Llywelyn Fawr
Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn Fawr

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1218
Mae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.
Llun: Cymru tua 1217: tiroedd Llywelyn Fawr a’r tywysogion a’i dilynai. · Unknown mapmaker, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn 1218, yng Nghaerwrangon, gwnaeth llywodraeth y brenin ifanc Harri III heddwch â Llywelyn. Cadarnhaodd y cytundeb iddo ei holl goncwestau diweddar.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.
| Pryd | 1218 |
|---|---|
| Ble | Caerwrangon |
| Pwy | Llywelyn ab Iorwerth a chyngor Harri III |
Cadwodd Llywelyn yn ei ddwylo ei hun y cestyll a gipiasai, yn eu plith Caerfyrddin, Aberteifi a Threfaldwyn.FfynhonnellLlywelyn ap Iorwerth (‘Llywelyn the Great’, 1173–1240) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Gyda meibion Cynan ab Owain trechodd ei ewythr, Dafydd I, yn 1194; priododd Siwan, merch anghyfreithlon y brenin; yn 1211 arweiniodd ymgyrch frenhinol i Gymru at ei unigo a cholli’r Pedwar Cantref, a adenillwyd yn 1212; cipiodd Gaerfyrddin, Aberteifi a Threfaldwyn; yn 1216 yn Aberdyfi rhannodd diroedd tŷ Dinefwr mewn cynulliad o holl dywysogion Cymru a holl ddoethion Gwynedd; yng Nghaerwrangon yn 1218 cadwodd y cestyll a enillasai yn ei ofal; yn 1238 tyngodd arglwyddi Cymru lw i Ddafydd; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy a’i gladdu yn yr abaty, a’i noddwr mwyaf ef.
O hynny hyd ei farw ef oedd prif rym Cymru. O 1230 galwai ei hun yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.

Roedd Ednyfed Fychan yn un o’r trafodwyr yng Nghaerwrangon, ar ben rhestr swyddogion y tywysog. Mae’n ymddangos gyntaf yn ddistain yn haf 1217, ar ben tystion rhodd Llywelyn o Landimôr yng Ngŵyr.FfynhonnellEdnyfed Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Ednyfed Fychan ap Cynfrig (bu farw 1 Hydref 1246), distain Gwynedd, rhywbeth fel prif weinidog, am bron i ddeng mlynedd ar hugain; fe’i cofnodir gyntaf yn y swydd yn haf 1217, ar ben tystion rhodd Llywelyn o Landimôr yng Ngŵyr; un o drafodwyr Cytundeb Caerwrangon (1218), ar ben rhestr swyddogion y tywysog; un o brif drafodwyr trafodaethau 1222 a arweiniodd at briodas Elen ferch Llywelyn â John o’r Alban; yn 1229 rhoddodd Harri III lythyrau nawdd iddo ar gyfer Llansadwrn, Cellan a Llanrhystud; yn 1223 pennodd ffiniau tiroedd Maelgwn ap Rhys, Rhys Gryg ac Owain ap Gruffudd; fe’i gelwid yn ‘ustus y tywysog’; yn 1234 setlodd ddadl am gored bysgod ar afon Dyfrdwy rhwng mynachod Glyn y Groes a gwŷr rhydd Llangollen; wedi 1240 gwasanaethodd Ddafydd ap Llywelyn, gan arwain negeseuon at Harri III; priododd Wenllian, merch yr Arglwydd Rhys; roedd gan ei ddisgynyddion, Wyrion Eden, freintiau arbennig; sefydlodd ei ŵyr Tudur Hen gangen Penmynydd, a ddaeth ag Owain Tudur, taid Harri VII; cofnododd comisiwn Harri VII tua 1490 i Ednyfed ladd tri arglwydd o Saeson mewn brwydr un bore ac i Lywelyn ganiatáu iddo ddwyn tri phen yn arfau.
Am ei wasanaeth rhoddodd Llywelyn diroedd i Ednyfed ym Môn, Nantconwy, Arllechwedd Uchaf a’r Creuddyn. Rhyddhaodd hefyd holl ddisgynyddion taid Ednyfed o bob dyletswydd ond gwasanaeth mewn rhyfel, y ddaliadaeth a elwir yn eiddo Wyrion Eden.FfynhonnellEdnyfed Fychan (Ednyfed ap Cynwrig) and his descendants, noble family of Gwynedd ↗Glyn Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEdnyfed ap Cynwrig (bu farw 1246), a hawliai dras o Farchudd, o un o’r cenhedloedd a fu’n hir yn byw yn Rhos a Rhufoniog; distain Gwynedd tua 1215–1246; gwobrwywyd ei wasanaeth gwleidyddol a milwrol i Lywelyn Fawr drwy roi iddo drefi caeth ym Môn, Nantconwy, Arllechwedd Uchaf a Chreuddyn, a thrwy ganiatáu i holl ddisgynyddion ei daid ddal eu tiroedd drwy Gymru gyfan yn rhydd rhag pob dyled a gwasanaeth heblaw gwasanaeth milwrol adeg rhyfel, sef daliadaeth ‘Wyrion Eden’; ceir ei ddisgynyddion hefyd yn Llansadwrn yn sir Gaerfyrddin ac yng Nghellan yn sir Aberteifi; hyd yn oed cyn 1282 roeddent yn ‘bendefigaeth weinyddol’ gyfoethog, rhagflaenwyr yr uchelwyr Cymreig; bu ei feibion Goronwy a Thudur yn ddisteiniaid i Lywelyn ap Gruffudd, a Hywel yn esgob Llanelwy 1240–7; o Oronwy ab Ednyfed y disgynnodd Tuduriaid Penmynydd, ac felly Owain Tudur a Harri VII.
Yn 1220 derbyniodd llywodraeth Harri Ddafydd, mab Llywelyn, yn etifedd iddo, ac yn 1222 gofynnodd Llywelyn i’r Pab Honorius III gadarnhau hynny.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)1208: wedi i John ddal Gwenwynwyn, cymerodd Llywelyn dde Powys a gogledd Ceredigion ac ailgodi castell Aberystwyth; 1209: gyda John yn erbyn Gwilym y Llew, brenin yr Alban; 1210: dinistriodd ei gastell ei hun yn Negannwy a chilio i’r gorllewin o Gonwy; 1211: trodd ymgyrch gyntaf John yn ôl, ac ym mis Awst daeth eto â byddin fwy, croesi Conwy a mynd i Eryri, a llosgwyd Bangor a dal ei hesgob; anfonodd Llywelyn Siwan i drafod, rhoi teyrnged o wartheg a cheffylau a gwystlon, yn eu plith ei fab Gruffudd, a chytuno, pe bai’n marw heb etifedd cyfreithlon o Siwan, yr âi ei diroedd i’r brenin; 1212: o fewn deufis enillodd Wynedd gyfan yn ôl ond Degannwy a Rhuddlan, gyda help y Pab, a’i rhyddhaodd o’i lwon i John; rhoddwyd y gorau i ymgyrch John ym mis Awst wedi llythyrau gan Siwan a Gwilym y Llew yn rhybuddio y gallai ei farwniaid ei ladd neu ei fradychu; 1215: yn gynghreiriad i’r barwniaid cipiodd Amwythig heb wrthwynebiad; ym mis Rhagfyr, gyda’r mân dywysogion, cipiodd Gaerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran; cysegrwyd Iorwerth yn esgob Tyddewi a Chadwgan yn esgob Bangor; daeth Ednyfed Fychan yn ddistain; 1223: yn gynnar yn y flwyddyn cipiodd gestyll Kinnerley a Whittington yn Swydd Amwythig; Ionawr 1234: yn gynghreiriad i Richard Marshal, cipiodd Amwythig; 1216: gyrrodd Wenwynwyn o dde Powys, a bu Gwenwynwyn farw yn Lloegr; bu farw’r Brenin John; 1217: newidiodd Reginald de Braose ochr, cynigiodd bwrdeisiaid Aberhonddu wystlon, ildiodd Abertawe, a chynigiodd Hwlffordd wystlon neu ddirwy o 1,000 marc; 1220: dinistriodd Arberth a Chas-wis a llosgi Hwlffordd, gan gytuno i beidio ag ymosod ar Benfro am £100; cydnabu llywodraeth Harri Ddafydd yn etifedd; cestyll tua 1220–1230: Cricieth, Degannwy, Dolbadarn, Dolwyddelan a Chastell y Bere; 1222: gofynnodd i’r Pab Honorius III gadarnhau olyniaeth Dafydd; cyn 1230 ei deitl oedd princeps Norwalliae; 1231: llosgodd Drefaldwyn, Maesyfed, Y Gelli ac Aberhonddu, cipio Castell-nedd a Chydweli ac adennill Aberteifi, a daeth Harri i Gymru a chodi Castell Paen ond ni allai fynd ymhell; 21 Mehefin 1234: Heddwch Middle, cadoediad dwy flynedd a adnewyddwyd bob blwyddyn hyd ei farw, gan gadw Aberteifi a Buellt; 1237: bu farw Siwan a chafodd strôc, a chymerodd Dafydd ran gynyddol yn y llywodraeth; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy, a dywed y Brut iddo gael ei gladdu ‘yn anrhydeddus’; mae corbel o’r 13eg ganrif a gafwyd yn Negannwy, y credir ei fod yn ei ddangos, yn Sain Ffagan.
Rhwng tua 1220 a 1230 cododd neu ailgododd Llywelyn gestyll Cricieth, Degannwy, Dolbadarn, Dolwyddelan a Chastell y Bere.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)1208: wedi i John ddal Gwenwynwyn, cymerodd Llywelyn dde Powys a gogledd Ceredigion ac ailgodi castell Aberystwyth; 1209: gyda John yn erbyn Gwilym y Llew, brenin yr Alban; 1210: dinistriodd ei gastell ei hun yn Negannwy a chilio i’r gorllewin o Gonwy; 1211: trodd ymgyrch gyntaf John yn ôl, ac ym mis Awst daeth eto â byddin fwy, croesi Conwy a mynd i Eryri, a llosgwyd Bangor a dal ei hesgob; anfonodd Llywelyn Siwan i drafod, rhoi teyrnged o wartheg a cheffylau a gwystlon, yn eu plith ei fab Gruffudd, a chytuno, pe bai’n marw heb etifedd cyfreithlon o Siwan, yr âi ei diroedd i’r brenin; 1212: o fewn deufis enillodd Wynedd gyfan yn ôl ond Degannwy a Rhuddlan, gyda help y Pab, a’i rhyddhaodd o’i lwon i John; rhoddwyd y gorau i ymgyrch John ym mis Awst wedi llythyrau gan Siwan a Gwilym y Llew yn rhybuddio y gallai ei farwniaid ei ladd neu ei fradychu; 1215: yn gynghreiriad i’r barwniaid cipiodd Amwythig heb wrthwynebiad; ym mis Rhagfyr, gyda’r mân dywysogion, cipiodd Gaerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran; cysegrwyd Iorwerth yn esgob Tyddewi a Chadwgan yn esgob Bangor; daeth Ednyfed Fychan yn ddistain; 1223: yn gynnar yn y flwyddyn cipiodd gestyll Kinnerley a Whittington yn Swydd Amwythig; Ionawr 1234: yn gynghreiriad i Richard Marshal, cipiodd Amwythig; 1216: gyrrodd Wenwynwyn o dde Powys, a bu Gwenwynwyn farw yn Lloegr; bu farw’r Brenin John; 1217: newidiodd Reginald de Braose ochr, cynigiodd bwrdeisiaid Aberhonddu wystlon, ildiodd Abertawe, a chynigiodd Hwlffordd wystlon neu ddirwy o 1,000 marc; 1220: dinistriodd Arberth a Chas-wis a llosgi Hwlffordd, gan gytuno i beidio ag ymosod ar Benfro am £100; cydnabu llywodraeth Harri Ddafydd yn etifedd; cestyll tua 1220–1230: Cricieth, Degannwy, Dolbadarn, Dolwyddelan a Chastell y Bere; 1222: gofynnodd i’r Pab Honorius III gadarnhau olyniaeth Dafydd; cyn 1230 ei deitl oedd princeps Norwalliae; 1231: llosgodd Drefaldwyn, Maesyfed, Y Gelli ac Aberhonddu, cipio Castell-nedd a Chydweli ac adennill Aberteifi, a daeth Harri i Gymru a chodi Castell Paen ond ni allai fynd ymhell; 21 Mehefin 1234: Heddwch Middle, cadoediad dwy flynedd a adnewyddwyd bob blwyddyn hyd ei farw, gan gadw Aberteifi a Buellt; 1237: bu farw Siwan a chafodd strôc, a chymerodd Dafydd ran gynyddol yn y llywodraeth; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy, a dywed y Brut iddo gael ei gladdu ‘yn anrhydeddus’; mae corbel o’r 13eg ganrif a gafwyd yn Negannwy, y credir ei fod yn ei ddangos, yn Sain Ffagan. Saif Castell y Bere ar graig uwchben Dyffryn Dysynni ger Cadair Idris, yn gwarchod y ffyrdd mynydd rhwng Gwynedd, Powys a Deheubarth. Cyfrifir ei gerfiadau, yn eu plith delwau o filwyr, ymhlith ‘peth o’r cerfio carreg gorau o Gymru’r drydedd ganrif ar ddeg’. Hwn oedd y cyntaf o gestyll carreg Llywelyn, a dim ond yng Nghricieth y ceir teils llawr tebyg i’w rai ef. ‘Castell y Bere’ yw’r gân gyntaf ar albwm Plethyn, Rhown Garreg ar Garreg (1981), gyda geiriau gan Myrddin ap Dafydd.FfynhonnellCastell y Bere ↗Wikipedia (Saesneg)Castell y Bere, castell Cymreig ger Llanfihangel-y-pennant yng Ngwynedd, a godwyd gan Lywelyn Fawr yn yr 1220au ar fryncyn creigiog uwchben Dyffryn Dysynni ger Cadair Idris, i ddiogelu de-orllewin Gwynedd a’r llwybrau masnach mynyddig rhwng Gwynedd, Powys Wenwynwyn a Deheubarth; y cyntaf o sawl castell carreg a gododd Llywelyn; ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd dŵr i’r de, fel yr un yn Nolforwyn; gwarchaewyd a chipiwyd gan luoedd Edward I ym mis Ebrill 1283; sefydlodd Edward dref fach wrth ei ymyl; wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 gadawyd y castell a’r dref; cliriwyd yn yr 1850au, rhoddwyd yng ngofal y wladwriaeth yn 1949 gan Charles Corbett, ac mae bellach yng ngofal Cadw; mae’r tŵr gogleddol yn apsidaidd, ar ffurf D, nodweddiadol o gestyll Cymreig dechrau’r 13eg ganrif; yn anarferol roedd ynddo gerfluniau addurnol, gan gynnwys delwau o filwyr, a theils llawr addurnol, nodwedd a rennir â Chricieth yn unig, ac mae’r hanesydd Lawrence Butler yn cyfrif ei gerfiadau ymhlith ‘some of the finest stone carving from thirteenth-century Wales’; ‘Castell y Bere’ yw trac cyntaf albwm Plethyn Rhown Garreg ar Garreg (1981), gyda geiriau gan Myrddin ap Dafydd. Cysylltir enw Cricieth amlaf â crug caeth, ‘craig y carcharor’, a chofnodir ei chastell gyntaf yn 1239. Yng ngwanwyn 1404 cipiodd lluoedd Owain Glyndŵr ef, wedi i lynges o Ffrainc dorri ei gyflenwadau.FfynhonnellCriccieth ↗Wikipedia (Saesneg)Cricieth, tref yng Ngwynedd ar Fae Tremadog; mae’r ddamcaniaeth fwyaf poblogaidd yn cysylltu’r enw â crug caeth, ‘craig y carcharor’, a’r ffurf gynharaf, ym Mrut y Tywysogion, yw ‘castell Cruceith’; mae’n debyg i Lywelyn ab Iorwerth, a ddaliai’r ardal ers 1202, godi’r castell tua 1230, a gofnodwyd gyntaf yn 1239; bwrdeistref trwy siarter yn 1284; cipiodd lluoedd Owain Glyndŵr y castell yng ngwanwyn 1404, wedi i lynges Ffrengig dorri ei gyflenwadau; daliodd Lloyd George, aelod dros Fwrdeistrefi Caernarfon o 1890, y sedd am 55 mlynedd; gyda rheilffordd yr arfordir yn 1868 tyfodd y dref yn gyrchfan glan môr; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1975; 64.2% yn siarad Cymraeg yn 2011. Saif Dolwyddelan, sy’n gwarchod y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd, ar un o ddeg hafod y tywysogion yn Nyffryn Lledr, ac eir i mewn i’w gorthwr ar y llawr cyntaf i fyny grisiau.FfynhonnellDolwyddelan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolwyddelan, castell o’r 13eg ganrif i’r gorllewin o Ddolwyddelan yn gwarchod y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd; saif yn Ffriddgelli, un o ddeg hafod tywysogion Gwynedd yn Nyffryn Lledr; Tomen Castell, tŵr bach hŷn ar graig tua’r Afon Lledr, yw man geni tebygol Llywelyn ab Iorwerth; mae’r gorthwr petryal yn nodweddiadol o dyrau’r tywysogion Cymreig, fel rhai Castell y Bere a Chricieth, a cheir mynediad iddo ar y llawr cyntaf i fyny grisiau, a orchuddiwyd unwaith gan adeilad blaen; efallai mai gwaith Llywelyn ap Gruffudd yw’r tŵr gorllewinol; cipiwyd gan luoedd Edward I ar 18 Ionawr 1283; Gruffudd ap Tudur, Cymro, oedd y cwnstabl o 1284; yn 1488 cymerodd Maredudd ab Ieuan y les a chodi Tai Penamnen gerllaw; peintiodd Moses Griffith ef yn 1788 ar gyfer A Tour in Wales Thomas Pennant; adferwyd y gorthwr yn 1848–50 gan yr Arglwydd Willoughby de Eresby; codwyd o grut a llechfaen lleol; fe’i defnyddiwyd ar gyfer y ffilm Dragonslayer; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolwyddelan yn Saesneg.
Yn 1220 ymladdodd Llywelyn yn erbyn William Marshal. Dinistriodd gestyll Arberth a Chas-wis a llosgi Hwlffordd, a chytuno i beidio ag ymosod ar Benfro am £100. Yn gynnar yn 1223 cipiodd gestyll Kinnerley a Whittington yn Swydd Amwythig.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)1208: wedi i John ddal Gwenwynwyn, cymerodd Llywelyn dde Powys a gogledd Ceredigion ac ailgodi castell Aberystwyth; 1209: gyda John yn erbyn Gwilym y Llew, brenin yr Alban; 1210: dinistriodd ei gastell ei hun yn Negannwy a chilio i’r gorllewin o Gonwy; 1211: trodd ymgyrch gyntaf John yn ôl, ac ym mis Awst daeth eto â byddin fwy, croesi Conwy a mynd i Eryri, a llosgwyd Bangor a dal ei hesgob; anfonodd Llywelyn Siwan i drafod, rhoi teyrnged o wartheg a cheffylau a gwystlon, yn eu plith ei fab Gruffudd, a chytuno, pe bai’n marw heb etifedd cyfreithlon o Siwan, yr âi ei diroedd i’r brenin; 1212: o fewn deufis enillodd Wynedd gyfan yn ôl ond Degannwy a Rhuddlan, gyda help y Pab, a’i rhyddhaodd o’i lwon i John; rhoddwyd y gorau i ymgyrch John ym mis Awst wedi llythyrau gan Siwan a Gwilym y Llew yn rhybuddio y gallai ei farwniaid ei ladd neu ei fradychu; 1215: yn gynghreiriad i’r barwniaid cipiodd Amwythig heb wrthwynebiad; ym mis Rhagfyr, gyda’r mân dywysogion, cipiodd Gaerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran; cysegrwyd Iorwerth yn esgob Tyddewi a Chadwgan yn esgob Bangor; daeth Ednyfed Fychan yn ddistain; 1223: yn gynnar yn y flwyddyn cipiodd gestyll Kinnerley a Whittington yn Swydd Amwythig; Ionawr 1234: yn gynghreiriad i Richard Marshal, cipiodd Amwythig; 1216: gyrrodd Wenwynwyn o dde Powys, a bu Gwenwynwyn farw yn Lloegr; bu farw’r Brenin John; 1217: newidiodd Reginald de Braose ochr, cynigiodd bwrdeisiaid Aberhonddu wystlon, ildiodd Abertawe, a chynigiodd Hwlffordd wystlon neu ddirwy o 1,000 marc; 1220: dinistriodd Arberth a Chas-wis a llosgi Hwlffordd, gan gytuno i beidio ag ymosod ar Benfro am £100; cydnabu llywodraeth Harri Ddafydd yn etifedd; cestyll tua 1220–1230: Cricieth, Degannwy, Dolbadarn, Dolwyddelan a Chastell y Bere; 1222: gofynnodd i’r Pab Honorius III gadarnhau olyniaeth Dafydd; cyn 1230 ei deitl oedd princeps Norwalliae; 1231: llosgodd Drefaldwyn, Maesyfed, Y Gelli ac Aberhonddu, cipio Castell-nedd a Chydweli ac adennill Aberteifi, a daeth Harri i Gymru a chodi Castell Paen ond ni allai fynd ymhell; 21 Mehefin 1234: Heddwch Middle, cadoediad dwy flynedd a adnewyddwyd bob blwyddyn hyd ei farw, gan gadw Aberteifi a Buellt; 1237: bu farw Siwan a chafodd strôc, a chymerodd Dafydd ran gynyddol yn y llywodraeth; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy, a dywed y Brut iddo gael ei gladdu ‘yn anrhydeddus’; mae corbel o’r 13eg ganrif a gafwyd yn Negannwy, y credir ei fod yn ei ddangos, yn Sain Ffagan.
Yn 1231 llosgodd Drefaldwyn, Maesyfed, Y Gelli ac Aberhonddu, cipio Castell-nedd a Chydweli, ac ennill Aberteifi yn ôl. Daeth Harri III â byddin a chodi castell yng Nghastell Paen, ond ni allai fynd ymhell i mewn i Gymru.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)1208: wedi i John ddal Gwenwynwyn, cymerodd Llywelyn dde Powys a gogledd Ceredigion ac ailgodi castell Aberystwyth; 1209: gyda John yn erbyn Gwilym y Llew, brenin yr Alban; 1210: dinistriodd ei gastell ei hun yn Negannwy a chilio i’r gorllewin o Gonwy; 1211: trodd ymgyrch gyntaf John yn ôl, ac ym mis Awst daeth eto â byddin fwy, croesi Conwy a mynd i Eryri, a llosgwyd Bangor a dal ei hesgob; anfonodd Llywelyn Siwan i drafod, rhoi teyrnged o wartheg a cheffylau a gwystlon, yn eu plith ei fab Gruffudd, a chytuno, pe bai’n marw heb etifedd cyfreithlon o Siwan, yr âi ei diroedd i’r brenin; 1212: o fewn deufis enillodd Wynedd gyfan yn ôl ond Degannwy a Rhuddlan, gyda help y Pab, a’i rhyddhaodd o’i lwon i John; rhoddwyd y gorau i ymgyrch John ym mis Awst wedi llythyrau gan Siwan a Gwilym y Llew yn rhybuddio y gallai ei farwniaid ei ladd neu ei fradychu; 1215: yn gynghreiriad i’r barwniaid cipiodd Amwythig heb wrthwynebiad; ym mis Rhagfyr, gyda’r mân dywysogion, cipiodd Gaerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran; cysegrwyd Iorwerth yn esgob Tyddewi a Chadwgan yn esgob Bangor; daeth Ednyfed Fychan yn ddistain; 1223: yn gynnar yn y flwyddyn cipiodd gestyll Kinnerley a Whittington yn Swydd Amwythig; Ionawr 1234: yn gynghreiriad i Richard Marshal, cipiodd Amwythig; 1216: gyrrodd Wenwynwyn o dde Powys, a bu Gwenwynwyn farw yn Lloegr; bu farw’r Brenin John; 1217: newidiodd Reginald de Braose ochr, cynigiodd bwrdeisiaid Aberhonddu wystlon, ildiodd Abertawe, a chynigiodd Hwlffordd wystlon neu ddirwy o 1,000 marc; 1220: dinistriodd Arberth a Chas-wis a llosgi Hwlffordd, gan gytuno i beidio ag ymosod ar Benfro am £100; cydnabu llywodraeth Harri Ddafydd yn etifedd; cestyll tua 1220–1230: Cricieth, Degannwy, Dolbadarn, Dolwyddelan a Chastell y Bere; 1222: gofynnodd i’r Pab Honorius III gadarnhau olyniaeth Dafydd; cyn 1230 ei deitl oedd princeps Norwalliae; 1231: llosgodd Drefaldwyn, Maesyfed, Y Gelli ac Aberhonddu, cipio Castell-nedd a Chydweli ac adennill Aberteifi, a daeth Harri i Gymru a chodi Castell Paen ond ni allai fynd ymhell; 21 Mehefin 1234: Heddwch Middle, cadoediad dwy flynedd a adnewyddwyd bob blwyddyn hyd ei farw, gan gadw Aberteifi a Buellt; 1237: bu farw Siwan a chafodd strôc, a chymerodd Dafydd ran gynyddol yn y llywodraeth; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy, a dywed y Brut iddo gael ei gladdu ‘yn anrhydeddus’; mae corbel o’r 13eg ganrif a gafwyd yn Negannwy, y credir ei fod yn ei ddangos, yn Sain Ffagan.
Ar 21 Mehefin 1234 rhoddodd Heddwch Middle gadoediad o ddwy flynedd, a chadwodd Llywelyn Aberteifi a Buellt. Adnewyddwyd y cadoediad bob blwyddyn hyd ei farw.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)1208: wedi i John ddal Gwenwynwyn, cymerodd Llywelyn dde Powys a gogledd Ceredigion ac ailgodi castell Aberystwyth; 1209: gyda John yn erbyn Gwilym y Llew, brenin yr Alban; 1210: dinistriodd ei gastell ei hun yn Negannwy a chilio i’r gorllewin o Gonwy; 1211: trodd ymgyrch gyntaf John yn ôl, ac ym mis Awst daeth eto â byddin fwy, croesi Conwy a mynd i Eryri, a llosgwyd Bangor a dal ei hesgob; anfonodd Llywelyn Siwan i drafod, rhoi teyrnged o wartheg a cheffylau a gwystlon, yn eu plith ei fab Gruffudd, a chytuno, pe bai’n marw heb etifedd cyfreithlon o Siwan, yr âi ei diroedd i’r brenin; 1212: o fewn deufis enillodd Wynedd gyfan yn ôl ond Degannwy a Rhuddlan, gyda help y Pab, a’i rhyddhaodd o’i lwon i John; rhoddwyd y gorau i ymgyrch John ym mis Awst wedi llythyrau gan Siwan a Gwilym y Llew yn rhybuddio y gallai ei farwniaid ei ladd neu ei fradychu; 1215: yn gynghreiriad i’r barwniaid cipiodd Amwythig heb wrthwynebiad; ym mis Rhagfyr, gyda’r mân dywysogion, cipiodd Gaerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran; cysegrwyd Iorwerth yn esgob Tyddewi a Chadwgan yn esgob Bangor; daeth Ednyfed Fychan yn ddistain; 1223: yn gynnar yn y flwyddyn cipiodd gestyll Kinnerley a Whittington yn Swydd Amwythig; Ionawr 1234: yn gynghreiriad i Richard Marshal, cipiodd Amwythig; 1216: gyrrodd Wenwynwyn o dde Powys, a bu Gwenwynwyn farw yn Lloegr; bu farw’r Brenin John; 1217: newidiodd Reginald de Braose ochr, cynigiodd bwrdeisiaid Aberhonddu wystlon, ildiodd Abertawe, a chynigiodd Hwlffordd wystlon neu ddirwy o 1,000 marc; 1220: dinistriodd Arberth a Chas-wis a llosgi Hwlffordd, gan gytuno i beidio ag ymosod ar Benfro am £100; cydnabu llywodraeth Harri Ddafydd yn etifedd; cestyll tua 1220–1230: Cricieth, Degannwy, Dolbadarn, Dolwyddelan a Chastell y Bere; 1222: gofynnodd i’r Pab Honorius III gadarnhau olyniaeth Dafydd; cyn 1230 ei deitl oedd princeps Norwalliae; 1231: llosgodd Drefaldwyn, Maesyfed, Y Gelli ac Aberhonddu, cipio Castell-nedd a Chydweli ac adennill Aberteifi, a daeth Harri i Gymru a chodi Castell Paen ond ni allai fynd ymhell; 21 Mehefin 1234: Heddwch Middle, cadoediad dwy flynedd a adnewyddwyd bob blwyddyn hyd ei farw, gan gadw Aberteifi a Buellt; 1237: bu farw Siwan a chafodd strôc, a chymerodd Dafydd ran gynyddol yn y llywodraeth; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy, a dywed y Brut iddo gael ei gladdu ‘yn anrhydeddus’; mae corbel o’r 13eg ganrif a gafwyd yn Negannwy, y credir ei fod yn ei ddangos, yn Sain Ffagan.
Cyn 1230 ei deitl yn ei siarteri oedd princeps Norwalliae, tywysog gogledd Cymru.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)1208: wedi i John ddal Gwenwynwyn, cymerodd Llywelyn dde Powys a gogledd Ceredigion ac ailgodi castell Aberystwyth; 1209: gyda John yn erbyn Gwilym y Llew, brenin yr Alban; 1210: dinistriodd ei gastell ei hun yn Negannwy a chilio i’r gorllewin o Gonwy; 1211: trodd ymgyrch gyntaf John yn ôl, ac ym mis Awst daeth eto â byddin fwy, croesi Conwy a mynd i Eryri, a llosgwyd Bangor a dal ei hesgob; anfonodd Llywelyn Siwan i drafod, rhoi teyrnged o wartheg a cheffylau a gwystlon, yn eu plith ei fab Gruffudd, a chytuno, pe bai’n marw heb etifedd cyfreithlon o Siwan, yr âi ei diroedd i’r brenin; 1212: o fewn deufis enillodd Wynedd gyfan yn ôl ond Degannwy a Rhuddlan, gyda help y Pab, a’i rhyddhaodd o’i lwon i John; rhoddwyd y gorau i ymgyrch John ym mis Awst wedi llythyrau gan Siwan a Gwilym y Llew yn rhybuddio y gallai ei farwniaid ei ladd neu ei fradychu; 1215: yn gynghreiriad i’r barwniaid cipiodd Amwythig heb wrthwynebiad; ym mis Rhagfyr, gyda’r mân dywysogion, cipiodd Gaerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran; cysegrwyd Iorwerth yn esgob Tyddewi a Chadwgan yn esgob Bangor; daeth Ednyfed Fychan yn ddistain; 1223: yn gynnar yn y flwyddyn cipiodd gestyll Kinnerley a Whittington yn Swydd Amwythig; Ionawr 1234: yn gynghreiriad i Richard Marshal, cipiodd Amwythig; 1216: gyrrodd Wenwynwyn o dde Powys, a bu Gwenwynwyn farw yn Lloegr; bu farw’r Brenin John; 1217: newidiodd Reginald de Braose ochr, cynigiodd bwrdeisiaid Aberhonddu wystlon, ildiodd Abertawe, a chynigiodd Hwlffordd wystlon neu ddirwy o 1,000 marc; 1220: dinistriodd Arberth a Chas-wis a llosgi Hwlffordd, gan gytuno i beidio ag ymosod ar Benfro am £100; cydnabu llywodraeth Harri Ddafydd yn etifedd; cestyll tua 1220–1230: Cricieth, Degannwy, Dolbadarn, Dolwyddelan a Chastell y Bere; 1222: gofynnodd i’r Pab Honorius III gadarnhau olyniaeth Dafydd; cyn 1230 ei deitl oedd princeps Norwalliae; 1231: llosgodd Drefaldwyn, Maesyfed, Y Gelli ac Aberhonddu, cipio Castell-nedd a Chydweli ac adennill Aberteifi, a daeth Harri i Gymru a chodi Castell Paen ond ni allai fynd ymhell; 21 Mehefin 1234: Heddwch Middle, cadoediad dwy flynedd a adnewyddwyd bob blwyddyn hyd ei farw, gan gadw Aberteifi a Buellt; 1237: bu farw Siwan a chafodd strôc, a chymerodd Dafydd ran gynyddol yn y llywodraeth; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy, a dywed y Brut iddo gael ei gladdu ‘yn anrhydeddus’; mae corbel o’r 13eg ganrif a gafwyd yn Negannwy, y credir ei fod yn ei ddangos, yn Sain Ffagan. Roedd Aberffraw, yn ei deitl newydd, yn un o dair sedd frenhinol Cymru a enwyd gan Gerallt Gymro, gyda Dinefwr yn y De a Phengwern ym Mhowys.FfynhonnellThe Description of Wales, book I, chapter 4: Cantreds, royal palaces and cathedrals ↗Gerallt Gymro, 1194; A Vision of Britain through Time (Saesneg)Tair sedd frenhinol Cymru: Dinefwr yn y De, Aberffraw yn y Gogledd, a Phengwern ym Mhowys.
Ffynonellau a darllen pellach
Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn FawrMae’r Magna Carta yn addo dychwelyd mab Llywelyn a’r gwystlon Cymreig, ac y bydd dadleuon am dir yng Nghymru yn cael eu barnu yn ôl cyfraith Cymru.
Cymru yn y Magna CartaMae Llywelyn Fawr yn galw tywysogion Cymru i Aberdyfi ac yn rhannu Deheubarth rhyngddynt, gan weithredu fel arweinydd cenedl Gymreig.
Y cyngor yn AberdyfiMae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.
Marw Llywelyn FawrMae’r cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn llunio cyfraith Hywel Dda ar gyfer Gwynedd yn Llyfr Iorwerth, a ysgrifennwyd yn Gymraeg.
Llyfr IorwerthYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf