Hywel Dda
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel Dda
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
c. 1240
Mae’r cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn llunio cyfraith Hywel Dda ar gyfer Gwynedd yn Llyfr Iorwerth, a ysgrifennwyd yn Gymraeg.
Llun: Tudalen o Lyfr Du’r Waun, llyfr cyfraith Cymraeg o ddull Iorwerth. · Graffax, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Yn oes Llywelyn Fawr ailluniodd y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog gyfraith Hywel Dda i Wynedd. Ei lyfr ef, Llyfr Iorwerth, yw ffurf lawnaf cyfraith Cymru.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r gyfraith ar glawr mewn tri dull, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; ystyrir dull Iorwerth, y gyfraith fel y’i hailluniwyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn rhan gyntaf y drydedd ganrif ar ddeg, yn oes Llywelyn Fawr, yn ffurf fwyaf datblygedig y gyfraith; mae’n enwi pedwar ar hugain o swyddogion y llys, un ar bymtheg i’r brenin ac wyth i’r frenhines; ildiodd y gyfraith droseddol i Statud Rhuddlan yn 1284 a’r gyfraith sifil i Ddeddfau Uno 1535–1542, a chlywyd yr achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru yn 1540.
| Pwy | Iorwerth ap Madog, cyfreithiwr |
|---|---|
| Pryd | Hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg |
| Ble | Gwynedd |
Daw cyfraith Cymru i lawr mewn tri dull, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth. Ystyrir mai dull Iorwerth yw’r mwyaf datblygedig.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r gyfraith ar glawr mewn tri dull, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; ystyrir dull Iorwerth, y gyfraith fel y’i hailluniwyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn rhan gyntaf y drydedd ganrif ar ddeg, yn oes Llywelyn Fawr, yn ffurf fwyaf datblygedig y gyfraith; mae’n enwi pedwar ar hugain o swyddogion y llys, un ar bymtheg i’r brenin ac wyth i’r frenhines; ildiodd y gyfraith droseddol i Statud Rhuddlan yn 1284 a’r gyfraith sifil i Ddeddfau Uno 1535–1542, a chlywyd yr achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru yn 1540.
Mae’n enwi pedwar ar hugain o swyddogion y llys: un ar bymtheg i’r brenin ac wyth i’r frenhines.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r gyfraith ar glawr mewn tri dull, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; ystyrir dull Iorwerth, y gyfraith fel y’i hailluniwyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn rhan gyntaf y drydedd ganrif ar ddeg, yn oes Llywelyn Fawr, yn ffurf fwyaf datblygedig y gyfraith; mae’n enwi pedwar ar hugain o swyddogion y llys, un ar bymtheg i’r brenin ac wyth i’r frenhines; ildiodd y gyfraith droseddol i Statud Rhuddlan yn 1284 a’r gyfraith sifil i Ddeddfau Uno 1535–1542, a chlywyd yr achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru yn 1540.
Un o’i gopïau hynaf yw Llyfr Du’r Waun, yn Gymraeg, a ysgrifennwyd prin cyn tua 1240.FfynonellauBlack Book of Chirk ↗Wicipedia (Saesneg)Peniarth 29, Llyfrgell Genedlaethol Cymru; y drydedd ganrif ar ddeg; llawysgrif A Aneurin Owen o’r Venedotian Code, testun o Lyfr Iorwerth; casglwyd gan Robert Vaughan yn yr Hengwrt; ni ellir olrhain ei gysylltiad â’r Waun cyn yr unfed ganrif ar bymtheg.The Chirk Codex ↗Angela Grant, Cylchgrawn LlGC 36 (2014) (Saesneg)Dyddiodd Evans Peniarth 29 i tua 1200; heddiw tua 1250: ysgrifennwyd uwchben y llinell uchaf (Huws), a phrin cyn tua 1240 (Iorwerth ap Madog); llaw debyg i ran gyntaf Peniarth 30; mae rhagymadrodd Peniarth 28 yn galw Hywel yn rex, yn enwi Gwynedd, Powys a Deheubarth, ac yn defnyddio Britannia am Gymru.
Parhaodd cyfraith sifil Cymru hyd Ddeddfau 1535 i 1542. Clywyd yr achos olaf a wyddys dan gyfraith Cymru yn 1540.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r gyfraith ar glawr mewn tri dull, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; ystyrir dull Iorwerth, y gyfraith fel y’i hailluniwyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn rhan gyntaf y drydedd ganrif ar ddeg, yn oes Llywelyn Fawr, yn ffurf fwyaf datblygedig y gyfraith; mae’n enwi pedwar ar hugain o swyddogion y llys, un ar bymtheg i’r brenin ac wyth i’r frenhines; ildiodd y gyfraith droseddol i Statud Rhuddlan yn 1284 a’r gyfraith sifil i Ddeddfau Uno 1535–1542, a chlywyd yr achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru yn 1540.
Mae’r gyfraith wedi’i gosod mewn dwy ran, cyfraith y llys a chyfraith y wlad. Yn llyfr Iorwerth mae’r Llyfr Prawf yn adran ar ei phen ei hun, ar ‘Dair Colofn Cyfraith’, galanas, lladrad a thân, gyda ‘Gwerth Gwyllt a Dof’ a nodiadau ar gyd-aredig ac ŷd a ddifethwyd gan anifeiliaid.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Dull Iorwerth yw’r gyfraith fel y’i haddaswyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn oes Llywelyn Fawr; mae’n priodoli’r gyfraith i Hywel a’r cyngor yn y Tŷ Gwyn, yn hawlio blaenoriaeth i frenin Aberffraw dros reolwyr eraill Cymru, ac yn nodi lle mae arfer Powys yn wahanol; mae’r gyfraith mewn dwy ran, cyfraith y llys a chyfraith y wlad, ac yn Iorwerth mae’r Llyfr Prawf yn adran ar wahân, ar ‘Dair Colofn Cyfraith’ (galanas, lladrad a thân), ‘Gwerth Gwyllt a Dof’, cyd-aredig a llygru ŷd gan anifeiliaid; 24 o swyddogion, y cyntaf yn benteulu, yna offeiriad y teulu, y distain, y penhebogydd, yr ynad llys, y pengwastrawd a’r gwas ystafell, gyda’r gwastrawd afwyn, y porthor, y fara-wraig a’r olchwraig; aelodau fel llygad, clust, llaw neu droed yn werth 480 ceiniog yr un, bys 80 a bawd 180, craith amlwg ar yr wyneb 120 ceiniog (chweugain); galanas gŵr rhydd yn 3,780 ceiniog neu 63 o wartheg; cath yn werth pedair ceiniog, a chi gwarchod a laddwyd o fewn naw cam i’r drws yn 24 ceiniog; talai ynad y troid ei farn werth ei dafod, a rhaid oedd i ynad fod o leiaf yn 25 oed; dywed Iorwerth fod ‘cyfraith Hywel yn ei barnu i’r mab ieuaf fel i’r hynaf’; Ancient Laws and Institutes of Wales Aneurin Owen (1841) a ganfu’r tri dull gyntaf, gan alw Iorwerth yn ‘Venedotian Code’.
Mae llyfr Iorwerth yn hawlio’r lle cyntaf i frenin Aberffraw dros reolwyr eraill Cymru. Nid oes llyfr cyfraith wedi goroesi o Bowys, ond mae hwn yn nodi lle mae arfer Powys yn wahanol i arfer Gwynedd. Fel llyfrau’r de, mae’n adrodd sut y rhoddwyd trefn ar y gyfraith gan Hywel a’i gyngor yn y Tŷ Gwyn.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Dull Iorwerth yw’r gyfraith fel y’i haddaswyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn oes Llywelyn Fawr; mae’n priodoli’r gyfraith i Hywel a’r cyngor yn y Tŷ Gwyn, yn hawlio blaenoriaeth i frenin Aberffraw dros reolwyr eraill Cymru, ac yn nodi lle mae arfer Powys yn wahanol; mae’r gyfraith mewn dwy ran, cyfraith y llys a chyfraith y wlad, ac yn Iorwerth mae’r Llyfr Prawf yn adran ar wahân, ar ‘Dair Colofn Cyfraith’ (galanas, lladrad a thân), ‘Gwerth Gwyllt a Dof’, cyd-aredig a llygru ŷd gan anifeiliaid; 24 o swyddogion, y cyntaf yn benteulu, yna offeiriad y teulu, y distain, y penhebogydd, yr ynad llys, y pengwastrawd a’r gwas ystafell, gyda’r gwastrawd afwyn, y porthor, y fara-wraig a’r olchwraig; aelodau fel llygad, clust, llaw neu droed yn werth 480 ceiniog yr un, bys 80 a bawd 180, craith amlwg ar yr wyneb 120 ceiniog (chweugain); galanas gŵr rhydd yn 3,780 ceiniog neu 63 o wartheg; cath yn werth pedair ceiniog, a chi gwarchod a laddwyd o fewn naw cam i’r drws yn 24 ceiniog; talai ynad y troid ei farn werth ei dafod, a rhaid oedd i ynad fod o leiaf yn 25 oed; dywed Iorwerth fod ‘cyfraith Hywel yn ei barnu i’r mab ieuaf fel i’r hynaf’; Ancient Laws and Institutes of Wales Aneurin Owen (1841) a ganfu’r tri dull gyntaf, gan alw Iorwerth yn ‘Venedotian Code’. Roedd Hywel wedi galw chwe gŵr o bob cwmwd yn ei deyrnas i’r Tŷ Gwyn ar Daf.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Hywel ato o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, a dewisodd yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd; ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28 yn Lladin a Llyfr Du’r Waun yn Gymraeg; tair fersiwn, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; galanas, gwerth bywyd; roedd lle’r wraig yn wahanol iawn i gyfraith Lloegr; rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas yn gyfartal o’u harddel; daeth i ben gyda Deddfau Cymru 1535–1542, a’r achos olaf a gofnodwyd yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.
Y cyntaf o’r swyddogion yw’r penteulu, yna offeiriad y teulu, y distain, y penhebogydd, yr ynad llys, y pengwastrawd a’r gwas ystafell. Yn is i lawr daw’r gwastrawd afwyn, y porthor, y fara-wraig a’r olchwraig.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Dull Iorwerth yw’r gyfraith fel y’i haddaswyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn oes Llywelyn Fawr; mae’n priodoli’r gyfraith i Hywel a’r cyngor yn y Tŷ Gwyn, yn hawlio blaenoriaeth i frenin Aberffraw dros reolwyr eraill Cymru, ac yn nodi lle mae arfer Powys yn wahanol; mae’r gyfraith mewn dwy ran, cyfraith y llys a chyfraith y wlad, ac yn Iorwerth mae’r Llyfr Prawf yn adran ar wahân, ar ‘Dair Colofn Cyfraith’ (galanas, lladrad a thân), ‘Gwerth Gwyllt a Dof’, cyd-aredig a llygru ŷd gan anifeiliaid; 24 o swyddogion, y cyntaf yn benteulu, yna offeiriad y teulu, y distain, y penhebogydd, yr ynad llys, y pengwastrawd a’r gwas ystafell, gyda’r gwastrawd afwyn, y porthor, y fara-wraig a’r olchwraig; aelodau fel llygad, clust, llaw neu droed yn werth 480 ceiniog yr un, bys 80 a bawd 180, craith amlwg ar yr wyneb 120 ceiniog (chweugain); galanas gŵr rhydd yn 3,780 ceiniog neu 63 o wartheg; cath yn werth pedair ceiniog, a chi gwarchod a laddwyd o fewn naw cam i’r drws yn 24 ceiniog; talai ynad y troid ei farn werth ei dafod, a rhaid oedd i ynad fod o leiaf yn 25 oed; dywed Iorwerth fod ‘cyfraith Hywel yn ei barnu i’r mab ieuaf fel i’r hynaf’; Ancient Laws and Institutes of Wales Aneurin Owen (1841) a ganfu’r tri dull gyntaf, gan alw Iorwerth yn ‘Venedotian Code’. Yn y neuadd eisteddai’r edling gyferbyn â’r brenin dros y tân, ac eisteddai’r ynad llys wrth y golofn.FfynhonnellThe Law of Hywel Dda: Law Texts from Mediaeval WalesDafydd Jenkins (cyfieithydd a golygydd), Gomer, 1986: Cyfraith y Llys (Saesneg)Pedwar swyddog ar hugain y llys a’u lleoedd yn y neuadd: yr edling gyferbyn â’r brenin ar draws y tân, ynad llys wrth y golofn, offeiriad teulu a’r pencerdd yn eu hymyl, y penteulu a’r osgordd yn y pen draw.
Roedd pris ar bob anaf. Roedd llygad, clust, llaw neu droed yn werth 480 ceiniog, bys yn 80 a bawd yn 180, a chraith ar yr wyneb yn chweugain. Galanas gŵr rhydd oedd 3,780 ceiniog, neu 63 o wartheg. Roedd hyd yn oed cath yn werth pedair ceiniog, a chi gwarchod a laddwyd o fewn naw cam i’r drws yn 24 ceiniog.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Dull Iorwerth yw’r gyfraith fel y’i haddaswyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn oes Llywelyn Fawr; mae’n priodoli’r gyfraith i Hywel a’r cyngor yn y Tŷ Gwyn, yn hawlio blaenoriaeth i frenin Aberffraw dros reolwyr eraill Cymru, ac yn nodi lle mae arfer Powys yn wahanol; mae’r gyfraith mewn dwy ran, cyfraith y llys a chyfraith y wlad, ac yn Iorwerth mae’r Llyfr Prawf yn adran ar wahân, ar ‘Dair Colofn Cyfraith’ (galanas, lladrad a thân), ‘Gwerth Gwyllt a Dof’, cyd-aredig a llygru ŷd gan anifeiliaid; 24 o swyddogion, y cyntaf yn benteulu, yna offeiriad y teulu, y distain, y penhebogydd, yr ynad llys, y pengwastrawd a’r gwas ystafell, gyda’r gwastrawd afwyn, y porthor, y fara-wraig a’r olchwraig; aelodau fel llygad, clust, llaw neu droed yn werth 480 ceiniog yr un, bys 80 a bawd 180, craith amlwg ar yr wyneb 120 ceiniog (chweugain); galanas gŵr rhydd yn 3,780 ceiniog neu 63 o wartheg; cath yn werth pedair ceiniog, a chi gwarchod a laddwyd o fewn naw cam i’r drws yn 24 ceiniog; talai ynad y troid ei farn werth ei dafod, a rhaid oedd i ynad fod o leiaf yn 25 oed; dywed Iorwerth fod ‘cyfraith Hywel yn ei barnu i’r mab ieuaf fel i’r hynaf’; Ancient Laws and Institutes of Wales Aneurin Owen (1841) a ganfu’r tri dull gyntaf, gan alw Iorwerth yn ‘Venedotian Code’.
Rhaid oedd i ynad fod o leiaf yn 25 oed, ac os troid ei farn talai werth ei dafod. Rhennid y tir rhwng y meibion, a dywed llyfr Iorwerth fod ‘cyfraith Hywel yn ei barnu i’r mab ieuaf fel i’r hynaf’.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Dull Iorwerth yw’r gyfraith fel y’i haddaswyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn oes Llywelyn Fawr; mae’n priodoli’r gyfraith i Hywel a’r cyngor yn y Tŷ Gwyn, yn hawlio blaenoriaeth i frenin Aberffraw dros reolwyr eraill Cymru, ac yn nodi lle mae arfer Powys yn wahanol; mae’r gyfraith mewn dwy ran, cyfraith y llys a chyfraith y wlad, ac yn Iorwerth mae’r Llyfr Prawf yn adran ar wahân, ar ‘Dair Colofn Cyfraith’ (galanas, lladrad a thân), ‘Gwerth Gwyllt a Dof’, cyd-aredig a llygru ŷd gan anifeiliaid; 24 o swyddogion, y cyntaf yn benteulu, yna offeiriad y teulu, y distain, y penhebogydd, yr ynad llys, y pengwastrawd a’r gwas ystafell, gyda’r gwastrawd afwyn, y porthor, y fara-wraig a’r olchwraig; aelodau fel llygad, clust, llaw neu droed yn werth 480 ceiniog yr un, bys 80 a bawd 180, craith amlwg ar yr wyneb 120 ceiniog (chweugain); galanas gŵr rhydd yn 3,780 ceiniog neu 63 o wartheg; cath yn werth pedair ceiniog, a chi gwarchod a laddwyd o fewn naw cam i’r drws yn 24 ceiniog; talai ynad y troid ei farn werth ei dafod, a rhaid oedd i ynad fod o leiaf yn 25 oed; dywed Iorwerth fod ‘cyfraith Hywel yn ei barnu i’r mab ieuaf fel i’r hynaf’; Ancient Laws and Institutes of Wales Aneurin Owen (1841) a ganfu’r tri dull gyntaf, gan alw Iorwerth yn ‘Venedotian Code’. Câi meibion a aned y tu allan i briodas, wedi i’w tad eu harddel, gyfran gyfartal â’r lleill.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Hywel ato o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, a dewisodd yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd; ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28 yn Lladin a Llyfr Du’r Waun yn Gymraeg; tair fersiwn, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; galanas, gwerth bywyd; roedd lle’r wraig yn wahanol iawn i gyfraith Lloegr; rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas yn gyfartal o’u harddel; daeth i ben gyda Deddfau Cymru 1535–1542, a’r achos olaf a gofnodwyd yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.
Roedd Llyfr Du’r Waun, Peniarth 29, yn un o’r llawysgrifau a gasglodd Robert Vaughan yn Hengwrt ger Dolgellau, a chyhoeddodd J. Gwenogvryn Evans ffacsimili ohono yn 1909.FfynhonnellBlack Book of Chirk ↗Wikipedia (Saesneg)Llyfr Du o’r Waun, llawysgrif Gymraeg o’r 13eg ganrif, Peniarth 29 yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru; un o’r llawysgrifau a gasglwyd yn Hengwrt ger Dolgellau gan Robert Vaughan (tua 1592–1667); Llawysgrif A Aneurin Owen o’r ‘Cod Gwyneddig’; dyddiodd J. Gwenogvryn Evans hi i 1220 a chyhoeddi ffacsimili ohoni yn 1909.
Ancient Laws and Institutes of Wales Aneurin Owen, a gyhoeddwyd yn 1841, oedd y cyntaf i wahaniaethu rhwng y tri dull, a galwodd ef ddull Iorwerth yn Venedotian Code, cod Gwynedd.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Dull Iorwerth yw’r gyfraith fel y’i haddaswyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn oes Llywelyn Fawr; mae’n priodoli’r gyfraith i Hywel a’r cyngor yn y Tŷ Gwyn, yn hawlio blaenoriaeth i frenin Aberffraw dros reolwyr eraill Cymru, ac yn nodi lle mae arfer Powys yn wahanol; mae’r gyfraith mewn dwy ran, cyfraith y llys a chyfraith y wlad, ac yn Iorwerth mae’r Llyfr Prawf yn adran ar wahân, ar ‘Dair Colofn Cyfraith’ (galanas, lladrad a thân), ‘Gwerth Gwyllt a Dof’, cyd-aredig a llygru ŷd gan anifeiliaid; 24 o swyddogion, y cyntaf yn benteulu, yna offeiriad y teulu, y distain, y penhebogydd, yr ynad llys, y pengwastrawd a’r gwas ystafell, gyda’r gwastrawd afwyn, y porthor, y fara-wraig a’r olchwraig; aelodau fel llygad, clust, llaw neu droed yn werth 480 ceiniog yr un, bys 80 a bawd 180, craith amlwg ar yr wyneb 120 ceiniog (chweugain); galanas gŵr rhydd yn 3,780 ceiniog neu 63 o wartheg; cath yn werth pedair ceiniog, a chi gwarchod a laddwyd o fewn naw cam i’r drws yn 24 ceiniog; talai ynad y troid ei farn werth ei dafod, a rhaid oedd i ynad fod o leiaf yn 25 oed; dywed Iorwerth fod ‘cyfraith Hywel yn ei barnu i’r mab ieuaf fel i’r hynaf’; Ancient Laws and Institutes of Wales Aneurin Owen (1841) a ganfu’r tri dull gyntaf, gan alw Iorwerth yn ‘Venedotian Code’. Mae geiriau’r hen gyfraith yn fyw o hyd: mae sarhad a dirwy yn eiriau Cymraeg heddiw.FfynhonnellCyfraith Hywel (how the law worked) ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfraith y llys, am y brenin a’i swyddogion, a chyfraith y wlad, gyda llyfr prawf ynad mewn rhai fersiynau ar laddiad, lladrad a gwerth anifeiliaid gwyllt a dof; mae Llyfr Blegywryd yn dechrau ‘Hywel Dda fab Cadell, trwy ras Duw, brenin Cymru oll’, ac yn adrodd sut y dewisodd ar ddiwedd y Grawys y deuddeg lleygwr mwyaf cyfarwydd a’r Athro Blegywryd; mae fersiynau Iorwerth o Wynedd yn rhoi’r un hanes am Hywel a’r cyngor yn Hendy-gwyn; sarhad, y tâl am sarhad neu anaf, yn ôl statws, sarhad y frenhines a’r edling yn draean un y brenin; galanas yn deirgwaith y sarhad, galanas brenin Deheubarth yn rhes amhosibl o hir o wartheg perffaith; dirwy a chamlwrw, dirwyon; sarhad a dirwy yn eiriau Cymraeg o hyd; achosion yn cael eu setlo drwy raith; y gosb eithaf am ychydig o droseddau; wedi talu galanas roedd y teulu’n rhwym i ildio dial; Moore: Volksrecht oedd cyfraith Cymru, ‘cyfraith y bobl’, nad oedd yn rhoi pwyslais mawr ar rym brenhinol, yn wahanol i gyfraith Lloegr a’r Alban; cowyll, tâl y gŵr i’w wraig fore trannoeth y briodas; rhannu’r eiddo symudol yr un ffordd pa un bynnag o’r ddau a fu farw; cofnod Surexit yn Efengylau Caerlwytgoed, cofnod o achos cyfreithiol o’r nawfed ganrif yn Gymraeg.
Ffynonellau a darllen pellach
Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel DdaMae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.
Llywelyn Fawr yn benMae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.
Marw Llywelyn FawrMae Dafydd fab Llywelyn yn gwneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf, ac yn gofyn i’r Pab warchod ei hawliau.
Dafydd, Tywysog CymruMae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.
Llyfr Du CaerfyrddinYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf