus y tywysog’; yn 1234 setlodd ddadl am gored bysgod ar afon Dyfrdwy rhwng mynachod Glyn y Groes a gwŷr rhydd Llangollen; wedi 1240 gwasanaethodd Ddafydd ap Llywelyn, gan arwain negeseuon at Harri III; priododd Wenllian, merch yr Arglwydd Rhys; roedd gan ei ddisgynyddion, Wyrion Eden, freintiau arbennig; sefydlodd ei ŵyr Tudur Hen gangen Penmynydd, a ddaeth ag Owain Tudur, taid Harri VII; cofnododd comisiwn Harri VII tua 1490 i Ednyfed ladd tri arglwydd o Saeson mewn brwydr un bore ac i Lywelyn ganiatáu iddo ddwyn tri phen yn arfau. Bu ei feibion Goronwy a Thudur yn ddisteiniaid i Lywelyn ap Gruffudd, a bu ei fab Hywel yn esgob Llanelwy o 1240 hyd 1247.FfynhonnellEdnyfed Fychan (Ednyfed ap Cynwrig) and his descendants, noble family of Gwynedd ↗Glyn Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEdnyfed ap Cynwrig (bu farw 1246), a hawliai dras o Farchudd, o un o’r cenhedloedd a fu’n hir yn byw yn Rhos a Rhufoniog; distain Gwynedd tua 1215–1246; gwobrwywyd ei wasanaeth gwleidyddol a milwrol i Lywelyn Fawr drwy roi iddo drefi caeth ym Môn, Nantconwy, Arllechwedd Uchaf a Chreuddyn, a thrwy ganiatáu i holl ddisgynyddion ei daid ddal eu tiroedd drwy Gymru gyfan yn rhydd rhag pob dyled a gwasanaeth heblaw gwasanaeth milwrol adeg rhyfel, sef daliadaeth ‘Wyrion Eden’; ceir ei ddisgynyddion hefyd yn Llansadwrn yn sir Gaerfyrddin ac yng Nghellan yn sir Aberteifi; hyd yn oed cyn 1282 roeddent yn ‘bendefigaeth weinyddol’ gyfoethog, rhagflaenwyr yr uchelwyr Cymreig; bu ei feibion Goronwy a Thudur yn ddisteiniaid i Lywelyn ap Gruffudd, a Hywel yn esgob Llanelwy 1240–7; o Oronwy ab Ednyfed y disgynnodd Tuduriaid Penmynydd, ac felly Owain Tudur a Harri VII.
Cafodd Gruffudd, mab hynaf Llywelyn, bedwar mab, Owain Goch, Llywelyn, Dafydd a Rhodri. Ymhen amser daethant i’w hetifeddiaeth, a daeth Llywelyn ap Gruffudd i reoli’r rhan fwyaf o Gymru. Cafodd Gruffudd hefyd dair merch, Gwladus, Catrin a Margred. Cytunodd ei wraig Senena i dalu 600 marc i Harri III am ryddid ei gŵr a’u mab hynaf Owain, ond cadwyd Gruffudd yn Nhŵr Llundain, ac yn 1244 bu farw wrth geisio dianc, gan ollwng ei hun o ffenestr ar raff o gynfasau a dillad.FfynhonnellGruffydd ap Llywelyn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Llywelyn ab Iorwerth (bu farw 1 Mawrth 1244), tywysog Cymreig a mab cyntafanedig Llywelyn Fawr; yn fachgen roedd yn un o’r gwystlon a gymerodd y Brenin John yn wystl am ffyddlondeb ei dad, a gorfododd un o gymalau’r Magna Carta (1215) ei ryddhau; dan gyfraith Cymru gallai gael ei ystyried yn olynydd i’w dad, ond enwodd Llywelyn Ddafydd, ei fab gyda Siwan, yn etifedd; yn 1223 arweiniodd ran o fyddin ei dad yn erbyn William Marshal; yn ddiweddarach rhoddwyd iddo ran helaeth o Lŷn, Ceri, Cyfeiliog, Mawddwy, Mochnant a Chaereinion; cytunodd ei wraig Senena i dalu 600 marc i Harri III am ryddhau ei gŵr a’u mab hynaf Owain; bu farw wrth geisio dianc o’r Tŵr yn 1244, gan ollwng ei hun o’i ffenestr ar raff o gynfasau a dillad, a dorrodd am ei fod yn ŵr trwm; yn 1248 dygodd abadau Ystrad Fflur ac Aberconwy ei gorff yn ôl i Gymru, lle claddwyd ef yn Aberconwy gyda’i dad; daeth ei feibion Owain, Llywelyn, Dafydd a Rhodri i’w hetifeddiaeth, a daeth Llywelyn i reoli’r rhan fwyaf o Gymru; bu iddo dair merch, Gwladus, Catrin a Margred.
Priododd merched Llywelyn i dai mawr y Mers a thu hwnt. Priododd Gwladus Ddu â Reginald de Braose ac yna â Ralph de Mortimer, a phriododd Elen â John yr Albanwr, iarll Caer, ac yna â Robert de Quincy.FfynhonnellJoan, Lady of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Merch naturiol y Brenin John, a aned tua 1191 neu 1192; mae Annalau Tewkesbury yn enwi ei mam fel ‘Regina Clementina’; efallai iddi gael ei geni yn Ffrainc; yn Rhagfyr 1203 daeth John â hi o Normandi i Loegr ar gyfer y briodas â Llywelyn, a dyweddïwyd hi yn 1204; o leiaf bedwar o blant: Gwladus Ddu, a briododd Reginald de Braose ac yna Ralph de Mortimer; Elen, a briododd John yr Albanwr, iarll Caer, ac yna Robert de Quincy; Susanna, a briododd efallai Máel Coluim II, iarll Fife, yn 1230; a Dafydd, a briododd Isabella de Braose; dywed Brut y Tywysogion i Lywelyn, pan oedd John yn ymgyrchu yn y gogledd, ‘anfon ei wraig, merch y brenin, ato’ i geisio heddwch; fe’i gelwid yn Arglwyddes Cymru ac yn Dywysoges Cymru; bu farw ar 2 Chwefror 1237 yn Abergwyngregyn; sefydlodd Llywelyn frodordy Ffransisgaidd er cof amdani yn Llan-faes; arch garreg yn eglwys Biwmares; drama fydryddol Saunders Lewis, Siwan; nofel Edith Pargeter, The Green Branch, wedi’i gosod yn 1228–1231; Here Be Dragons (1985) gan Sharon Kay Penman, gyda Siwan yn brif gymeriad.
Yn 1283 symudodd Edward I fynaich Aberconwy wyth milltir i fyny’r dyffryn i Faenan, i wneud lle i’w gastell.FfynhonnellConwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Conwy, a godwyd gan Edward I rhwng 1283 a 1287 gyda’r dref furiog, am tua £15,000 rhyngddynt; cyn codi’r dref roedd ar y safle Abaty Aberconwy, tŷ Sistersaidd a ffefrid gan y tywysogion Cymreig, a llys i’r tywysogion; mae mur a thŵr llys Llywelyn Fawr a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, o ddechrau’r 13eg ganrif, â thŵr crwn a phedair ffenestr, wedi’u cynnwys ym muriau’r dref, a dyma’r darn mwyaf cyflawn o unrhyw un o’i lysoedd; symudodd Edward yr abaty wyth milltir i fyny’r dyffryn i Faenan; wyth tŵr mawr a dau farbican, â phorth cefn at yr afon fel y gellid ei gyflenwi o’r môr; ynddo mae’r machicolations carreg cynharaf sydd wedi goroesi ym Mhrydain ac, yng ngeiriau Jeremy Ashbee, y gyfres orau o ystafelloedd preifat brenhinol canoloesol yng Nghymru a Lloegr; yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, ac o’r môr yn unig y cafodd fwyd; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd Rhys ap Tudur a’i frawd Gwilym, cefndryd Owain Glyndŵr, gan esgus bod yn seiri coed, y castell, cymerodd y Cymry’r dref furiog, a daliasant ef tua thri mis gan ennill pardwn brenhinol yn yr amodau; trwy siarter 1284 y cwnstabl oedd maer y dref, a hyd heddiw maer Conwy yw cwnstabl y castell; fe’i paentiwyd gan Girtin, Moses Griffith, Ibbetson, Sandby a Turner; aeth i’r dref yn 1865; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; wedi’i efeillio â Chastell Himeji yn Japan ar 29 Hydref 2019; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Conwy yn Saesneg. Talodd am abaty newydd iddynt yno.FfynhonnellAberconwy Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i sefydlwyd yn 1186 gan fynaich o Ystrad Fflur yn Rhedynog Felen ger Caernarfon, a symud i Gonwy bedair neu bum mlynedd yn ddiweddarach; yn 1199 rhoddodd Llywelyn Fawr diroedd mawr iddo a chyfrifir ef yn sylfaenydd, a chyda’i gefnogaeth daliai ‘dros 40,000 erw’, mwy nag unrhyw abaty arall yng Nghymru; claddwyd Llywelyn yno yn 1240 a Dafydd ap Llywelyn yn 1246, ac ailgladdwyd Gruffudd ap Llywelyn yno yn 1248, wedi i abadau Aberconwy ac Ystrad Fflur ddod â’i gorff o Lundain; yn 1283 symudodd Edward I y mynaich i Faenan, ymhellach i fyny dyffryn Conwy, i godi ei gastell a’i dref, a thalu am abaty newydd yno; daeth yr eglwys abaty gyntaf yn eglwys plwyf y Santes Fair a’r Holl Saint, Conwy, lle mae’r mur gorllewinol gyda thair ffenestr fain a rhan isaf y mur dwyreiniol wedi goroesi; fe’i prisiwyd yn £162 yn 1535 a’i gau yn 1537.
Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn FawrMae Llywelyn Fawr yn galw tywysogion Cymru i Aberdyfi ac yn rhannu Deheubarth rhyngddynt, gan weithredu fel arweinydd cenedl Gymreig.
Y cyngor yn AberdyfiMae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.
Llywelyn Fawr yn benMae’r cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn llunio cyfraith Hywel Dda ar gyfer Gwynedd yn Llyfr Iorwerth, a ysgrifennwyd yn Gymraeg.
Llyfr IorwerthMae Dafydd fab Llywelyn yn gwneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf, ac yn gofyn i’r Pab warchod ei hawliau.
Dafydd, Tywysog CymruYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf