Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

c. 1240

Llyfr Iorwerth

Mae’r cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn llunio cyfraith Hywel Dda ar gyfer Gwynedd yn Llyfr Iorwerth, a ysgrifennwyd yn Gymraeg.

Llun: Tudalen o Lyfr Du’r Waun, llyfr cyfraith Cymraeg o ddull Iorwerth. · Graffax, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Yn oes Llywelyn Fawr ailluniodd y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog gyfraith Hywel Dda i Wynedd. Ei lyfr ef, Llyfr Iorwerth, yw ffurf lawnaf cyfraith Cymru.

PwyIorwerth ap Madog, cyfreithiwr
PrydHanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg
BleGwynedd

Y gyfraith fwyaf datblygedig#

Daw cyfraith Cymru i lawr mewn tri dull, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth. Ystyrir mai dull Iorwerth yw’r mwyaf datblygedig.

Llys y tywysog#

Mae’n enwi pedwar ar hugain o swyddogion y llys: un ar bymtheg i’r brenin ac wyth i’r frenhines.

Yn Gymraeg#

Un o’i gopïau hynaf yw Llyfr Du’r Waun, yn Gymraeg, a ysgrifennwyd prin cyn tua 1240.

Pa mor hir y parhaodd#

Parhaodd cyfraith sifil Cymru hyd Ddeddfau 1535 i 1542. Clywyd yr achos olaf a wyddys dan gyfraith Cymru yn 1540.

Llys a gwlad#

Mae’r gyfraith wedi’i gosod mewn dwy ran, cyfraith y llys a chyfraith y wlad. Yn llyfr Iorwerth mae’r Llyfr Prawf yn adran ar ei phen ei hun, ar ‘Dair Colofn Cyfraith’, galanas, lladrad a thân, gyda ‘Gwerth Gwyllt a Dof’ a nodiadau ar gyd-aredig ac ŷd a ddifethwyd gan anifeiliaid.

Gwynedd yn gyntaf#

Mae llyfr Iorwerth yn hawlio’r lle cyntaf i frenin Aberffraw dros reolwyr eraill Cymru. Nid oes llyfr cyfraith wedi goroesi o Bowys, ond mae hwn yn nodi lle mae arfer Powys yn wahanol i arfer Gwynedd. Fel llyfrau’r de, mae’n adrodd sut y rhoddwyd trefn ar y gyfraith gan Hywel a’i gyngor yn y Tŷ Gwyn. Roedd Hywel wedi galw chwe gŵr o bob cwmwd yn ei deyrnas i’r Tŷ Gwyn ar Daf.

Y swyddogion yn eu trefn#

Y cyntaf o’r swyddogion yw’r penteulu, yna offeiriad y teulu, y distain, y penhebogydd, yr ynad llys, y pengwastrawd a’r gwas ystafell. Yn is i lawr daw’r gwastrawd afwyn, y porthor, y fara-wraig a’r olchwraig. Yn y neuadd eisteddai’r edling gyferbyn â’r brenin dros y tân, ac eisteddai’r ynad llys wrth y golofn.

Gwerth dyn#

Roedd pris ar bob anaf. Roedd llygad, clust, llaw neu droed yn werth 480 ceiniog, bys yn 80 a bawd yn 180, a chraith ar yr wyneb yn chweugain. Galanas gŵr rhydd oedd 3,780 ceiniog, neu 63 o wartheg. Roedd hyd yn oed cath yn werth pedair ceiniog, a chi gwarchod a laddwyd o fewn naw cam i’r drws yn 24 ceiniog.

Ynadon a meibion#

Rhaid oedd i ynad fod o leiaf yn 25 oed, ac os troid ei farn talai werth ei dafod. Rhennid y tir rhwng y meibion, a dywed llyfr Iorwerth fod ‘cyfraith Hywel yn ei barnu i’r mab ieuaf fel i’r hynaf’. Câi meibion a aned y tu allan i briodas, wedi i’w tad eu harddel, gyfran gyfartal â’r lleill.

Llyfr Du’r Waun#

Roedd Llyfr Du’r Waun, Peniarth 29, yn un o’r llawysgrifau a gasglodd Robert Vaughan yn Hengwrt ger Dolgellau, a chyhoeddodd J. Gwenogvryn Evans ffacsimili ohono yn 1909.

Dod i’r golwg#

Ancient Laws and Institutes of Wales Aneurin Owen, a gyhoeddwyd yn 1841, oedd y cyntaf i wahaniaethu rhwng y tri dull, a galwodd ef ddull Iorwerth yn Venedotian Code, cod Gwynedd. Mae geiriau’r hen gyfraith yn fyw o hyd: mae sarhad a dirwy yn eiriau Cymraeg heddiw.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

d. 950

Hywel Dda

Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.

Hywel Dda

Cyn ac wedyn

  1. Llywelyn Fawr yn ben

    Mae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.

    Llywelyn Fawr yn ben
  2. Marw Llywelyn Fawr

    Mae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.

    Marw Llywelyn Fawr
  3. Dafydd, Tywysog Cymru

    Mae Dafydd fab Llywelyn yn gwneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf, ac yn gofyn i’r Pab warchod ei hawliau.

    Dafydd, Tywysog Cymru
  4. Llyfr Du Caerfyrddin

    Mae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.

    Llyfr Du Caerfyrddin

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf