Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1218

Llywelyn Fawr yn ben

Mae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.

Llun: Cymru tua 1217: tiroedd Llywelyn Fawr a’r tywysogion a’i dilynai. · Unknown mapmaker, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 1218, yng Nghaerwrangon, gwnaeth llywodraeth y brenin ifanc Harri III heddwch â Llywelyn. Cadarnhaodd y cytundeb iddo ei holl goncwestau diweddar.

Pryd1218
BleCaerwrangon
PwyLlywelyn ab Iorwerth a chyngor Harri III

Y cestyll a enillasai#

Cadwodd Llywelyn yn ei ddwylo ei hun y cestyll a gipiasai, yn eu plith Caerfyrddin, Aberteifi a Threfaldwyn.

Prif rym Cymru#

O hynny hyd ei farw ef oedd prif rym Cymru. O 1230 galwai ei hun yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri.

Argraff o sêl gudd Llywelyn, 1222.
Argraff o sêl gudd Llywelyn, 1222. · Llun: Llywelyn ab Iorwerth’s chancery, Public domain, Wikimedia Commons

Y gwŷr y tu ôl i’r cytundeb#

Roedd Ednyfed Fychan yn un o’r trafodwyr yng Nghaerwrangon, ar ben rhestr swyddogion y tywysog. Mae’n ymddangos gyntaf yn ddistain yn haf 1217, ar ben tystion rhodd Llywelyn o Landimôr yng Ngŵyr.

Wyrion Eden#

Am ei wasanaeth rhoddodd Llywelyn diroedd i Ednyfed ym Môn, Nantconwy, Arllechwedd Uchaf a’r Creuddyn. Rhyddhaodd hefyd holl ddisgynyddion taid Ednyfed o bob dyletswydd ond gwasanaeth mewn rhyfel, y ddaliadaeth a elwir yn eiddo Wyrion Eden.

Cytuno ar etifedd#

Yn 1220 derbyniodd llywodraeth Harri Ddafydd, mab Llywelyn, yn etifedd iddo, ac yn 1222 gofynnodd Llywelyn i’r Pab Honorius III gadarnhau hynny.

Cestyll o garreg#

Rhwng tua 1220 a 1230 cododd neu ailgododd Llywelyn gestyll Cricieth, Degannwy, Dolbadarn, Dolwyddelan a Chastell y Bere. Saif Castell y Bere ar graig uwchben Dyffryn Dysynni ger Cadair Idris, yn gwarchod y ffyrdd mynydd rhwng Gwynedd, Powys a Deheubarth. Cyfrifir ei gerfiadau, yn eu plith delwau o filwyr, ymhlith ‘peth o’r cerfio carreg gorau o Gymru’r drydedd ganrif ar ddeg’. Hwn oedd y cyntaf o gestyll carreg Llywelyn, a dim ond yng Nghricieth y ceir teils llawr tebyg i’w rai ef. ‘Castell y Bere’ yw’r gân gyntaf ar albwm Plethyn, Rhown Garreg ar Garreg (1981), gyda geiriau gan Myrddin ap Dafydd. Cysylltir enw Cricieth amlaf â crug caeth, ‘craig y carcharor’, a chofnodir ei chastell gyntaf yn 1239. Yng ngwanwyn 1404 cipiodd lluoedd Owain Glyndŵr ef, wedi i lynges o Ffrainc dorri ei gyflenwadau. Saif Dolwyddelan, sy’n gwarchod y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd, ar un o ddeg hafod y tywysogion yn Nyffryn Lledr, ac eir i mewn i’w gorthwr ar y llawr cyntaf i fyny grisiau.

Yn erbyn y Marshal#

Yn 1220 ymladdodd Llywelyn yn erbyn William Marshal. Dinistriodd gestyll Arberth a Chas-wis a llosgi Hwlffordd, a chytuno i beidio ag ymosod ar Benfro am £100. Yn gynnar yn 1223 cipiodd gestyll Kinnerley a Whittington yn Swydd Amwythig.

Ymgyrch 1231#

Yn 1231 llosgodd Drefaldwyn, Maesyfed, Y Gelli ac Aberhonddu, cipio Castell-nedd a Chydweli, ac ennill Aberteifi yn ôl. Daeth Harri III â byddin a chodi castell yng Nghastell Paen, ond ni allai fynd ymhell i mewn i Gymru.

Heddwch Middle#

Ar 21 Mehefin 1234 rhoddodd Heddwch Middle gadoediad o ddwy flynedd, a chadwodd Llywelyn Aberteifi a Buellt. Adnewyddwyd y cadoediad bob blwyddyn hyd ei farw.

O ogledd Cymru i Aberffraw#

Cyn 1230 ei deitl yn ei siarteri oedd princeps Norwalliae, tywysog gogledd Cymru. Roedd Aberffraw, yn ei deitl newydd, yn un o dair sedd frenhinol Cymru a enwyd gan Gerallt Gymro, gyda Dinefwr yn y De a Phengwern ym Mhowys.

Y bobl

c. 1173–1240

Llywelyn Fawr

Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.

Llywelyn Fawr

Cyn ac wedyn

  1. Cymru yn y Magna Carta

    Mae’r Magna Carta yn addo dychwelyd mab Llywelyn a’r gwystlon Cymreig, ac y bydd dadleuon am dir yng Nghymru yn cael eu barnu yn ôl cyfraith Cymru.

    Cymru yn y Magna Carta
  2. Y cyngor yn Aberdyfi

    Mae Llywelyn Fawr yn galw tywysogion Cymru i Aberdyfi ac yn rhannu Deheubarth rhyngddynt, gan weithredu fel arweinydd cenedl Gymreig.

    Y cyngor yn Aberdyfi
  3. Marw Llywelyn Fawr

    Mae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.

    Marw Llywelyn Fawr
  4. Llyfr Iorwerth

    Mae’r cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn llunio cyfraith Hywel Dda ar gyfer Gwynedd yn Llyfr Iorwerth, a ysgrifennwyd yn Gymraeg.

    Llyfr Iorwerth

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf